Hibiskus

Hibiskus to potoczna nazwa suszonych kielichów Hibiscus sabdariffa L., rośliny z rodziny ślazowatych (Malvaceae). Farmakopea Polska opisuje ten surowiec jako kwiat hibiskusa, czyli całe lub rozdrobnione, wysuszone kielichy i kieliszki zebrane w okresie owocowania, o kwaśnym smaku i zawartości co najmniej 13,5% kwasów w przeliczeniu na kwas cytrynowy¹. Za działanie przypisywane surowcowi odpowiadają najpewniej antocyjany (delfinidyno-3-sambubiozyd i cyjanidyno-3-sambubiozyd), kwasy fenolowe z kwasem protokatechowym oraz kwasy organiczne, w tym kwas hydroksycytrynowy i kwas hibiskusowy². Napar z kielichów pije się w wielu krajach jako napój orzeźwiający i jako domowy środek na nadciśnienie³. W badaniach u ludzi hibiskus oceniano przede wszystkim pod kątem ciśnienia tętniczego, lipidów, glikemii i masy ciała. Przegląd parasolowy z 2025 r., obejmujący 26 badań z randomizacją i 1797 uczestników, wskazał na obniżenie ciśnienia skurczowego i rozkurczowego zależne od dawki⁴, a przegląd Cochrane z tych samych lat znalazł tylko jedno badanie spełniające jego kryteria i uznał dowody za niewystarczające⁵.

Synonimy i nazewnictwo hibiskusa

• Nazwą łacińską gatunku jest Hibiscus sabdariffa L., a nazwą surowca farmakopealnego Hibisci sabdariffae flos, po polsku kwiat hibiskusa¹.
• Farmakopea podaje nazwy zwyczajowe roselle i karkadé¹.
• W piśmiennictwie anglojęzycznym napar z hibiskusa nazywa się też sour tea, czyli kwaśną herbatą⁶.
• W Nigerii słodzony napar z kielichów to zobo⁷, a w Sudanie karkadi⁸.
• Hibiskusa nie należy mylić z Hibiscus rosa-sinensis, ozdobnym gatunkiem tego samego rodzaju. Katalog nowej żywności Unii Europejskiej traktuje kwiaty H. sabdariffa jako zwykłą żywność, a H. rosa-sinensis jako nową żywność bez autoryzacji⁹.

Działanie hibiskusa

Mechanizm obniżania ciśnienia opisano głównie w badaniach na zwierzętach i w laboratorium. Wyciągi z hibiskusa hamowały enzym konwertujący angiotensynę (ACE), rozkurczały naczynia i wpływały na kanały wapniowe, a w testach enzymatycznych hamowały α-glukozydazę i α-amylazę, co tłumaczyłoby wpływ na glikemię². Większość tych danych dotyczy wyciągów słabo scharakteryzowanych chemicznie, więc nie wiadomo dokładnie, jaka dawka którego składnika daje opisany efekt².

U ludzi część mechanizmów zmierzono bezpośrednio. W badaniu z randomizacją i podwójnie ślepą próbą u 193 chorych z nadciśnieniem wyciąg standaryzowany na antocyjany obniżał aktywność ACE w osoczu, wykazywał tendencję do obniżania sodu w surowicy i nie zmieniał stężenia potasu¹⁰. Przy naparze z suszonych kielichów obserwowano działanie natriuretyczne, czyli zwiększone wydalanie sodu z moczem¹¹. W nigeryjskim badaniu z randomizacją (78 osób) stężenie aldosteronu w osoczu po 4 tygodniach picia wyciągu było mniejsze o około 32% w porównaniu z placebo, podobnie jak po lizynoprylu, a aktywność ACE i reniny nie różniła się istotnie od placebo¹².

Działanie moczopędne hibiskusa opisywano wielokrotnie, ale w większości badań nie zmieniało ono istotnie stężenia elektrolitów³.

Skuteczność kliniczna hibiskusa

Najwięcej badań dotyczy ciśnienia tętniczego. Pozostałe wskazania mają dane skromniejsze albo sprzeczne. Badania są przeważnie małe, krótkie (4–12 tygodni) i używają różnych postaci: naparu z określonej ilości suszu, wyciągów standaryzowanych na antocyjany albo na polifenole i kapsułek bez opisanej standaryzacji.

Czy stosowanie hibiskusa obniża ciśnienie tętnicze?

Metaanalizy badań z randomizacją wskazują, że stosowanie hibiskusa obniża ciśnienie skurczowe o około 5–8 mmHg w porównaniu z placebo, a efekt jest większy u osób z wyższym ciśnieniem wyjściowym. Przegląd Cochrane nie potwierdził tego wniosku, bo przy ostrzejszych kryteriach włączenia zostało mu tylko jedno badanie.

