Damiana

Damiana (Turnera diffusa Willd. ex Schult.) to krzew o wysokości 1–2 m, rosnący w Meksyku, Ameryce Środkowej i części Ameryki Południowej. Jej liście i łodygi służą tam do naparów i aromatyzowania napojów¹. W medycynie tradycyjnej damiana uchodzi przede wszystkim za afrodyzjak, a gatunki z rodzaju Turnera stosowano też przy niedokrwistości, kaszlu, cukrzycy, gorączce, dolegliwościach żołądkowo-jelitowych i w problemach zdrowotnych kobiet². W suplementach diety damiana jest dostępna jako suszony liść, wyciąg albo składnik preparatów wieloskładnikowych.

Synonimy i nazewnictwo damiany

• Nazwa łacińska gatunku to Turnera diffusa Willd. ex Schult., a synonimem jest Turnera aphrodisiaca Ward¹.
• W unijnym katalogu nowej żywności roślina ma polską nazwę turnera rozpierzchła, obok nazwy zwyczajowej damiana. Po niemiecku, hiszpańsku i portugalsku nazywa się Damiana, po francusku feuilles de damiana, a po niderlandzku damiaanblad¹.
• Katalog przypisuje roślinę do rodziny Turneraceae¹. W nowszym ujęciu rodzaj Turnera należy do męczennicowatych (Passifloraceae) i liczy 135 gatunków².

Działanie damiany

W roślinach z rodzaju Turnera opisano flawonoidy, glikozydy cyjanogenne, fenole, terpeny i kwasy tłuszczowe². Z T. diffusa wyizolowano 35 związków: flawonoidy (w tym pochodne luteoliny i apigeniny), terpenoidy, sacharydy, fenole i pochodne cyjanogenne, z czego pięć było nowych³. W liściach występują też akacetyna i pinocembryna⁴. W naparze z części nadziemnych oznaczono też p-arbutynę⁵, a z rośliny wyodrębniono tetrafilinę B⁶. W olejku eterycznym przeważają tlenek kariofilenu, kariofilen, delta-kadynen, elemen i 1,8-cyneol, przy czym skład olejku z roślin dziko rosnących różni się od składu olejku z upraw rozmnażanych in vitro⁷.

Damiana nie zawiera wykrywalnych ilości kofeiny. Kofeinę wymieniają przegląd rodzaju Turnera² i jedno z badań na szczurach⁸, ale analiza metodą magnetycznego rezonansu jądrowego (NMR) autentycznego surowca nie wykryła jej przy granicy wykrywalności odpowiadającej mniej niż 4 µg kofeiny w dziennej porcji damiany. Autorzy tej pracy wiążą wcześniejsze doniesienia z błędnym i powielanym cytowaniem, także prac, w których kofeiny nigdy nie oznaczono⁹.

Wpływ damiany na zachowania seksualne, na którym opiera się jej sława, jest znany tylko z badań na gryzoniach. U samców szczurów o obniżonej sprawności seksualnej wyciągi z damiany zwiększały odsetek zwierząt dochodzących do ejakulacji i skracały latencje, a u samców sprawnych nie zmieniały zachowań kopulacyjnych¹⁰. W modelu wyczerpania seksualnego wyciąg wodny w dawce 80 mg/kg działał podobnie do johimbiny⁸. W innym modelu, u szczurów o obniżonej aktywności seksualnej, wyciąg w dawce 10 mg/kg skracał latencję ejakulacji podobnie jak sildenafil, a inhibitor syntazy tlenku azotu (L-NAME) znosił działanie obu substancji. Wskazuje to na udział szlaku tlenku azotu, przede wszystkim na poziomie ośrodkowego układu nerwowego¹¹.

U myszy przeciwlękowo działał wyciąg metanolowy z damiany¹², a wyciąg wodny także przeciwdepresyjnie, bez wpływu na aktywność ruchową¹³. Za składnik przeciwlękowy uznano apigeninę, skuteczną u myszy w dawce 2 mg/kg¹⁴.

