Hesperydyna

Hesperydyna to glikozyd flawanonowy zbudowany z hesperetyny (aglikonu) i disacharydu rutynozy¹. Występuje w owocach cytrusowych, a jej głównym źródłem w diecie jest sok pomarańczowy^2,3. Jest też surowcem do półsyntezy diosminy i składnikiem oczyszczonej zmikronizowanej frakcji flawonoidowej (MPFF), w której towarzyszy diosminie w proporcji 100 mg na 900 mg^4,5. W suplementach diety jest dostępna jako wyodrębniony związek, sama albo w mieszaninach z diosminą, rutyną, trokserutyną i witaminą C. Badania kliniczne dotyczą głównie markerów sercowo-naczyniowych i metabolicznych, a ich wyniki są w dużej części sprzeczne. W odnalezionych badaniach nie oceniano twardych punktów końcowych, takich jak zawał, udar czy zgon.

Synonimy i nazewnictwo hesperydyny

• Hesperydyna (hesperidin) – nazwa zwyczajowa, chemicznie hesperetyno-7-O-rutynozyd, numer CAS 520-26-3¹.
• Hesperetyna (hesperetin) – aglikon hesperydyny, uwalniany z hesperydyny w jelicie i krążący we krwi w postaci sprzężonych metabolitów³.
• 2S-hesperydyna (2S-hesperidin) – jeden z dwóch diastereoizomerów, obecny w owocach cytrusowych w dużym stężeniu⁶. Standardowe wyciągi są mieszaniną postaci 2S i 2R⁷.
• Glukozylohesperydyna, monoglukozylohesperydyna (glucosyl hesperidin, α-glucosyl hesperidin) – postać modyfikowana enzymatycznie.
• Metylochalkon hesperydyny (hesperidin methyl chalcone, HMC) – półsyntetyczna pochodna, składnik leków flebotropowych w połączeniu z wyciągiem z ruszczyka kolczastego (Ruscus aculeatus) i kwasem askorbinowym⁸.
• Hesperydyna bywa zaliczana do „bioflawonoidów cytrusowych” – to nazwa handlowa mieszanin o nieokreślonym składzie, nie synonim.

Działanie hesperydyny

Hesperydyna po podaniu doustnym wchłania się głównie w okrężnicy, po odcięciu reszty rutynozy, dlatego stężenie hesperetyny we krwi osiąga szczyt dopiero po około 7 godzinach⁹. W randomizowanym badaniu naprzemiennym u 16 zdrowych ochotników sok, w którym hesperydynę przekształcono enzymatycznie w hesperetyno-7-glukozyd, dawał około dwukrotnie większą ekspozycję na hesperetynę i czterokrotnie wyższe stężenie maksymalne, osiągane już po 0,6 godziny, bo wchłanianie przeniosło się do jelita cienkiego⁹. Biodostępność hesperydyny i odpowiedź naczyniowa różnią się znacznie między osobami, co utrudnia porównywanie badań³.

W badaniach in vitro hesperetyna pobudza wytwarzanie tlenku azotu w komórkach śródbłonka przez fosforylację śródbłonkowej syntazy tlenku azotu i zmniejsza ekspresję cząsteczki adhezyjnej VCAM-1 (vascular cell adhesion molecule-1) pobudzanej przez czynnik martwicy nowotworów¹⁰. W przeglądzie systematycznym 12 badań na zwierzętach i 11 RCT hesperydyna i hesperetyna obniżały u zwierząt glukozę i lipidy krwi, a w badaniach u ludzi rozstrzygające wyniki dotyczyły tylko poprawy funkcji śródbłonka¹¹. Przegląd narracyjny opisuje też działania neuroprotekcyjne i przeciwdepresyjne, udokumentowane w modelach zwierzęcych, oraz farmakokinetykę hesperydyny i hesperetyny¹².

Skuteczność kliniczna hesperydyny

Czy stosowanie hesperydyny obniża cholesterol LDL i trójglicerydy?

Metaanalizy dają sprzeczne wyniki, a największe pojedyncze badanie z grupą placebo nie wykazało żadnego wpływu na cholesterol. W RCT (randomizowanym badaniu kontrolowanym) z udziałem 204 osób z umiarkowaną hipercholesterolemią (194 ukończyło badanie) stosowanie 800 mg hesperydyny na dobę przez 4 tygodnie nie zmieniło cholesterolu całkowitego, cholesterolu LDL, HDL ani trójglicerydów – stężenie cholesterolu LDL na końcu badania wynosiło 3,99 mmol/l w grupie hesperydyny i 4,00 mmol/l w grupie placebo¹³. Metaanaliza 10 RCT (577 uczestników) również nie wykazała wpływu hesperydyny na żaden parametr lipidogramu, przy braku istotnej heterogeniczności badań¹⁴.