• Przegląd parasolowy z metaanalizą dawka–odpowiedź (2025, 26 badań z randomizacją, 1797 uczestników). Stosowanie hibiskusa obniżało ciśnienie skurczowe i rozkurczowe w porównaniu z placebo i innymi herbatami, a obniżenie rosło wraz z dawką. Obniżenie o ponad 10 mmHg autorzy uznali za wiarygodne w umiarkowanym stopniu, zwłaszcza w podgrupach: u osób po 50. roku życia, w badaniach trwających dłużej niż 4 tygodnie i w badaniach o niskim ryzyku błędu systematycznego⁴.
• Metaanaliza (2022, 17 badań). Ciśnienie skurczowe było mniejsze o około 7 mmHg niż po placebo (średnia różnica −7,10 mmHg), najbardziej u osób z podwyższonym ciśnieniem wyjściowym. Wyniki poszczególnych badań różniły się między sobą bardzo silnie, co osłabia pewność tej wartości¹³.
• Metaanaliza (2022, 13 badań z randomizacją, 1205 uczestników). Stosowanie hibiskusa obniżało ciśnienie skurczowe o około 7 mmHg i rozkurczowe o około 4 mmHg w porównaniu z placebo. Efekt był istotny u chorych z samym nadciśnieniem, a u chorych z nadciśnieniem w przebiegu zespołu metabolicznego istotny już nie był¹⁴.
• Metaanaliza (2015, 5 badań, 390 uczestników). Ciśnienie skurczowe było mniejsze o około 7,6 mmHg, a rozkurczowe o około 3,5 mmHg. Autorzy użyli modelu efektów stałych, który przy różniących się badaniach daje węższe przedziały niż model efektów losowych⁶.
• Metaanaliza (2020, 7 badań z randomizacją, 362 uczestników). Picie naparu obniżało ciśnienie skurczowe o około 4,7 mmHg i rozkurczowe o około 4,1 mmHg¹⁵.

Przegląd Cochrane z 2021 r. włączał wyłącznie badania z randomizacją porównujące hibiskus z placebo albo brakiem leczenia u osób z rozpoznanym nadciśnieniem pierwotnym. Kryteria spełniło jedno badanie z 60 chorymi na cukrzycę typu 2 (52 w analizie). Różnicy w ciśnieniu skurczowym ani rozkurczowym nie wykazano, a dane dla ciśnienia skurczowego mieściły się w zakresie od obniżenia o około 8 mmHg do podwyższenia o około 11 mmHg. Pewność dowodów oceniono jako bardzo niską⁵.

Rozbieżność między Cochrane a pozostałymi metaanalizami wynika z doboru badań. Szersze przeglądy włączały osoby ze stanem przednadciśnieniowym, porównania z innymi herbatami, badania otwarte i badania z lekiem jako kontrolą. Starszy przegląd systematyczny czterech takich badań (390 chorych) ocenił je jako krótkie i słabej jakości metodologicznej i nie znalazł podstaw do zalecania hibiskusa w nadciśnieniu pierwotnym¹⁶.

Najlepiej opisanym pojedynczym badaniem z placebo jest badanie z podwójnie ślepą próbą u 65 dorosłych ze stanem przednadciśnieniowym albo łagodnym nadciśnieniem, nieprzyjmujących leków hipotensyjnych. Po 6 tygodniach picia trzech porcji po 240 ml naparu dziennie ciśnienie skurczowe spadło o 7,2 mmHg, a w grupie placebo o 1,3 mmHg. Różnica w ciśnieniu rozkurczowym nie była istotna¹⁷. W badaniu z randomizacją u 108 osób z otyłością brzuszną i łagodnym zespołem metabolicznym wyciąg w dawce 1000 mg dziennie przez 12 tygodni nie obniżył ciśnienia w porównaniu z placebo¹⁸. Po jednorazowym wypiciu napoju z hibiskusem u 20 osób z nadwagą ciśnienie się nie zmieniło¹⁹.

Czy stosowanie hibiskusa obniża ciśnienie tak samo jak leki hipotensyjne?

Nie wykazano, że hibiskus może zastąpić leki hipotensyjne. W metaanalizach porównania z lekami nie dawały istotnej różnicy^13,14,4, ale opierały się na kilku małych, krótkich badaniach, co nie wystarcza do wykazania równoważności.