W testach in vitro wyciąg metanolowy i dwa jego składniki, pinocembryna i akacetyna, hamowały aromatazę. Aktywność estrogenową wykazały w teście drożdżowym wyciąg, 7-glukozyd apigeniny, Z-echinacyna i pinocembryna⁴. W badaniu przesiewowym ponad 150 ziół damiana należała do tych, które najsilniej wiązały receptor progesteronowy, przy czym wyciągi wiążące ten receptor działały neutralnie albo antagonistycznie¹⁵. Gotowy preparat ArginMax z damianą nie wykazał aktywności estrogenowej w linii komórkowej raka endometrium¹⁶. W starszych badaniach na zwierzętach wyniki dotyczące glikemii były rozbieżne: u królików z przejściową hiperglikemią damiana przygotowana w sposób tradycyjny obniżała glikemię¹⁷, a u myszy z cukrzycą alloksanową wyciąg wodno-etanolowy nie działał hipoglikemizująco¹⁸.

Większość opisanych aktywności badano wyłącznie w testach chemicznych, komórkowych i na zwierzętach². Przegląd prac z kolejnych 10 lat za najbardziej obiecujące uznał działanie antyoksydacyjne, hepatoprotekcyjne, neuroprotekcyjne, hipoglikemizujące i afrodyzjakalne, ale jego autorzy wskazują, że wyniki laboratoryjne wymagają potwierdzenia w badaniach klinicznych¹⁹.

Skuteczność kliniczna damiany

Badania u ludzi dotyczyły wyłącznie produktów, w których poza damianą były inne potencjalnie aktywne składniki². Tak samo zbudowane są prace opublikowane później^20,21,22,23. Żaden z poniższych wyników nie pozwala więc ocenić, jaki jest udział samej damiany.

Czy stosowanie preparatów złożonych z damianą poprawia funkcje seksualne u kobiet?

Wyniki są niespójne: dwa krótkie badania z randomizacją sugerowały poprawę, a największe i najdłuższe badanie nie wykazało różnicy w żadnej domenie funkcji seksualnych. Wszystkie trzy dotyczyły preparatu ArginMax, który łączy L-argininę, wyciągi z żeń-szenia, miłorzębu i damiany oraz witaminy i składniki mineralne.

W pierwszym randomizowanym badaniu kontrolowanym (RCT) z podwójnie ślepą próbą wzięło udział 77 kobiet powyżej 21. roku życia, które chciały poprawić swoje funkcje seksualne. Po 4 tygodniach poprawę zadowolenia z życia seksualnego zgłosiło 73,5% kobiet przyjmujących preparat i 37,2% kobiet z grupy placebo²⁴. Kolejne RCT objęło 108 kobiet w wieku 22–73 lat, które zgłaszały brak pożądania. Wyniki analizowano oddzielnie w grupach wyodrębnionych według stanu menopauzalnego, określanego samooceną: od 20 do 59 kobiet w każdej, łącznie w obu ramionach badania. Po 4 tygodniach w grupie kobiet po menopauzie poprawę pożądania zgłosiło 51% przyjmujących preparat i 8% przyjmujących placebo²⁵. Małe podgrupy i wiele porównań naraz osłabiają te wnioski.

W największym badaniu 186 kobiet po leczeniu raka piersi i nowotworów ginekologicznych przyjmowało ArginMax albo placebo przez 12 tygodni. Grupy nie różniły się w żadnej z ocenianych domen: pożądaniu, podnieceniu, nawilżeniu, orgazmie, satysfakcji i bólu. Lepszy w grupie preparatu był jedynie wynik ogólnej jakości życia (87,5 wobec 82,9 punktu)²⁰.

Przegląd systematyczny badań preparatów złożonych z L-argininą objął 5 RCT i 2 badania bez randomizacji u kobiet z zaburzeniami pożądania albo podniecenia. W 6 z 7 prac wynik kwestionariusza funkcji seksualnych kobiet (FSFI) albo kilku jego domen się poprawił, ale 4 z 7 badań budziły zastrzeżenia co do ryzyka błędu systematycznego²⁶. Przegląd oceniał L-argininę, a nie damianę. W badaniu preparatu Libicare, który łączy kozieradkę, damianę, buzdyganek naziemny i miłorząb, wynik FSFI u 29 kobiet po menopauzie wzrósł po 2 miesiącach z 20,15 do 25,03 punktu. Badanie nie miało grupy kontrolnej, a jeden z autorów pracował w dziale medycznym firmy Procare Health Iberia²².

Czy stosowanie preparatów złożonych z damianą poprawia erekcję?

