Kwas acetylosalicylowy – Poradnik farmaceuty

Kwas acetylosalicylowy jest niesteroidowym lekiem przeciwzapalnym (NLPZ) i lekiem przeciwpłytkowym.

Jak działa kwas acetylosalicylowy?

Kwas acetylosalicylowy (ASA) nieselektywnie hamuje obydwie formy cyklooksygenazy (COX-1 i COX-2), enzymu biorącego udział w syntezie prostaglandyn i prostacykliny związanych z występowaniem stanu zapalnego. Hamowanie COX-2 odpowiada za działanie przeciwbólowe, przeciwzapalne i przeciwgorączkowe. Inhibicja COX-1 hamuje syntezę prostaglandyn i tromboksanuA2 (TxA2) w płytkach krwi, co odpowiada za działanie przeciwpłytkowe ASA.

Inhibicja COX-1 prowadzi do zahamowania wytwarzania cytoprotekcyjnych PGE2 i PGI2 w komórkach nabłonka żołądka, co ma efekt wrzodotwórczy. Zmniejszona synteza tych prostaglandyn może prowadzić do zwiększonego wydzielania kwasu solnego w żołądku i zmniejszonej produkcji mucyny w jelicie, co wiąże się ze wzrostem ich narażenia na czynniki uszkadzające.

Kiedy i jak wprowadzono do obrotu kwas acetylosalicylowy?

Już w czasach starożytnych wykorzystywano korę wierzby ze względu na wykazywane właściwości przeciwbólowe, związane z zawartą w niej salicyną. W 1758 roku poczyniono pierwsze obserwacje: obniżenie gorączki w trakcie podawania kory wierzby co 4 h. Kluczowym prekursorem do syntezy kwasu acetylosalicylowego jest kwas salicylowy, uzyskany z salicyny w 1838 roku. Otrzymywanie kwasu salicylowego na skalę przemysłową opracowano w 1859 roku (reakcja Kolbego-Schmitta), natomiast kwas acetylosalicylowy po raz pierwszy zsyntezowano w 1897 roku.

Rejestracja marki handlowej Aspirin przez Bayer miała miejsce w Berlinie w 1899 roku. Nazwa Aspiryna pochodzi od nazwy wiązówki błotnej – Spiraea ulmaria. Początkowo lek miał postać proszku pakowanego do papierowych woreczków, tabletki wprowadzono do obrotu w 1904 roku. Na szeroką skalę aspirynę użyto w 1918 roku podczas pandemii grypy.

W prewencji zawału serca kwas acetylosalicylowy został użyty po raz pierwszy w 1950 roku. Mechanizm działania kwasu acetylosalicylowego opisano w 1971 roku, co zostało nagrodzone Nagrodą Nobla (Vane, Samuelsson i Bergström). W 1991 roku zbadano efektywność stosowania małych dawek ASA – 30 i 75 mg – w prewencji niedokrwienia mózgu.

Spożycie kwasu acetylosalicylowego przez pacjentów oszacowano na 44 000 ton w samym 2020 roku^[1].

Komu można polecić kwas acetylosalicylowy?

Kwas acetylosalicylowy możesz polecić pacjentom dorosłym, którzy:

• skarżą się na ból głowy, ból mięśni, stawów, ból migrenowy lub ból gardła,
• są przeziębieni i gorączkują,
• wypróbowali już domowe sposoby na przeziębienie, które okazały się nieskuteczne i martwią się, że będą musieli zastosować antybiotyk, jeżeli rozwinie się infekcja bakteryjna,
• są przeziębieni i stosują jednocześnie leki na nadciśnienie lub/i kwas acetylosalicylowy w dawce kardiologicznej,
• skarżą się na stan zapalny i obrzęk w błony śluzowej zatok i nosa w ostrym zapaleniu zatok wywołanym infekcją wirusową.

Czy kwas acetylosalicylowy można polecić ciężarnej lub karmiącej?

Ze względu na charakter zaleceń producenta leków zawierających kwas acetylosalicylowy nie należy polecać kobietom w ciąży. Zgodnie z informacją producenta dawki > 100 mg na dobę są niezalecane u osób w ciąży ze względu na zwiększone, zależne od dawki i okresu stosowania, ryzyko poronienia, wad rozwojowych serca i wytrzewienia.

