Rodzaje antykoncepcji hormonalnej

Najczęściej wybieraną metodą antykoncepcji na świecie są pigułki antykoncepcyjne dla kobiet i prezerwatywy dla mężczyzn^[1]. Istnieje wiele innych sposobów zabezpieczenia przed zajściem w ciążę – metody mechaniczne: prezerwatywa męska, prezerwatywa damska (femidom), kapturek naszyjkowy, krążek dopochwowy oraz hormonalne: plastry antykoncepcyjne, zastrzyki hormonalne, implanty i wkładki wewnątrzmaciczne. Dostępne są również metody wymagające zabiegu medycznego, które są nieodwracalne – podwiązanie jajników (nielegalne w Polsce), czy wazektomia. Warto przypomnieć o antykoncepcji awaryjnej w postaci tabletki doustnej stosowanej po stosunku.

Tabletki antykoncepcyjne

Tabletki jednoskładnikowe

Tabletki jednoskładnikowe, tzw. minipigułki zawierają tylko hormon progestagenny – dezogestrel (np. Dessette Mono) albo drospirenon (np. Slinda). Hamują owulację i zagęszczają śluz szyjkowy. Indeks Pearla* wynosi od 0,2-0,73 w zależności od hormonu, więc jest to bardzo skuteczna metoda antykoncepcji przy regularnym stosowaniu. Wskazaniem do stosowania tego rodzaju antykoncepcji jest migrenowy ból głowy oraz okres karmienia piersią. Drospirenon wykazuje działanie diuretyczne zmniejszając retencję wody w organizmie^[2].

Tabletki dwuskładnikowe

Tabletki dwuskładnikowe zawierają estrogen i progestagen. Progestagen może samodzielnie hamować jajeczkowanie, natomiast estrogen wzmacnia efekt antykoncepcyjny poprzez hamowanie wydzielania FSH. Dodatkowo estrogen stabilizuje endometrium, co zapewnia dobrą kontrolę cyklu i zmniejszone ryzyko plamienia. Dzięki estrogenowi można stosować niższe dawki progestagenu, co zmniejsza ryzyko działań niepożądanych. Zawodność metod dwuskładnikowych wynosi poniżej 1%. Wskazaniami do stosowania są między innymi: PMS, endometrioza, trądzik, hirsutyzm, zmniejszenie bolesności i obfitości miesiączek. Tabletki dwuskładnikowe nie mogą być stosowane podczas karmienia piersią^[2].

Transdermalny system antykoncepcyjny

Plastry antykoncepcyjne zaliczane są do dwuskładnikowej antykoncepcji hormonalnej, zawierają etynyloestradiol i norelgestromin. W Polsce dostępny jest tylko preparat Evra. Plaster nakleja się na nieowłosioną skórę, np. pośladek, brzuch, ramię raz w tygodniu przez 3 tygodnie, następnie należy zrobić tydzień przerwy na krwawienie z odstawienia. Jest to dobry wybór dla pacjentek mających trudności w połykaniu tabletek oraz cierpiących na dolegliwości ze strony układu pokarmowego^[2].

Dopochwowy system antykoncepcyjny

Dostępny w Polsce pierścień dopochwowy to preparat NuvaRingz etynyloestradiolem i etonogestrelem. System umieszcza się w pochwie samodzielnie i zostawia na 3 tygodnie po czym pacjentka powinna zrobić tydzień przerwy na krwawienie z odstawienia^[3]. System zawiera zapas hormonów na minimum 35 dni, dzięki czemu pacjentka może opóźnić wystąpienie krwawienia. Pierścienie dopochwowe są często wybieraną metodą antykoncepcji ze względu na wysoką akceptację i tolerancję pacjentek i niski odsetek rezygnacji. Częstym działaniem niepożądanym jest występowanie stanów zapalnych pochwy. Wadą może być dyskomfort partnera podczas stosunku^[2].

Zastrzyki hormonalne

W Polsce dostępne są iniekcje domięśniowe z octanem medroksyprogesteronu – depot (Depo-Provera) podawane raz na 3 miesiące. Według ChPL lek nie jest zarejestrowany jako antykoncepcja hormonalna^[4]. Octan medroksyprogesteronu hamuje owulację, zagęszcza śluz szyjkowy i powoduje zmiany w endometrium macicy. Forma depot pozwala na utrzymanie hormonu na stałym poziomie przez okres stosowania. Dużą zaletą dla pacjentek jest wygoda stosowania. Lek ma udokumentowany wpływ na przyrost masy ciała, zmniejsza gęstość mineralną kości i może obniżać nastrój, dlatego przed włączeniem terapii lekarz powinien zebrać szczegółowy wywiad^[2].

Implanty

W Polsce dostępny jest implant podskórny z etonogestrelem Implanon Nxt. Hamuje owulację i zagęszcza śluz szyjkowy. Indeks Pearla wynosi od 0,0 do 0,4%. Implant zakładany jest w wewnętrzną stronę ramienia ręki niedominującej i zapewnia efekt antykoncepcyjny przez 3 lata, po czym musi zostać usunięty. Może być stosowany przez wszystkie kobiety, w tym karmiące piersią. Wadą zastosowania implantu jest możliwość jego przemieszczenia^[2].