• W badaniu z randomizacją z kaptoprylem (90 włączonych, 75 w analizie) napar z 10 g suszonych kielichów pity raz dziennie przez 4 tygodnie obniżył ciśnienie skurczowe ze 139 do 124 mmHg (spadek rozkurczowego z 91 do 80 mmHg nie osiągnął istotności statystycznej) i nie różnił się istotnie od kaptoprylu w dawce 25 mg dwa razy dziennie¹¹.
• W badaniu z podwójnie ślepą próbą z lizynoprylem (193 włączonych, 171 w analizie) wyciąg standaryzowany na antocyjany obniżył ciśnienie średnio o 17/12 mmHg w ciągu 4 tygodni, ale słabiej niż lizynopryl 10 mg¹⁰.
• W badaniu z randomizacją z hydrochlorotiazydem (80 chorych z nowo rozpoznanym, nieleczonym nadciśnieniem) obie substancje obniżyły ciśnienie i stężenie sodu w porównaniu z placebo, a hydrochlorotiazyd silniej obniżał sód i chlorki w surowicy²⁰. Autorzy uznali hibiskus za skuteczniejszy od diuretyku, ale to badanie jednego ośrodka, z którego pochodzą też dwie inne prace tego zespołu na podobnych grupach chorych^12,21.

We wszystkich tych badaniach porównywano hibiskus z lekiem u chorych nieleczonych wcześniej. Żadne nie oceniało, czy chory przyjmujący lek hipotensyjny może go zastąpić hibiskusem.

Czy stosowanie hibiskusa obniża stężenie cholesterolu?

Wyniki są niespójne. Nowsze metaanalizy pokazują niewielki spadek cholesterolu LDL, starsza nie wykazała żadnego wpływu na lipidy, a najnowsze duże badanie z placebo również nie wykazało różnicy.

• W przeglądzie parasolowym z 2025 r. stosowanie hibiskusa obniżało cholesterol całkowity i LDL oraz podwyższało HDL⁴.
• W metaanalizie 9 badań z randomizacją (503 chorych z zespołem metabolicznym i chorobami pokrewnymi) cholesterol całkowity był mniejszy o około 15 mg/dl, a LDL o około 9,5 mg/dl. Na triglicerydy hibiskus nie wpływał²².
• W metaanalizie z 2022 r. LDL był mniejszy o około 7 mg/dl w porównaniu z innymi herbatami i placebo, a wynik był ledwie istotny statystycznie¹³. Podobny spadek LDL, bez zmiany cholesterolu całkowitego, HDL i triglicerydów, podała metaanaliza z 2020 r.²³
• Starsza metaanaliza 6 badań (474 osoby) nie wykazała wpływu na cholesterol całkowity, LDL, HDL ani triglicerydy w porównaniu z placebo, herbatą czarną czy dietą²⁴. Metaanaliza 7 badań (362 uczestników) również nie znalazła istotnego wpływu na lipidy¹⁵.
• W badaniu z podwójnie ślepą próbą u 108 osób z łagodnym zespołem metabolicznym 12 tygodni stosowania wyciągu nie zmieniło lipidów w porównaniu z placebo. LDL spadł o około 8 mg/dl, ale tylko w porównaniu z wartością wyjściową, a nie z grupą placebo¹⁸.

Czy stosowanie hibiskusa obniża glikemię?

Dane sugerują niewielki spadek glikemii na czczo, o około 4 mg/dl.

• W metaanalizie badań z randomizacją glikemia na czczo była mniejsza o około 4 mg/dl w porównaniu z placebo²³. Podobną wartość, około 3,7 mg/dl, podała metaanaliza 7 badań z 362 uczestnikami¹⁵.
• W przeglądzie parasolowym z 2025 r. stosowanie hibiskusa także obniżało glikemię na czczo⁴.
• W badaniu z podwójnie ślepą próbą u 108 osób z łagodnym zespołem metabolicznym wyciąg nie zmienił glikemii ani insulinooporności ocenianej wskaźnikiem HOMA-IR w porównaniu z placebo¹⁸.
• W pilotażowym badaniu krzyżowym u 20 osób z nadwagą napój z hibiskusem wypity do bogatowęglowodanowego śniadania zmniejszał wzrost glikemii po 30 i 45 minutach¹⁹. To wynik jednorazowego podania w małej grupie, który nie mówi nic o stosowaniu przewlekłym.

Czy stosowanie hibiskusa pomaga zmniejszyć masę ciała?