Nowsza metaanaliza, obejmująca badania do sierpnia 2023 roku, opisała obniżenie glukozy na czczo, trójglicerydów, cholesterolu całkowitego i cholesterolu LDL, widoczne w podgrupach badań trwających ponad 12 tygodni i stosujących ponad 500 mg na dobę, przy braku wpływu na cholesterol HDL¹⁵. Jej abstrakt nie podaje ani liczby włączonych badań, ani wielkości efektów, więc nie da się ocenić, czy zmiana ma znaczenie kliniczne. W piśmiennictwie tego obszaru jest też RCT u chorych z zespołem metabolicznym, raportujące obniżenie glukozy i trójglicerydów, które zostało wycofane¹⁶. Hesperydyna nie jest środkiem obniżającym cholesterol i nie zastępuje leczenia hipolipemizującego.

Czy stosowanie hesperydyny obniża ciśnienie tętnicze?

U osób zdrowych stosowanie hesperydyny nie obniża ciśnienia, a u chorych na cukrzycę typu 2 dane sugerują niewielki spadek ciśnienia skurczowego. W metaanalizie 14 badań (656 pacjentów), przeszukującej także chińskie bazy danych, w całej populacji efektu hipotensyjnego nie było. U osób zdrowych ciśnienie skurczowe i rozkurczowe się nie zmieniło, a u chorych na cukrzycę typu 2 ciśnienie skurczowe było niższe średnio o około 4 mm Hg (średnia różnica ważona −4,32 mm Hg)¹⁷. Przy ciśnieniu rozkurczowym w tej grupie dane dopuszczały zarówno spadek o kilka milimetrów słupa rtęci, jak i brak efektu, a sami autorzy zastrzegają, że wynik w cukrzycy wymaga potwierdzenia. Opiera się on na małych badaniach, takich jak RCT z udziałem 64 chorych na cukrzycę typu 2, w którym po 6 tygodniach stosowania 500 mg hesperydyny na dobę średnie ciśnienie skurczowe spadło ze 122,7 do 119,0 mm Hg¹⁸. Wcześniejsza metaanaliza 10 RCT (577 uczestników) nie wykazała wpływu hesperydyny na ciśnienie skurczowe ani rozkurczowe¹⁴.

Czy stosowanie hesperydyny poprawia funkcję śródbłonka naczyń?

Wyniki są niespójne, a dwa największe z opisanych tu badań wypadły zerowo. W małym RCT naprzemiennym z udziałem 24 osób z zespołem metabolicznym stosowanie 500 mg hesperydyny na dobę przez 3 tygodnie zwiększało rozszerzenie tętnicy ramiennej zależne od przepływu (FMD, flow-mediated dilation) o około 2,5 punktu procentowego względem placebo i obniżało markery zapalne, ale autorzy sami określili je jako badanie eksploracyjne¹⁰. W badaniu naprzemiennym z udziałem 24 zdrowych mężczyzn z nadwagą stosowanie hesperydyny w napoju przez 4 tygodnie obniżało ciśnienie rozkurczowe i poprawiało reaktywność mikronaczyń po posiłku, ale nie na czczo¹⁹.

Te obserwacje nie powtórzyły się w lepiej zaprojektowanych badaniach. W RCT z udziałem 68 osób z nadwagą i otyłością stosowanie 2S-hesperydyny w dawce 450 mg na dobę przez 6 tygodni nie poprawiło FMD na czczo ani po posiłku, czyli badanie nie osiągnęło pierwszorzędowego punktu końcowego, a korzystne wyniki pojawiły się dopiero w analizie eksploracyjnej podgrupy, bez korekty na wielokrotne porównania²⁰. W badaniu naprzemiennym z 2026 roku z udziałem 37 mężczyzn z otyłością brzuszną ani sok pomarańczowy, ani napój z 210 mg hesperydyny dziennie przez 6 tygodni nie zmieniły FMD, parametrów metabolicznych ani antropometrycznych, choć ekspozycja na metabolity hesperetyny wyraźnie wzrosła³.

