Bergamota

Bergamota (Citrus bergamia Risso & Poiteau) to owoc cytrusowy pochodzący z Kalabrii, na południu Włoch¹. W suplementach diety jest dostępna jako frakcja polifenolowa z soku albo z całego owocu, bogata we flawanony, m.in. neohesperydynę, narynginę i neoeriocytrynę². Preparaty doustne badano głównie w hipercholesterolemii. Osobnym produktem jest olejek eteryczny ze skórki, używany w perfumerii, kosmetyce i aromaterapii¹, który nie jest suplementem doustnym i ma inny profil bezpieczeństwa. Metaanaliza z oceną pewności dowodów ocenia badania nad preparatami doustnymi jako dowody niskiej albo bardzo niskiej pewności³.

Synonimy i nazewnictwo bergamoty

• Bergamota, pomarańcza bergamota – polskie nazwy owocu.
• Citrus bergamia Risso & Poiteau – nazwa łacińska, rodzina rutowate (Rutaceae). W części opisów bergamota figuruje jako podgatunek pomarańczy gorzkiej, Citrus aurantium subsp. bergamia⁴.
• Citri bergamiae aetheroleum – olejek eteryczny z bergamoty, w piśmiennictwie skracany jako BEO (bergamot essential oil).
• BPF (bergamot polyphenolic fraction) – frakcja polifenolowa bergamoty, postać doustna użyta w większości badań klinicznych. Jest dostępna także pod nazwami handlowymi składników, np. Bergavit R, CitriCholess czy Brumex.
• ⚠️ Angielska nazwa bergamot oznacza także pysznogłówkę szkarłatną (Monarda didyma) z rodziny jasnotowatych, która nie jest źródłem olejku bergamotowego⁴.

Działanie bergamoty

Mechanizm działania na lipidy opisano głównie w badaniach na zwierzętach i na komórkach. W pracy obejmującej szczury z hiperlipidemią dietetyczną i chorych z hiperlipidemią frakcja polifenolowa bergamoty hamowała aktywność reduktazy HMG-CoA, czyli enzymu, na który działają statyny⁵. W komórkach wątrobiaka HepG2 ekstrakt z całego owocu pobudzał kinazę AMPK, zmniejszał zawartość cholesterolu i trójglicerydów w komórkach oraz ekspresję genów syntezy lipidów, w tym genu reduktazy HMG-CoA⁶.

Hipoteza o działaniu podobnym do statyn zakłada, że do krwi dostają się flawanony zawierające grupę 3-hydroksy-3-metyloglutarylową (HMG). W RCT z napojem z sokiem bergamoty metabolity polifenoli w moczu potwierdziły, że uczestnicy pili napój, ale flawanonów z grupą HMG ani ich metabolitów nie wykryto⁷. Mechanizm u ludzi pozostaje więc nieustalony.

Olejek eteryczny zawiera furokumaryny, głównie bergapten (5-metoksypsoralen), odpowiedzialne za jego działanie fotouczulające⁸.

Skuteczność kliniczna bergamoty

Omówione niżej badania kliniczne preparatów doustnych objęły od 45 do 237 uczestników i trwały od 30 dni do sześciu miesięcy. Mierzyły wyłącznie markery laboratoryjne, obrazowe i antropometryczne. Żadne z nich nie oceniało zawałów, udarów ani zgonów. W metaanalizie dziewięciu RCT sześć badań oceniono jako słabej jakości, dwa jako umiarkowanej i jedno jako dobrej, a pewność dowodów dla wszystkich punktów końcowych wynosiła od niskiej do bardzo niskiej³. Część badań dotyczyła preparatów złożonych, w których bergamota była jednym z kilku składników.

Czy stosowanie bergamoty obniża stężenie cholesterolu LDL?

Dane sugerują, że stosowanie ekstraktów z bergamoty obniża stężenie cholesterolu LDL, ale wielkość efektu jest niepewna, a dowody pochodzą z małych badań wysokiego ryzyka błędu. W metaanalizie dziewięciu RCT z 2026 roku (615 dorosłych z dyslipidemią albo zespołem metabolicznym) cholesterol LDL był niższy średnio o około 40 mg/dl (różnica średnich −39,53 mg/dl), cholesterol całkowity o około 45 mg/dl, a trójglicerydy o około 52 mg/dl. Stężenie cholesterolu HDL wzrosło średnio o niecałe 6 mg/dl. Autorzy zastrzegli, że wyniki oparte na dowodach bardzo niskiej pewności nie dowodzą skuteczności klinicznej bergamoty³.