Nie wykazano, żeby stosowanie samego hibiskusa zmniejszało masę ciała. W metaanalizie 6 badań z randomizacją (339 osób z otyłością) masa ciała różniła się od grupy kontrolnej średnio o 0,27 kg, a dane mieściły się w zakresie od spadku o około 2 kg do wzrostu o około 1,4 kg. Obwód talii i wskaźnik masy ciała również się nie zmieniły²⁵. Pojedyncze badanie z 36 uczestnikami raportowało spadek masy ciała i poprawę stłuszczenia wątroby²⁶, a większe badanie z placebo u 108 osób z otyłością brzuszną nie wykazało zmiany wskaźnika masy ciała ani obwodu talii¹⁸.

Na rynku są też preparaty łączące hibiskus z innymi wyciągami roślinnymi. W metaanalizie 7 badań takich połączeń (332 uczestników) obserwowano poprawę parametrów antropometrycznych, ciśnienia i cholesterolu w porównaniu z placebo²⁷. Tego efektu nie da się przypisać samemu hibiskusowi, bo w badaniach podawano mieszaninę.

Czy stosowanie hibiskusa poprawia gospodarkę żelazem u osób z niedokrwistością?

Nie. W badaniu z randomizacją w Tanzanii 130 dorosłych z niedokrwistością przydzielono do trzech dawek standaryzowanego naparu albo do siarczanu żelaza. Po 30 dniach napar nie poprawił wskaźników gospodarki żelazem. Do analizy weszło 82 uczestników, co osłabia wiarygodność wyniku²⁸.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla hibiskusa

Hibiskus nie ma dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego w Unii Europejskiej. W rejestrze oświadczeń nie ma dla Hibiscus sabdariffa ani oświadczenia dopuszczonego, ani ocenionego i odrzuconego, a oceny oświadczeń dotyczących substancji roślinnych są zawieszone (on hold) od 2010 r.²⁹ Sformułowania w rodzaju „wspiera prawidłowe ciśnienie krwi” przy suplemencie z hibiskusem nie mają więc pokrycia w dopuszczonym oświadczeniu zdrowotnym.

Kwiaty Hibiscus sabdariffa nie są nową żywnością w rozumieniu rozporządzenia (UE) 2015/2283, więc mogą być sprzedawane w żywności i suplementach bez osobnej autoryzacji. Wpis katalogu obejmuje kwiaty tego gatunku, a inny gatunek, Hibiscus rosa-sinensis, figuruje jako nowa żywność bez autoryzacji⁹.

Hibiskus nie ma monografii Komitetu do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC) Europejskiej Agencji Leków i nie figuruje w zestawieniu substancji roślinnych EMA, które obejmuje także monografie w przygotowaniu. Nie ma więc statusu tradycyjnego produktu leczniczego roślinnego w rozumieniu dyrektywy 2001/83/WE³⁰.

Farmakopea Polska ma monografię kwiatu hibiskusa, ale to norma jakości surowca: określa, czym jest surowiec, jak go rozpoznać i ile musi zawierać kwasów¹. Nie mówi nic o wskazaniach ani o skuteczności.

Bezpieczeństwo stosowania hibiskusa

W badaniach klinicznych trwających do 12 tygodni hibiskus był dobrze tolerowany. Przegląd parasolowy z 2025 r. nie wykazał wzrostu ryzyka działań niepożądanych w porównaniu z kontrolą. Odnotował niewielki wzrost aktywności aminotransferazy asparaginianowej (AST), który autorzy uznali za nieistotny klinicznie, i zastrzegł, że bezpieczeństwo przy długim stosowaniu dawek leczniczych wymaga obserwacji⁴. W badaniu z placebo, w którym 108 osób przyjmowało 1000 mg wyciągu dziennie przez 12 tygodni, nie stwierdzono zmian parametrów czynności wątroby, nerek ani morfologii krwi¹⁸.

• Wątroba. Wyciągi mają małą toksyczność ostrą u zwierząt (dawka śmiertelna dla połowy zwierząt od 2000 do ponad 5000 mg/kg masy ciała). Przegląd badań zwierzęcych i klinicznych nie znalazł dowodów toksyczności wątrobowej ani nerkowej, z wyjątkiem możliwego niekorzystnego działania na wątrobę przy dużych dawkach³.
• Nerki i elektrolity. W małym nigeryjskim badaniu z randomizacją u 78 chorych z nadciśnieniem hibiskus zwiększał objętość moczu i klirens kreatyniny²¹. W badaniu z lizynoprylem stężenie chlorków w surowicy wzrosło, sód wykazywał tendencję do spadku, a potas się nie zmienił¹⁰.
• Ciąża i karmienie piersią. Nie ma badań u kobiet w ciąży ani karmiących. W badaniu na ciężarnych szczurach picie wyciągu przez matki wiązało się u potomstwa z opóźnionym dojrzewaniem płciowym i większym przyrostem masy ciała³¹. Wobec braku danych u ludzi nie ma podstaw, żeby uznać preparaty z hibiskusem za bezpieczne w ciąży.
• Niskie ciśnienie tętnicze. Hibiskus obniża ciśnienie⁴, więc osoby z niedociśnieniem powinny zachować ostrożność przy preparatach o dużej dawce. Dla tej grupy nie ma danych klinicznych.