Wzrost stężenia metabolitów hesperetyny we krwi nie przekłada się na mierzalną poprawę funkcji naczyń. W badaniu z 2026 roku ekspozycja na hesperetynę po napoju z hesperydyną była taka sama jak po soku pomarańczowym, a rozszerzenie tętnicy zależne od przepływu nie zmieniło się po żadnej z interwencji.

Czy stosowanie hesperydyny poprawia kontrolę glikemii i insulinooporność?

Stosowanie hesperydyny nie poprawia kontroli glikemii. W metaanalizie 6 RCT (318 uczestników) stosowanie hesperydyny nie zmieniało glukozy na czczo, insuliny, hemoglobiny glikowanej (HbA1c) ani wskaźników insulinooporności, bez różnic zależnych od stanu zdrowia uczestników i czasu interwencji²¹. Najnowsza metaanaliza 16 RCT (845 uczestników) wykazała nominalne obniżenie wskaźnika insulinooporności HOMA-IR (średnia różnica ważona −0,43) przy braku wpływu na insulinę, glukozę na czczo i HbA1c, ale analiza sekwencyjna badań nie potwierdziła nawet tego efektu, a autorzy konkludują, że dostępne dowody nie wspierają stosowania hesperydyny w insulinooporności ani w kontroli glikemii²².

Czy stosowanie hesperydyny zmniejsza stan zapalny?

Wpływ na markery zapalne jest niespójny i nie przekłada się na udowodnioną korzyść kliniczną. W metaanalizie 6 RCT (296 uczestników) stosowanie hesperydyny obniżało stężenie cząsteczki adhezyjnej VCAM-1 (w 3 badaniach), ale nie zmieniało istotnie białka C-reaktywnego (CRP), interleukiny 6, E-selektyny ani cząsteczki ICAM-1²³. Inna metaanaliza, obejmująca 18 badań u osób zdrowych i wyszukująca także w szarej literaturze, opisała obniżenie CRP, interleukiny 6 i markera peroksydacji lipidów, bez zależności od dawki². Jej abstrakt nie podaje łącznej liczby uczestników ani wielkości efektów, a obniżenie markerów laboratoryjnych u osób zdrowych nie jest dowodem korzyści zdrowotnej.

Czy stosowanie hesperydyny wspomaga redukcję masy ciała?

Stosowanie hesperydyny nie zmniejsza masy ciała. W metaanalizie 11 RCT (512 osób) ani stosowanie hesperydyny, ani picie soku pomarańczowego nie zmieniało masy ciała, wskaźnika masy ciała (BMI), masy tkanki tłuszczowej ani obwodu talii²⁴.

Czy stosowanie hesperydyny łagodzi objawy niewydolności żylnej i choroby hemoroidalnej?

Dowody dotyczą wyłącznie preparatów złożonych, w których nie da się wyodrębnić udziału hesperydyny. W metaanalizie leku zawierającego wyciąg z ruszczyka kolczastego 150 mg, metylochalkon hesperydyny 150 mg i kwas askorbinowy 100 mg, obejmującej 20 podwójnie zaślepionych RCT z placebo, 5 RCT z lekiem porównawczym i 6 badań jednoramiennych (łącznie 10 246 osób), nasilenie bólu nóg zmniejszyło się o 0,44 punktu, a uczucia ciężkości o 0,53 punktu na czterostopniowej skali od 0 do 3, przy braku istotnego wpływu na obrzęk i obwód łydki⁸. Autorzy zastrzegają zmienną jakość danych i małe próby części badań. W RCT z udziałem 134 pacjentów z ostrym rzutem choroby hemoroidalnej stosowanie mieszaniny diosminy, trokserutyny i hesperydyny w porównaniu z placebo zmniejszało ból i krwawienie oraz odsetek chorych z utrzymującym się obrzękiem i zakrzepicą guzków po 12 dniach²⁵. W MPFF na 900 mg diosminy przypada 100 mg hesperydyny, a za działanie flebotropowe tego leku odpowiada przede wszystkim diosmina (patrz hasło o diosminie)⁵. Wyniki te nie dotyczą suplementów z samą hesperydyną.

Czy stosowanie hesperydyny poprawia parametry wątrobowe w niealkoholowej stłuszczeniowej chorobie wątroby?

Dane pochodzą z jednego, niepotwierdzonego badania. W RCT z udziałem 50 pacjentów z niealkoholową stłuszczeniową chorobą wątroby (NAFLD, non-alcoholic fatty liver disease) stosowanie 1 g hesperydyny na dobę przez 12 tygodni, razem z zaleceniami dotyczącymi diety i aktywności fizycznej, obniżyło aktywność aminotransferazy alaninowej i gamma-glutamylotransferazy, stopień stłuszczenia wątroby oraz markery zapalne w porównaniu z placebo i samą zmianą stylu życia²⁶. Abstrakt nie podaje wielkości tych zmian.