Wcześniejsza metaanaliza 14 badań podała efekty wyraźnie większe: cholesterol LDL niższy średnio o około 55 mg/dl i cholesterol całkowity o około 64 mg/dl. Wyniki dla preparatów złożonych z bergamotą były niespójne⁹. W sieciowej metaanalizie 131 RCT (13 062 uczestników), porównującej dziesięć nutraceutyków, bergamota uzyskała najsilniejszy efekt na cholesterol LDL, około 47 mg/dl względem placebo, przy czym autorzy zaznaczyli, że wynik opiera się na stosunkowo małej grupie badanej¹⁰. Przegląd systematyczny 12 prac opisał spadek cholesterolu LDL od 7,6% do 40,8%, przy heterogenicznych projektach i ograniczonej jakości badań¹¹.

Pojedyncze badania różniły się projektem i wielkością efektu.

• Badania bez grupy kontrolnej. W sześciomiesięcznym badaniu z 80 osobami z umiarkowaną hipercholesterolemią, przyjmującymi 150 mg flawonoidów bergamoty na dobę, cholesterol LDL spadł z 4,6 do 3,7 mmol/l. Badanie nie miało grupy porównawczej, więc zmiany nie da się oddzielić od wpływu diety i upływu czasu².
• Badanie łączone z doświadczeniami na zwierzętach. Największe wczesne badanie, opublikowane razem z wynikami u szczurów, objęło 237 chorych z hiperlipidemią, którym przez 30 dni podawano frakcję polifenolową bergamoty⁵.
• Badania z grupą placebo. W RCT z 98 osobami w wieku około 65 lat cholesterol LDL po 12 tygodniach wynosił 3,13 mmol/l w grupie przyjmującej ekstrakt i 3,43 mmol/l w grupie placebo, a różnice dla cholesterolu całkowitego i trójglicerydów nie były istotne¹². W RCT z 50 osobami z umiarkowaną hipercholesterolemią ekstrakt z całego owocu (400 mg na dobę przez 12 tygodni) obniżył cholesterol LDL, apolipoproteinę B i trójglicerydy względem placebo⁶.

U osób zdrowych picie przez 12 tygodni 400 ml napoju zawierającego do 25% soku bergamoty nie zmieniło stężenia lipidów, glukozy ani markerów zapalnych w porównaniu z grupą kontrolną (45 uczestników)⁷.

Czy stosowanie bergamoty z rosuwastatyną obniża cholesterol LDL silniej niż sama statyna?

Małe badanie otwarte sugeruje efekt addytywny. W RCT z 77 chorymi z hiperlipidemią mieszaną porównano przez 30 dni placebo, rosuwastatynę 10 mg i 20 mg, frakcję polifenolową bergamoty 1000 mg na dobę oraz połączenie bergamoty z rosuwastatyną 10 mg. Połączenie obniżyło lipidy silniej niż sama rosuwastatyna 10 mg¹³. Każda grupa liczyła około 15 osób, badanie nie było zaślepione i trwało miesiąc.

Czy stosowanie bergamoty obniża stężenie glukozy we krwi?

Dane sugerują niewielki spadek glukozy na czczo i insulinooporności, przy dowodach niskiej albo bardzo niskiej pewności. W metaanalizie dziewięciu RCT glukoza na czczo była niższa średnio o około 12 mg/dl, a wskaźnik insulinooporności HOMA-IR o 0,38³. W RCT z 60 chorymi na cukrzycę typu 2 z hiperlipidemią mieszaną frakcja polifenolowa bergamoty, w postaci standardowej i jako fitosom z lecytyną, obniżyła glukozę na czczo, cholesterol LDL i trójglicerydy względem placebo. Wśród współautorów byli pracownicy działu badawczo-rozwojowego firmy Indena¹⁴.

