Kalkulator etanolu do receptury

Do czego służy kalkulator etanolu do receptury?

Kalkulator przydaje się przy pierwszym stole i na zapleczu receptury zawsze wtedy, gdy recepta przepisuje etanol o innym stężeniu niż ten stojący na półce (np. „Ethanolum 70°” przy zapasie spirytusu 96°) – narzędzie od razu podaje, ile spirytusu i ile wody oczyszczonej odważyć, aby otrzymać żądaną masę roztworu. Wyliczenie opiera się na bilansie masy czystego etanolu, ponieważ farmakopea wymaga sporządzania i odmierzania roztworów etanolu wagowo¹, a nie objętościowo – z uwagi na kontrakcję mieszaniny woda–etanol objętości obu składników się nie sumują. Przeliczenie stopni lub % v/v na % m/m odbywa się na podstawie tablicy alkoholometrycznej w 20°C, więc narzędzie zdejmuje z farmaceuty ryzyko najczęstszej pomyłki – potraktowania stopni jak procentów masowych.

Przeliczenie jest potrzebne przy każdym rozcieńczeniu spirytusu do postaci recepturowej, na przykład przy sporządzaniu roztworów do odkażania skóry, płynów do nacierania czy roztworów wyjściowych do dalszych receptur.

Tryb uproszczony i tryb dokładny – który wybrać?

W trybie uproszczonym wskazujesz, czy pracujesz na spirytusie 96°, czy 70°, podajesz masę roztworu do sporządzenia i wybierasz stężenie z recepty z listy co 5°. Kalkulator przyjmuje wtedy nominalne wartości farmakopealne: etanol 96% V/V to 93,84% m/m, a etanol 70% V/V to 62,39% m/m. To wystarcza do większości receptur.

Tryb dokładny pozwala wybrać stopnie odczytane z etykiety konkretnej serii spirytusu – co 0,1°, w zakresach 95,1–96,9° oraz 69,8–70,6° – a stężenie docelowe podać albo w stopniach, albo wprost w procentach masowych, gdy recepta operuje procentami. Różnica między seriami nie jest kosmetyczna: aby otrzymać 100 g etanolu 70°, ze spirytusu 96,0° odważysz 66,49 g, a ze spirytusu 96,3° już 66,18 g.

Jak przeliczyć etanol 96° na 70°

Na 100 g etanolu 70° potrzeba 66,49 g spirytusu 96° i 33,51 g wody oczyszczonej. Rachunek jest wagowy i wynika z bilansu masy czystego etanolu: masa spirytusu = masa końcowa × stężenie docelowe ÷ stężenie posiadanego spirytusu, przy czym oba stężenia podstawia się w procentach masowych (tu 62,39 i 93,84). Wodę dopełnia się do zadanej masy końcowej, czyli jej masa to różnica między masą roztworu a masą odważonego spirytusu.

Ta sama zależność obsługuje każde inne rozcieńczenie – 96° na 40°, 70° na 50° i dalsze. Jeśli stężenie docelowe jest równe stężeniu posiadanego spirytusu albo od niego wyższe, kalkulator zwraca komunikat zamiast wyniku, bo rozcieńczaniem nie da się podnieść stężenia.

Dlaczego stopnie to nie procenty masowe

Stopnie na etykiecie spirytusu i w zapisie recepty są procentami objętościowymi (% V/V), a obliczenia recepturowe prowadzi się na procentach masowych (% m/m). Przejście między nimi nie jest proporcjonalne – opisuje je tablica alkoholometryczna w temperaturze 20°C, tabela dołączona do części narodowej Farmakopei. Dlatego 96° nie znaczy 96% m/m, lecz 93,84% m/m, a 70° to 62,39% m/m. Podstawienie stopni wprost do rachunku wagowego zawyża ilość odważanego spirytusu, a przy większych naważkach różnica przekłada się na realne stężenie leku.