Zastosowanie niskich dawek do 100 mg na dobę jest dopuszczone w położnictwie w ograniczonym zakresie (profilaktyka stanu przedrzucawkowego) i pod specjalnym nadzorem. Stosowanie leku w I i II trymestrze jest dopuszczalne jedynie w przypadku bezwzględnej konieczności, w najmniejszej skutecznej dawce, przez najkrótszy czas stosowania.

Przyjmowanie kwasu acetylosalicylowego przez osobę ciężarną w III trymestrze ciąży jest przeciwwskazane:

• ze względu na zwiększenie czasu krzepnięcia krwi i działanie przeciwpłytkowe oraz wydłużenie porodu ze względu na zahamowanie skurczów macicy,
• ze względu na konsekwencje dla płodu, takie jak przedwczesne zamknięcie przewodu tętniczego i nadciśnienie płucne czy zaburzenia czynności nerek.

Krótkotrwałe stosowanie zalecanych dawek nie wymaga przerwania karmienia dziecka. Związane jest to z niewielkim przenikaniem salicylanów i ich metabolitów do mleka, nie zgłoszono związanych z tym działań niepożądanych. Przy stosowaniu dużych dawek ASA lub jego długotrwałego stosowania należy przerwać karmienie piersią.

Od jakiego wieku można zarekomendować kwas acetylosalicylowy?

Kwas acetylosalicylowy można rekomendować w większości wskazań osobom od 16. roku życia. Możesz spotkać się ze stosowaniem leku u młodszych osób, jednak jedynie ze względu na zalecenie lekarskie po analizie korzyści i ryzyka.

Jak dobrać postać i moc?

W prewencji chorób układu sercowo-naczyniowego zarejestrowane w Polsce są tabletki w dawkach od 30 mg do 160 mg (Acesan, Acard, Abrea, Polocard, Anacard protect, Aspirin Cardio) oraz 300 mg stosowanej w przypadku podejrzenia zawału mięśnia sercowego (Acard 300). Leki te nie powinny być włączane do terapii samodzielnie przez pacjenta, a jedynie po konsultacji lekarskiej.

Pacjentowi z objawami przeziębienia zaproponuj leki złożone w postaci saszetek z proszkiem do rozpuszczania (w: Aspirin C, w: Polopiryna Complex, w: Ultrapiryna Plus).

W przypadku pacjenta z problemami z połykaniem (dysfagia) poleć tabletki musujące (Alka-Seltzer, Alka-Prim, Ultrapiryna Fast) lub proszek do rozpuszczania (Aspirin Effect). W przypadku trzeźwego pacjenta poszukującego leku na skutki uprzedniego nadużycia alkoholu poleć tabletki musujące z dodatkiem glicyny (Alka-Prim).

Zaproponuj tabletki (Aspirin Pro, Ultrapiryna) pacjentowi zgłaszającemu ból głowy, zęba, ból menstruacyjny, jeśli uważa tę postać za wygodną.

Nie zalecaj dawki 1000 mg ASA osobom powyżej 65. roku życia (Aspirin Pro Forte).

Jak dawkować kwas acetylosalicylowy?

Dawkę kwasu acetylosalicylowego w ramach leczenia przeciwpłytkowego ustala lekarz (przeważnie od 75 do 100 mg) na podstawie oceny stanu klinicznego pacjenta.

W przypadku tabletek musujących o mocy 324 mg (Alka-Seltzer) zaleć następujące dawkowanie:

• dorośli: 1-3 tabletki do czterech razy na dobę z odstępami minimum 4-6 godzin.

Podobnie w przypadku tabletek o mocy 325 mg (Ultrapiryna):

• dorośli: 1 tabletka co 4 godziny lub 1-2 tabletki co 6 godzin,
  • młodzież ≥16. roku życia: nie zalecaj dobowo więcej niż 1500 mg kwasu acetylosalicylowego (w przybliżeniu 4 tabletki).

Zarekomenduj następujące dawkowanie tabletek o mocy 500 mg (Aspirin, Ultrapiryna Forte, Polopiryna Max):

• dorośli: 1-2 tabletek co 4-8 godzin w razie potrzeby.

Osobom powyżej 65. roku życia stosującym ASA przeciwbólowo zaleć zmniejszenie dawki leku i zwiększenie odstępów między nimi.