Czy stosowanie bergamoty zmniejsza masę ciała i obwód talii?

Stosowanie preparatów zawierających bergamotę wiązało się z umiarkowanym spadkiem masy ciała, ale wyniki badań bardzo się między sobą różniły, a część preparatów była mieszankami. W metaanalizie 11 RCT masa ciała zmniejszyła się w stopniu umiarkowanym (standaryzowana różnica średnich −0,64), a obwód talii w stopniu małym. Odsetka tkanki tłuszczowej i stosunku talii do bioder te preparaty nie zmieniły¹⁵. Wśród autorów tej metaanalizy są współautorzy RCT z bergamotą i karczochem hiszpańskim (Ferro Y, Pujia A). W metaanalizie z oceną GRADE obwód talii był mniejszy średnio o niecały centymetr (różnica średnich −0,96 cm)³.

Pojedyncze badania podawały bardzo różne wartości. W RCT z preparatem wzbogaconym pektynami zakwalifikowano 52 otyłe osoby z zespołem metabolicznym, a do końca 90-dniowego badania dotrwało po 15 osób w grupie. Autorzy podali spadek masy ciała o 14,8% w grupie przyjmującej 1300 mg na dobę¹⁶. W RCT z 64 osobami z nadwagą fitosom bergamoty zmniejszył ilość tłuszczu trzewnego oraz cholesterol całkowity i LDL, bez wpływu na masę tkanki tłuszczowej, glukozę i trójglicerydy. Wśród współautorów byli pracownicy działu badawczo-rozwojowego firmy Indena¹⁷. W badaniu z 98 osobami starszymi różnica masy ciała względem placebo po 12 tygodniach wyniosła około 0,7 kg¹².

Czy stosowanie bergamoty zmniejsza stłuszczenie wątroby?

Brak dowodów dla samej bergamoty. W RCT z tym pierwszorzędowym punktem końcowym badano preparat złożony z frakcji polifenolowej bergamoty i wyciągu z karczocha hiszpańskiego (Cynara cardunculus) w dawce 300 mg na dobę. U 102 osób ze stłuszczeniem wątroby zawartość tłuszczu w wątrobie mierzona elastografią zmniejszyła się po 12 tygodniach bardziej niż w grupie placebo. Po uwzględnieniu zmiany masy ciała różnica utrzymała się tylko u osób po 50. roku życia¹⁸. Udziału bergamoty w tym efekcie nie da się wyodrębnić.

Czy wdychanie olejku bergamotowego zmniejsza stres i lęk?

Brak wiarygodnych dowodów. Aromaterapia nie jest stosowaniem suplementu diety. Przegląd systematyczny badań klinicznych nad Citrus bergamia objął sześć prac o olejku eterycznym a stres. Wszystkie miały małe próby i niską jakość, a autorzy uznali, że o skuteczności i bezpieczeństwie nie można wnioskować z powodu błędu publikacji¹.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla bergamoty

Bergamota nie ma dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego w Unii Europejskiej. W rejestrze oświadczeń UE nie ma dla niej ani oświadczeń dopuszczonych, ani odrzuconych. Status podaje rejestr¹⁹. Bergamota nie jest składnikiem odżywczym, więc nie ustala się dla niej norm spożycia ani górnego tolerowanego poziomu spożycia (UL).

Status bergamoty określają też dwa inne reżimy prawne, niezależne od oświadczeń zdrowotnych:

• Produkt leczniczy roślinny (dyr. 2001/83/WE). Komitet do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC) Europejskiej Agencji Leków ocenił wyłącznie olejek eteryczny i w 2012 roku odmówił wydania monografii. Dla tradycyjnego stosowania jako środek antyseptyczny i wspomagający gojenie drobnych ran brakowało danych o dawkowaniu, a dla ugruntowanego stosowania medycznego badania nie wystarczały do poparcia żadnego wskazania i w UE nie zarejestrowano żadnego jednoskładnikowego produktu leczniczego²⁰. Ekstraktów z soku i frakcji polifenolowej HMPC nie oceniał.
• Nowa żywność (rozp. (UE) 2015/2283). Katalog nowej żywności Komisji Europejskiej nie ma osobnego wpisu dla Citrus bergamia. Bergamota pojawia się jedynie w opisach innych wpisów, m.in. pomarańczy gorzkiej, a status tamtego wpisu dotyczy Citrus aurantium⁴.