Czy stosowanie hesperydyny poprawia wydolność fizyczną?

Dane pochodzą z pojedynczych, małych badań jednego ośrodka. W RCT z udziałem 40 kolarzy amatorów stosowanie 500 mg 2S-hesperydyny (wyciągu z pomarańczy) na dobę przez 8 tygodni zwiększyło szacowaną moc progową o 3,2%, a moc maksymalną o 2,7% względem placebo, bez różnic między grupami w teście beztlenowym Wingate⁶. Wyniku nie potwierdził niezależny ośrodek. W RCT z udziałem 31 młodych, nietrenujących mężczyzn stosowanie metylochalkonu hesperydyny w dawce 500 mg przez 3 dni przed intensywnym wysiłkiem zmniejszało ból przy ucisku mięśnia i aktywność kinazy kreatynowej po wysiłku, ale nie łagodziło bólu podczas ruchu czynnego²⁷. Metylochalkon jest pochodną półsyntetyczną, więc wyniku nie przenosi się na hesperydynę.

Czy stosowanie hesperydyny łagodzi objawy COVID-19?

Nie wykazano tego. W RCT z udziałem 216 niezaszczepionych osób z objawowym COVID-19 stosowanie hesperydyny w dawce 1000 mg na dobę przez 14 dni nie zmniejszyło istotnie odsetka chorych z gorączką, kaszlem, dusznością lub utratą węchu w 14. dniu (58,5% w grupie placebo wobec 49,4% w grupie hesperydyny, iloraz szans 0,69) – dane dopuszczały zarówno wyraźną korzyść, jak i niekorzystny wynik²⁸. Istotną różnicę uzyskano dopiero w analizie, która brakującym danym przypisywała brak objawów, przy czym objawów nie zgłosiło prawie dwukrotnie więcej osób w grupie hesperydyny (28 wobec 15). Sześciu z jedenastu autorów było afiliowanych przy firmie farmaceutycznej Ingenew Pharmaceuticals.

Czy stosowanie hesperydyny chroni kości lub obniża kwas moczowy?

Nie ma na to dowodów u ludzi. W badaniu naprzemiennym z udziałem 12 kobiet po menopauzie stosowanie samej hesperydyny w dawce 500 mg nie zwiększało zatrzymywania wapnia w kości mierzonego izotopem ⁴¹Ca, a poprawę o 5,5% zaobserwowano tylko przy połączeniu z preparatem wapnia²⁹. W RCT naprzemiennym z udziałem 40 osób z podwyższonym stężeniem kwasu moczowego stężenie kwasu moczowego w surowicy obniżało stosowanie witaminy C w dawce 600 mg, a stosowanie hesperydyny w dawce 240 mg nie³⁰.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla hesperydyny

Hesperydyna nie ma żadnego dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego w Unii Europejskiej. W odróżnieniu od większości składników roślinnych jej wnioski nie czekają w zawieszeniu (on hold), tylko zostały ocenione i odrzucone. Dwa wnioski art. 13(1) rozp. (WE) 1924/2006 – dotyczące utrzymania prawidłowego stężenia cholesterolu LDL we krwi oraz utrzymania zdrowych kości – mają w rejestrze status nieudzielenia zezwolenia. Odrzucono też dwa wnioski art. 13(5) dla połączenia diosminy, trokserutyny i hesperydyny, dotyczące napięcia żylnego i przepuszczalności naczyń, a także wnioski dotyczące bioflawonoidów cytrusowych³¹. Suplement z hesperydyną nie może więc na etykiecie przypisywać sobie korzyści dla cholesterolu, serca, kości ani żył.

Status oświadczeń żywnościowych trzeba odróżnić od dwóch innych reżimów. Komitet ds. Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC, Committee on Herbal Medicinal Products) Europejskiej Agencji Leków opracowuje monografie substancji i przetworów roślinnych według dyrektywy 2001/83/WE. Hesperydyna jest związkiem wyodrębnionym o określonej budowie chemicznej i monografii HMPC dla niej nie odnaleziono. Metylochalkon hesperydyny występuje natomiast jako substancja czynna leków złożonych stosowanych w niewydolności żylnej, dopuszczanych do obrotu w trybie produktu leczniczego⁸. W katalogu nowej żywności (rozp. (UE) 2015/2283) hesperydyna figuruje jako składnik, który nie jest nową żywnością w suplementach diety¹. Hesperydyna nie jest składnikiem odżywczym, więc nie ustalono dla niej wartości referencyjnych spożycia ani górnego tolerowanego poziomu spożycia, a Normy żywienia dla populacji Polski i lista maksymalnych dawek Zespołu do spraw Suplementów Diety przy Głównym Inspektorze Sanitarnym jej nie wymieniają.