Jak długo można stosować kwas acetylosalicylowy?

Kwas acetylosalicylowy może być stosowany długotrwale w niskich dawkach dla uzyskania działania przeciwpłytkowego.

Dawki kwasu acetylosalicylowego o efekcie przeciwbólowym, przeciwzapalnym i przeciwgorączkowym pacjent może stosować bez konsultacji lekarskiej od 3 do 5 dni. W leczeniu bólu u osób dorosłych jednorazowa dawka maksymalna wynosi 1000 mg ASA, a maksymalna dawka dobowa – 4000 mg.

Po jakim czasie pacjent odczuje, że kwas acetylosalicylowy działa?

Efekt przeciwbólowy może pojawić się w czasie 30 minut – maksymalne stężenie kwasu acetylosalicylowego w osoczu krwi osiągane jest w czasie 18-30 minut.

Komu stanowczo odradzić stosowanie preparatów zawierających kwas acetylosalicylowy?

Odradź stosowanie kwasu acetylosalicylowego:

• u dzieci i młodzieży do 16. roku życia,
• osobom uczulonym na salicylany lub inne NLPZ,
• osobom z zaburzeniami krzepnięcia, skazą krwotoczną,
• osobom z czynną chorobą wrzodową, krwawieniami z przewodu pokarmowego lub innego rodzaju,
• osobom z wystąpieniem astmy aspirynowej w wywiadzie,
• osobom z ciężką niewydolnością serca, nerek lub wątroby,
• osobom w trzecim trymestrze ciąży (dawki > 100 mg na dobę),
• osobom w trakcie terapii metotreksatem w dawce > 15 mg na tydzień.

Jakie przewagi ma kwas acetylosalicylowy nad innymi lekami o tym samym wskazaniu?

Kwas acetylosalicylowy wykazuje następujące przewagi względem:

• diklofenaku, jest stosunkowo dobrze tolerowany w porównaniu do diklofenaku, nadal preferowany jako lek pierwszego rzutu w leczeniu bólów głowy w wytycznych międzynarodowych^[2],
• nowszych leków o działaniu przeciwpłytkowym, nie wykazały one lepszego profilu bezpieczeństwa czy skuteczności w porównaniu do kwasu acetylosalicylowego. Połączenie niskich dawek ASA i nowszego leku przeciwpłytkowego czy przeciwzakrzepowego uważane jest za korzystniejsze niż zamiana ASA na nowszy lek w monoterapii^[3].

W krótkotrwałym stosowaniu profil bezpieczeństwa kwasu acetylosalicylowego jest zbliżony do paracetamolu i ibuprofenu pod względem ryzyka ze strony układu pokarmowego^[4].

Jakie działania niepożądane ma kwas acetylosalicylowy?

W przypadku, gdy u pacjenta stosującego przewlekle kwas acetylosalicylowy pojawią się działania niepożądane ze strony przewodu pokarmowego, jak bóle brzucha nasilające się po posiłkach, wymioty, wzdęcia, pieczenie za mostkiem czy kwaśne odbijanie – zarekomenduj odstawienie leku i zaproponuj alternatywę, np. paracetamol w leczeniu bólu oraz zaleć konsultację lekarską. Pilnej konsultacji wymagają objawy świadczące o krwawieniu z przewodu pokarmowego: fusowate wymioty lub czarne, smoliste stolce.

Długotrwałe stosowanie ASA może być przyczyną bólów głowy, które nasilają się w trakcie przyjmowania kolejnych dawek – zarekomenduj substytucję leku.

Przekaż pacjentowi pisemną informację dotyczącą objawów reakcji nadwrażliwości (takich jak: obrzęk krtani, trudności z oddychaniem, napad astmy, nagłe obniżenie ciśnienia tętniczego, przyspieszenie akcji serca)
i zarekomenduj wizytę na SOR w razie ich wystąpienia.

W jakie istotne interakcje z innymi lekami wchodzi kwas acetylosalicylowy?