Bezpieczeństwo stosowania bergamoty

Danych o bezpieczeństwie długotrwałego przyjmowania ekstraktów doustnych nie ma, bo najdłuższe z omówionych badań trwało sześć miesięcy i nie miało grupy kontrolnej². W RCT z napojem z sokiem bergamoty, pitym przez 12 tygodni, działań niepożądanych nie odnotowano⁷. Bezpieczeństwa stosowania w ciąży, podczas karmienia piersią i u dzieci w omówionych badaniach nie oceniano.

Olejek bergamotowy nałożony na skórę albo odparowany w pomieszczeniu przed ekspozycją na słońce lub lampy UVA może wywołać reakcję fototoksyczną z pęcherzami. Opisano dwa przypadki pęcherzowych zmian skóry, które wystąpiły 48–72 godziny po kontakcie z olejkiem do aromaterapii i ekspozycji na promieniowanie UV. W jednym z nich nie było bezpośredniego kontaktu z olejkiem: olejek odparowano w saunie, a potem nastąpiła ekspozycja na UVA w solarium⁸.

U świnek morskich olejek bergamotowy i bergapten uszkadzały naskórek po naświetleniu UVA, a nie po UVB, a liczba uszkodzonych komórek rosła wraz z dawką promieniowania²¹. Furokumaryny występują w skórce bergamoty, z której tłoczy się olejek²². Zawartości furokumaryn w doustnych ekstraktach z soku omawiane badania kliniczne nie podawały.

Interakcje bergamoty

Statyny + bergamota

Połączenie frakcji polifenolowej bergamoty z rosuwastatyną badano jako sposób na wzmocnienie efektu obniżania lipidów. W małym badaniu otwartym obniżyło ono lipidy silniej niż sama rosuwastatyna 10 mg¹³. Farmakokinetyki ani bezpieczeństwa tego połączenia w badaniu nie oceniano.

Leki metabolizowane przez cytochrom P450 + bergamota

Bergamotyna, furanokumaryna soku grejpfrutowego, nieodwracalnie hamuje enzymy cytochromu P450²³. W tłoczonym olejku z włoskiej bergamoty jej stężenie było największe spośród olejków z 12 gatunków cytrusów²⁴. Jest to przesłanka mechanistyczna. W omówionych badaniach klinicznych interakcji farmakokinetycznych ekstraktów z bergamoty nie oceniano, więc nie wiadomo, czy preparaty doustne zmieniają stężenia leków metabolizowanych przez te enzymy.

Dawkowanie bergamoty

Ustalonej dawki nie ma. Badania kliniczne dotyczyły różnych preparatów, których składu nie standaryzowano w jednakowy sposób.

W metaanalizie preparatów zawierających bergamotę spadek masy ciała i parametrów antropometrycznych obserwowano w podgrupie dawek do 600 mg na dobę i przy czasie stosowania do 12 tygodni¹⁵.

Postacie bergamoty

• Frakcja polifenolowa (BPF) – ekstrakt z soku bergamoty, kapsułki i tabletki. Postać użyta w większości omówionych badań, opisywana zawartością flawonoidów, np. neohesperydyny, narynginy i neoeriocytryny².
• Fitosom – frakcja polifenolowa związana z lecytyną. Wchłanianie narynginy było co najmniej 2,5-krotnie większe niż z postaci standardowej, ale efekt na glukozę i lipidy nie różnił się między obiema postaciami¹⁴.
• Ekstrakt z całego owocu – otrzymywany z całego owocu zamiast z samego soku⁶.
• Preparaty złożone – bergamota z wyciągiem z karczocha albo z innymi składnikami¹⁸. Wyników badań nad takimi mieszankami nie można przypisywać samej bergamocie.
• Olejek eteryczny – stosowany w aromaterapii, perfumerii i kosmetyce¹. Nie jest postacią badaną w próbach nad lipidami i glikemią. Zawiera fototoksyczny bergapten⁸.