Bezpieczeństwo stosowania hesperydyny

Dane o bezpieczeństwie stosowania hesperydyny są skąpe, bo badania trwały od kilku dni do 12 tygodni, obejmowały od kilkunastu do około 200 osób i w większości nie raportowały działań niepożądanych w sposób pozwalający na ich ocenę. W RCT z metylochalkonem hesperydyny nie stwierdzono uszkodzenia nerek ani wątroby²⁷. W porównaniu dwóch leków flebotropowych działania niepożądane (nudności, niestrawność, biegunka) zgłosiło 26,7% pacjentów przyjmujących MPFF z hesperydyną i 35,0% przyjmujących diosminę niezmikronizowaną, bez grupy placebo⁵.

Nie odnaleziono badań oceniających bezpieczeństwo stosowania samej hesperydyny w ciąży, w okresie karmienia piersią i u dzieci. Nie należy traktować jej jako zamiennika leczenia nadciśnienia, dyslipidemii ani cukrzycy – w żadnym z tych wskazań nie wykazano, by stosowanie hesperydyny wpływało na chorobowość lub umieralność.

Wyniki części małych badań z hesperydyną, na których opierają się korzystne podsumowania, mogą być niewiarygodne. Jedno RCT u chorych z zespołem metabolicznym, raportujące obniżenie glukozy, trójglicerydów i ciśnienia, zostało wycofane z piśmiennictwa, a metaanalizy opublikowane po nim trzeba czytać z uwzględnieniem, które badania do nich weszły¹⁶.

Interakcje hesperydyny

Kontrolowanych badań interakcji z samą hesperydyną u ludzi nie odnaleziono. Poniższe dane pochodzą z badań in vitro, na zwierzętach i z badań z sokami owocowymi.

Feksofenadyna i inne substraty OATP1A2 + hesperydyna

W badaniu in vitro hesperydyna hamowała jelitowy transporter anionów organicznych OATP1A2 (organic anion-transporting polypeptide 1A2) w stężeniach podobnych jak naryngina z grejpfruta, a sok pomarańczowy we wcześniejszych badaniach tych samych autorów zmniejszał biodostępność feksofenadyny³². Część kliniczna tej pracy testowała jednak wyłącznie naryngynę, więc udziału samej hesperydyny w interakcji u ludzi nie wykazano, a praktyczne znaczenie tej obserwacji dla suplementów nie jest znane.

Leki przeciwnadciśnieniowe + hesperydyna

Przegląd narracyjny wymienia interakcje hesperydyny i hesperetyny z atenololem, diltiazemem, felodypiną i werapamilem oraz omawia ich możliwe mechanizmy farmakokinetyczne¹². Ich znaczenia klinicznego przy dawkach suplementacyjnych nie ustalono w badaniach kontrolowanych. Przy łączeniu z lekami hipotensyjnymi u chorych na cukrzycę typu 2 trzeba też pamiętać o możliwym niewielkim własnym działaniu obniżającym ciśnienie skurczowe¹⁷.

Dawkowanie hesperydyny

Nie ustalono zalecanej dawki hesperydyny. Poniższa tabela zbiera dawki z cytowanych badań.

Postacie hesperydyny

Hesperydyna jest dostępna w kapsułkach i proszku, najczęściej jako wyciąg z pomarańczy⁶, sama albo w mieszaninach flawonoidów. Postać ma znaczenie dla wchłaniania. W RCT naprzemiennym z udziałem 15 osób, po 500 mg każdej postaci, z moczem wydalało się 70% dawki zmikronizowanej 2S-hesperydyny, 55% zmikronizowanej mieszaniny diastereoizomerów i 43% mieszaniny standardowej⁷. Hesperetyno-7-glukozyd, powstający po enzymatycznym odcięciu ramnozy, wchłania się w jelicie cienkim, szybciej i w większym stopniu niż hesperydyna naturalna⁹. Lepsza biodostępność nie oznacza lepszej skuteczności klinicznej – badanie z 2026 roku pokazało wzrost ekspozycji bez efektu naczyniowego³.