Wewnątrzmaciczne systemy antykoncepcyjne

Wewnątrzmaciczne systemy antykoncepcyjne to wkładki miedziane, niehormonalne (np. Nova T380) i wkładki uwalniające lewonorgestrel (np. Mirena). Wadą tej metody jest możliwość wystąpienia dolegliwości bólowych podczas zakładania systemu^[2].

Wkładki zawierające miedź wywołują w obrębie endometrium „jałowy odczyn zapalny” uniemożliwiając implantację zarodka. Są wskazane dla pacjentek, które nie chcą wpływać na swój układ hormonalny. Wkładki z miedzią mogą być stosowane jako antykoncepcja awaryjna, jeśli zostaną założone do 5 dni po odbyciu stosunku. Działaniem niepożądanym tej metody jest często zwiększenie obfitości i bolesności miesiączki. Czas działania systemu to w zależności od rodzaju leku zazwyczaj od 3 do 5 lat.^[2]

Wkładki uwalniające lewonorgestrel zwiększają gęstość i nieprzenikalność śluzu szyjkowego. Maja bardzo wysoką skuteczność antykoncepcyjną nawet do 8 lat od założenia. Wskazaniem do ich stosowania jest m.in. leczenie i profilaktyka rozrostów endometrium. Wada może być wysoki koszt wkładki i założenia. Należy przypomnieć pacjentkom o stosowaniu dodatkowej metody antykoncepcji przez 7 dni po założeniu wkładki^[2].

Antykoncepcja awaryjna

W obrocie aptecznym dostępne są leki zwierające lewonorgestrel (np. Escapelle) lub octan uliprystalu(np. ellaOne).

Lewonorgestrel może być zastosowany do 72 godzin po odbyciu stosunku, przy czym jego skuteczność spada wraz z czasem. Uważa się, że lewonorgestrel stosowany zgodnie z zaleceniami działa głównie poprzez zapobieganie owulacji i zapłodnieniu, o ile stosunek płciowy miał miejsce w okresie przedowulacyjnym, kiedy prawdopodobieństwo zapłodnienia jest największe. Lewonorgestrel nie jest skuteczny, jeśli proces implantacji już się rozpoczął^[5]. Skuteczność antykoncepcji wynosi około 90%. Lewonorgestrel nie ma przeciwskazań do stosowania oprócz nadwrażliwości na substancję czynną. Pacjentki karmiące piersią powinny wstrzymać się od karmienia do 8 godzin po przyjęciu leku^[2]. Przypomnij pacjentce o kontynuacji stosowania dotychczasowej antykoncepcji doustnej po przyjęciu lewonorgestrelu^[5]!

Octan uliprystalu może być zastosowany do 120 godzin po stosunku i tak samo jak w przypadku lewonorgestrelu jego skuteczność spada wraz z czasem. Moduluje receptor progesteronowy i wstrzymuje wyrzut hormonu luteinizującego, dzięki czemu hamuje lub opóźnia owulację. Dane z ChPL ellaOne pokazują, że zażyty nawet bezpośrednio przed spodziewaną owulacją, octan uliprystalu jest w stanie opóźnić pękanie pęcherzyków przez co najmniej 5 dni w 78,6% przypadków w porównaniu z lewonorgestrelem i placebo^[6]. Skuteczność antykoncepcji wynosi ponad 90%. W przeciwieństwie do lewonorgestrelu nie zaleca się jego przyjmowania z lekami zawierającymi progestagen nawet do 12 dni. Może zmniejszać działanie aktualnie stosowanej antykoncepcji. Przeciwskazaniem jest ciężka astma oskrzelowa leczona glikokortykosteroidami doustnymi^[2].

 Jeśli po przyjęciu antykoncepcji awaryjnej u pacjentki wystąpią wymioty, musi przyjąć kolejną dawkę leku.

*Indeks Pearla – określa liczbę zapłodnień w ciągu roku na 100 badanych kobiet.

Poinformuj pacjentkę proszącą o antykoncepcję awaryjną, gdzie w Twoim mieście znajdują się apteki prowadzące pilotaż antykoncepcji awaryjnej.

Antykoncepcja postkoitalna, czyli „pigułka po”

Tym razem nie tylko kolosalne, ale i kontrowersyjne różnice między kompetencjami polskiego i brytyjskiego farmaceuty.

Piśmiennictwo

1. Yeh, P. T., Kautsar, H., Kennedy, C. E., & Gaffield, M. E. (2022). Values and preferences for contraception: A global systematic review. Contraception, 111, 3–21. https://doi.org/10.1016/j.contraception.2022.04.011⬏
2. Ginekologia i Perinatologia Praktyczna, 10(1), 2025.⬏⬏⬏⬏⬏⬏⬏⬏⬏⬏⬏
3. Organon Polska Sp. z o.o. NuvaRing, 0,120 mg/0,015 mg na 24 h, system terapeutyczny dopochwowy. Charakterystyka Produktu Leczniczego.⬏
4. Pfizer Europe MA EEIG. Depo-Provera 150 mg/ml, zawiesina do wstrzykiwań. Charakterystyka Produktu Leczniczego.⬏
5. Polpharma SA. (2025). Escapelle 1,5 mg, tabletki powlekane: Charakterystyka Produktu Leczniczego.⬏⬏
6. Laboratoire HRA Pharma. (2025). ellaOne 30 mg film‑coated tablets: Summary of Product Characteristics. European Medicines Agency.⬏