Badania z grupą placebo nie przeprowadzono, więc działania preparatów z damianą na erekcję nie oceniono. W otwartym RCT w trzech ośrodkach urologicznych 161 mężczyzn z łagodnymi albo umiarkowanymi zaburzeniami erekcji przyjmowało przez 3 miesiące preparat Icarifil, preparat razem z tadalafilem 5 mg albo sam tadalafil. Saszetka preparatu zawiera m.in. L-cytrulinę, L-karnitynę, wyciąg z epimedium, wyciąg z żeń-szenia i 100 mg damiany. Wynik skali IIEF-5 poprawił się o 4,1 punktu po samym preparacie, o 5,1 punktu po samym tadalafilu i o 7,4 punktu po połączeniu, które różniło się istotnie od obu pozostałych grup. Uczestnicy wiedzieli, co przyjmują²¹. Bez grupy placebo nie da się oddzielić działania preparatu od efektu oczekiwania poprawy.

We wcześniejszym badaniu pilotażowym 25 mężczyzn przyjmowało ArginMax przez 4 tygodnie. Z 21 osób, które ukończyły badanie, 88,9% zgłosiło lepsze utrzymanie erekcji²⁷. Badanie nie miało grupy kontrolnej.

Czy stosowanie preparatów złożonych z damianą łagodzi objawy menopauzy?

Jedno RCT sugeruje korzyść, ale trwało 4 tygodnie i odbyło się w jednym ośrodku. 120 kobiet z objawami menopauzy przyjmowało preparat Lady 4, zawierający olej z wiesiołka, damianę, żeń-szeń i mleczko pszczele, albo placebo. Wynik skali oceny objawów menopauzy (MRS-II) poprawił się w obu grupach, bardziej po preparacie. Znaczną albo bardzo znaczną poprawę po leczeniu zgłosiło 86,7% kobiet z grupy preparatu i 56,7% z grupy placebo²⁸.

Czy stosowanie preparatów złożonych z damianą reguluje cykl miesiączkowy?

Skuteczności nie oceniono w badaniu kontrolowanym. W pilotażowym badaniu 15 kobiet po raku piersi albo z mutacjami zwiększającymi jego ryzyko przyjmowało przez 3 miesiące preparat z pochrzynu kosmatego (Dioscorea villosa), niepokalanka mnisiego (Vitex agnus-castus) i damiany. U wszystkich cykle się wyregulowały, a ból i obfitość krwawienia się zmniejszyły²³. Przy braku grupy kontrolnej i trzech składnikach roślinnych naraz wynik nie mówi nic o damianie.

Czy stosowanie preparatów złożonych z damianą zwiększa szansę na ciążę w zapłodnieniu pozaustrojowym?

Tego nie oceniono. W pilotażowym RCT 100 kobiet w procedurze zapłodnienia pozaustrojowego (IVF/ICSI) przyjmowało preparat z kwasem foliowym, selenem, witaminą E, katechinami, glicyryzyną, diosgeniną, damianą i kwasami omega-3 albo sam kwas foliowy 400 µg. Co najmniej jeden zarodek dobrej jakości miało 58% kobiet z grupy preparatu i 36% z grupy kontrolnej (ryzyko względne 1,611)²⁹. Punkt końcowy dotyczył jakości zarodka, a nie ciąż ani urodzeń.

Czy stosowanie preparatu YGD z damianą zmniejsza masę ciała?

Jedno małe RCT wykazało spadek masy ciała po 45 dniach, ale dowody są za słabe, żeby uznać preparat za skuteczny w leczeniu nadwagi. YGD zawiera liście ostrokrzewu paragwajskiego (yerba mate), nasiona guarany i liście damiany. W badaniu z podwójnie ślepą próbą 47 osób z nadwagą przyjmowało po 3 kapsułki przed każdym głównym posiłkiem. Po 45 dniach masa ciała spadła średnio o 5,1 kg w grupie preparatu i o 0,3 kg w grupie placebo. U 7 zdrowych ochotników preparat wydłużał opróżnianie żołądka z 38 do 58 minut³⁰. Badanie prowadzono w jednym ośrodku i nie kontrolowano w nim diety. Przez kolejne 12 miesięcy 22 osoby przyjmowały preparat bez grupy porównawczej i ich masa ciała się nie zmieniła³⁰.

W badaniu krzyżowym u 58 kobiet YGD podane 15 minut przed posiłkiem zmniejszyło ilość energii spożytej w obiedzie o 17,3% wobec warunków bez preparatu³¹. Pomiar dotyczył jednego posiłku, a nie masy ciała.

Czy stosowanie damiany zmniejsza lęk?