Interakcje hibiskusa

Dane o interakcjach pochodzą z bardzo małych badań farmakokinetycznych, zwykle z 6 zdrowymi ochotnikami, i z jednego badania laboratoryjnego. Pokazują, że napar z hibiskusa zmienia wchłanianie albo eliminację części leków.

Napar z hibiskusa pity razem z symwastatyną zmniejszał ekspozycję na lek o około 35%, a z chlorochiną zmniejszał jej biodostępność o około 70%⁸. Przy obu lekach grozi to osłabieniem działania. Autorzy badania z symwastatyną odradzają łączenie tych dwóch substancji do czasu uzyskania dalszych danych³².

Symwastatyna + hibiskus

W randomizowanym badaniu krzyżowym z 6 zdrowymi ochotnikami napar z hibiskusa podany z symwastatyną w dawce 40 mg zwiększał jej klirens o około 45% i zmniejszał stężenie maksymalne o 18%. Pole pod krzywą stężenia symwastatyny było mniejsze o około 35% (stosunek średnich geometrycznych 0,646) i wychodziło poza zakres biorównoważności. U szczurów z hiperlipidemią wyciąg nasilał działanie hipolipemizujące małej dawki symwastatyny, ale autorzy podkreślają, że u ludzi zmierzono spadek ekspozycji na lek³².

Chlorochina + hibiskus

U zdrowych mężczyzn, którzy popili 600 mg chlorochiny sudańskim naparem karkadi, pole pod krzywą stężenia leku było mniejsze o około 71%, a stężenie maksymalne o około 73% niż po popiciu wodą. Autorzy spodziewają się równoległego osłabienia działania przeciwmalarycznego⁸.

Diklofenak + hibiskus

U zdrowych ochotników picie 300 ml naparu dziennie przez 3 dni zmniejszało ilość diklofenaku wydalanego z moczem w ciągu 8 godzin³³. Znaczenia klinicznego tej zmiany nie oceniano.

Paracetamol i kofeina + hibiskus

U 6 zdrowych mężczyzn napój zobo wypity 1,5 godziny przed paracetamolem w dawce 1 g nie zmieniał wchłaniania leku, ale przyspieszał jego eliminację i zwiększał klirens całkowity o około 12%⁷. W badaniu z 6 ochotnikami napar zwiększał stężenie maksymalne kofeiny o około 10% i skracał jej okres półtrwania o około 14%. Średnie pole pod krzywą stężenia się nie zmieniło, ale rozrzut wyników wyszedł poza granice biorównoważności i autorzy uznali, że napar zmienia ekspozycję na kofeinę. W laboratorium wyciąg tylko słabo hamował osiem izoenzymów cytochromu P450, najsilniej CYP1A2³⁴.

Leki hipotensyjne + hibiskus

Badania kliniczne porównywały hibiskus z kaptoprylem, lizynoprylem i hydrochlorotiazydem u chorych nieleczonych, ale nie podawały hibiskusa razem z tymi lekami^11,10,20. Nie wiadomo więc, czy u chorego leczonego lekiem hipotensyjnym hibiskus dodatkowo obniża ciśnienie ani o ile.

Dawkowanie hibiskusa

Nie ustalono zalecanej dawki hibiskusa. Badania używały postaci, których dawek nie da się między sobą przeliczyć: napar z 10 g suszu dostarczał 9,6 mg antocyjanów, a wyciąg w badaniu z lizynoprylem 250 mg antocyjanów na dawkę, czyli około 26 razy więcej^11,10.

W przeglądzie parasolowym obniżenie ciśnienia było większe przy większych dawkach i w badaniach trwających dłużej niż 4 tygodnie⁴.

Postacie hibiskusa

Hibiskus jest dostępny jako suszone kielichy do przygotowania naparu, jako składnik herbat owocowych, jako kapsułki i tabletki z wyciągiem oraz w preparatach złożonych z innymi wyciągami roślinnymi. Surowiec farmakopealny standaryzuje się na zawartość kwasów, a nie antocyjanów¹, natomiast wyciągi z badań klinicznych opisywano zawartością antocyjanów albo polifenoli^10,18.