Kwas acetylosalicylowy może wchodzić w interakcje z następującymi lekami:

• stosowany łącznie z lekami przeciwdnawymi może nasilić objawy dny moczanowej – w razie ich wystąpienia zarekomenduj odstawienie ASA,
• z metotreksatem przyjmowanym w dawkach ≥15 mg na tydzień – nasila działania metotreksatu (połączenie przeciwwskazane),
• w przypadku pacjentów leczonych jednocześnie wieloma lekami (terapia łączona leków przeciwzakrzepowych, trombolitycznych, hamujących agregację) występuje zwiększone ryzyko wydłużenia czasu krwawienia oraz krwotoków,
• ASA nasila działanie leków przeciwcukrzycowych (insuliny, pochodnych sulfonylomocznika), digoksyny, SSRI i kwasu walproinowego co może prowadzić do nasilenia działań niepożądanych terapii.

Właściwości przeciwpłytkowe kwasu acetylosalicylowego mogą mieć duże znaczenie w przypadku planowanych zabiegów chirurgicznych czy dentystycznych, zaleć odstawienie leku zawierającego ASA na 7 dni przed planowanym zabiegiem.

Jakie produkty komplementarne można polecić pacjentom stosującym kwas acetylosalicylowy?

Pacjentowi stosującemu kwas acetylosalicylowy możesz zalecić dodatkowo:

• IPP (Bioprazol Bio, Ortanol Max, Polprazol Max) w celu zmniejszenia ryzyka powikłań ze strony układu pokarmowego (wzdęć i bólów brzucha) – w przypadku częstego stosowania ASA w dawkach działających głównie przeciwbólowo lub długotrwałego stosowania ze względu na działanie przeciwpłytkowe,
• wyroby medyczne zawierające dimetykon (Esputicon) lub leki zawierające symetykon (Espumisan) w razie wystąpienia wzdęć towarzyszących długotrwałemu stosowaniu kwasu acetylosalicylowego,
• kleiki z siemienia lnianego – może być korzystne dla takiej osoby ze względu na ich działanie powlekające, zmniejszające dolegliwości gastryczne,
• elektrolity (Gastrolit, Orsalit) – w przypadku pacjenta stosującego ASA w leczeniu objawów związanych z następstwami nadmiernego spożycia alkoholu – w celu przywrócenia zaburzonej równowagi wodno-elektrolitowej^[5][6].

Jaka jest różnica między kwasem foliowym a metylofolianem? – Wyjaśniamy!

Kwas foliowy czy metylofolian (5-MTHF) – która forma folianów jest aktywna biologicznie, a która wymaga przemian w organizmie? Poznaj kluczowe różnice między tymi dwiema postaciami tej samej witaminy.

Piśmiennictwo

1. Fijałkowski, Ł., Skubiszewska, M., Grześk, G., Koech, F. K., Nowaczyk, A. (2022). Acetylsalicylic Acid-Primus Inter Pares in Pharmacology. Molecules (Basel, Switzerland), 27(23), 8412. https://doi.org/10.3390/molecules27238412⬏
2. Lecchi, M., D’Alonzo, L., Negro, A., Martelletti, P. (2014). Pharmacokinetics and safety of a new aspirin formulation for the acute treatment of primary headaches. Expert opinion on drug metabolism & toxicology, 10(10), 1381–1395. https://doi.org/10.1517/17425255.2014.952631⬏
3. Patrono C. (2023). Fifty years with aspirin and platelets. British journal of pharmacology, 180(1), 25–43. https://doi.org/10.1111/bph.15966⬏
4. Lanas, A., McCarthy, D., Voelker, M., Brueckner, A., Senn, S., Baron, J. A. (2011). Short-term acetylsalicylic acid (aspirin) use for pain, fever, or colds – gastrointestinal adverse effects: a meta-analysis of randomized clinical trials. Drugs in R&D, 11(3), 277–288. https://doi.org/10.2165/11593880-000000000-00000⬏
5. Montinari, M. R., Minelli, S., De Caterina, R. (2019). The first 3500 years of aspirin history from its roots – A concise summary. Vascular pharmacology, 113, 1–8. https://doi.org/10.1016/j.vph.2018.10.008⬏
6. Nie, W., Xu, P., Hao, C., Chen, Y., Yin, Y., Wang, L. (2020). Efficacy and safety of over-the-counter analgesics for primary dysmenorrhea: A network meta-analysis. Medicine, 99(19), e19881. https://doi.org/10.1097/MD.0000000000019881⬏