Badań klinicznych nie przeprowadzono. Przegląd roślin o działaniu przeciwlękowym zaliczył damianę do grupy, dla której istnieją wyłącznie badania przedkliniczne³², a działanie przeciwlękowe opisano tylko u myszy^12,13.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla damiany

Damiana nie ma dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego. W unijnym rejestrze oświadczeń nie ma dla Turnera diffusa żadnego wpisu, ani dopuszczonego, ani odmownego³³. Sformułowania o wpływie damiany na libido, nastrój albo masę ciała nie są więc oświadczeniami zatwierdzonymi na podstawie rozporządzenia (WE) 1924/2006.

Damiana nie ma też monografii Komitetu do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC) Europejskiej Agencji Leków. Nie ma jej na liście priorytetowej komitetu ani wśród ocen w toku³⁴, więc jej tradycyjnego stosowania nie oceniono na poziomie unijnym w reżimie produktów leczniczych roślinnych (dyrektywa 2001/83/WE).

Damiana nie jest nową żywnością. W unijnym katalogu napar z liści i łodyg ma status not novel in food, a części nadziemne status not novel in food supplements, więc w tych zastosowaniach nie wymagają zezwolenia na podstawie rozporządzenia (UE) 2015/2283¹.

Bezpieczeństwo stosowania damiany

W badaniach klinicznych preparatów z damianą nie odnotowano istotnych działań niepożądanych²⁴, a w największym z nich toksyczność była podobna w grupie preparatu i w grupie placebo²⁰. Badania trwały od 4 do 12 tygodni i dotyczyły mieszanin, więc o bezpieczeństwie samej damiany przy dłuższym stosowaniu nie mówią nic. U myszy wyciąg wodny podawany przez 28 dni nie wywołał objawów neurotoksyczności ani zmian w parametrach biochemicznych i w budowie narządów docelowych¹³. Przegląd działań niepożądanych roślinnych środków na potencję, obejmujący także damianę, uznał większość z nich za bezpieczne w dawkach terapeutycznych. Działania niepożądane opisywano przy przedawkowaniu i samoleczeniu produktami niestandaryzowanymi, a za większy problem autorzy uznali interakcje, bo takie rośliny przyjmuje się zwykle razem z innymi wyciągami i lekami³⁵.

Damiana zawiera arbutynę⁵ i pochodne cyjanogenne³. Aktywność hormonalna składników damiany (hamowanie aromatazy, działanie estrogenowe, wiązanie receptora progesteronowego) jest znana tylko z badań in vitro^4,15.

Osobnym problemem jest jakość produktów. W Meksyku profil chromatograficzny wyciągu standaryzowanego miała jedna trzecia z 49 zbadanych produktów zawierających damianę albo jedną z czterech innych roślin, a znaczna część nie odpowiadała etykiecie³⁶. W 20 suplementach z damianą nie wykryto natomiast żadnego z czterech inhibitorów fosfodiesterazy typu 5 (awanafilu, wardenafilu, sildenafilu, tadalafilu), którymi bywają fałszowane suplementy ziołowe reklamowane na potencję³⁷.

Damianę często wykrywano w mieszankach ziołowych typu Spice z japońskiego nielegalnego rynku, w których rośliny służą jako nośnik syntetycznych kannabinoidów³⁸. Występuje też w produktach sprzedawanych w internecie jako legalne zamienniki substancji odurzających: była składnikiem 10% ze 119 takich produktów³⁹.

Dawkowanie damiany

Dawki damiany jako pojedynczego składnika nie ustalono. W badaniach klinicznych stosowano preparaty wieloskładnikowe w następujących schematach.

Jako składnik żywności wyciąg z liści i łodyg damiany dodaje się do napojów w ilości 5–10 mg/l¹.

Postacie damiany

• Suszone liście i łodygi do naparu. Liście stosuje się też jako zamiennik herbaty¹.
• Wyciągi w kapsułkach, tabletkach i saszetkach. W badaniach klinicznych damianę podawano wyłącznie w preparatach wieloskładnikowych^20,21,22.
• Nalewki homeopatyczne (nalewki macierzyste na etanolu 85%). U myszy nalewki trzech producentów działały przeciwlękowo w różnych dawkach, a autorzy postulują standaryzację nalewek na aktywne markery⁴⁰.
• Olejek eteryczny, stosowany w medycynie tradycyjnej oraz do produkcji likierów i herbat⁷.