Karczoch

Karczoch zwyczajny (Cynara cardunculus L., syn. Cynara scolymus L.) to roślina z rodziny astrowatych (Asteraceae). Jako warzywo jada się jego pąki kwiatowe, a surowcem leczniczym jest liść. Farmakopea Polska opisuje liść karczocha i suchy wyciąg z niego, oba normowane na zawartość kwasu chlorogenowego¹. Monografia Europejskiej Agencji Leków (EMA) uznaje liść za tradycyjny roślinny produkt leczniczy stosowany w objawowym łagodzeniu niestrawności². W suplementach diety karczoch jest dostępny głównie jako suchy wyciąg z liści w kapsułkach i tabletkach, sprzedawany na trawienie, wątrobę i cholesterol, często w mieszankach z bergamotą, czerwonym ryżem fermentowanym albo imbirem. Najwięcej badań dotyczy wpływu na lipidy krwi, dyspepsji czynnościowej i niealkoholowej stłuszczeniowej choroby wątroby (NAFLD).

Synonimy i nazewnictwo karczocha

• Nazwa polska: karczoch zwyczajny, surowiec: liść karczocha¹.
• Nazwa łacińska rośliny: Cynara cardunculus L., synonim Cynara scolymus L.².
• Nazwy farmakopealne: Cynarae folium (liść karczocha), Cynarae folii extractum siccum (wyciąg suchy z liścia karczocha)¹.
• Nazwy angielskie: artichoke, globe artichoke, artichoke leaf, w badaniach skrót ALE (artichoke leaf extract).
• Główne związki czynne: kwasy kawoilochinowe (kwas chlorogenowy, cynaryna) i flawonoidy (luteolina oraz jej glukozyd, cynarozyd)³.

Karczocha nie należy mylić z topinamburem (Helianthus tuberosus, ang. Jerusalem artichoke) ani z czyśćcem bulwiastym (Stachys affinis, ang. Chinese artichoke). To inne gatunki, a angielskie nazwy zwyczajowe z członem artichoke bywają przyczyną pomyłek w wyszukiwaniu badań i wpisów urzędowych⁴.

Działanie karczocha

Mechanizmy działania karczocha opisano niemal wyłącznie w badaniach na hodowlach komórkowych. W hodowlach hepatocytów szczura wodne wyciągi z liści hamowały biosyntezę cholesterolu pośrednio, przez wpływ na aktywność reduktazy HMG-CoA, choć samego enzymu nie hamowały bezpośrednio. Za ten efekt odpowiadały głównie cynarozyd i jego aglikon luteolina, słabiej kwas chlorogenowy, a cynaryna nie miała istotnego wpływu³. W tym samym modelu wyciągi pobudzały wydzielanie żółci i przywracały je przy cholestazie wywołanej kwasem taurolitocholowym, a działanie to przypisano głównie luteolinie⁵. Wyciągi chroniły też hepatocyty przed stresem oksydacyjnym wywołanym wodoronadtlenkami, przy czym kwas chlorogenowy i cynaryna odpowiadały tylko za część tego działania⁶.

Są to wyniki z modeli komórkowych. Nie wiadomo, czy związki karczocha osiągają w wątrobie człowieka stężenia porównywalne z użytymi w tych doświadczeniach, więc mechanizmy te nie dowodzą działania u ludzi.

Skuteczność kliniczna karczocha

Najwięcej danych dotyczy lipidów krwi, gdzie metaanalizy pokazują umiarkowane obniżenie cholesterolu, a przegląd Cochrane ocenia dowody jako nieprzekonujące. Ocena w dyspepsji czynnościowej opiera się na jednym dużym badaniu z randomizacją. W NAFLD i innych wskazaniach metabolicznych badania są małe i dotyczą różnie standaryzowanych preparatów, często mieszanek.

Czy stosowanie karczocha obniża stężenie cholesterolu?

Metaanalizy wskazują na umiarkowane obniżenie cholesterolu całkowitego i LDL, ale przegląd Cochrane obejmujący wyłącznie monopreparaty wyciągu z liści ocenił dowody jako nieprzekonujące. Metaanaliza 9 badań z randomizacją (RCT, randomizowane badania kontrolowane) z udziałem 702 osób wykazała, że stosowanie wyciągu z karczocha obniżało cholesterol całkowity średnio o 17,6 mg/dl, cholesterol LDL o 14,9 mg/dl i triglicerydy o 9,2 mg/dl. Stężenia cholesterolu HDL nie zmieniało, a obniżenie LDL było tym większe, im wyższe było jego wyjściowe stężenie⁷. Nowsza metaanaliza dawka–odpowiedź objęła 14 badań i podała obniżenie cholesterolu całkowitego średnio o 17 mg/dl i LDL o 17,5 mg/dl, bez wpływu na HDL⁸. W abstrakcie tej pracy wynik dla triglicerydów podano identycznie jak dla cholesterolu całkowitego, co do setnej części i z tym samym przedziałem, co wskazuje na błąd redakcyjny, dlatego tego wyniku tu nie przytaczamy. Najnowsza metaanaliza z 2025 r. oceniła obniżenie cholesterolu całkowitego średnio o 12,3 mg/dl, LDL o 10,3 mg/dl i triglicerydów o 12,9 mg/dl, bez wpływu na HDL. Liczby włączonych badań abstrakt nie podaje⁹.

Przegląd Cochrane z 2013 r. włączył wyłącznie badania z randomizacją monopreparatów wyciągu z liści karczocha u osób z hipercholesterolemią. Kryteria spełniły 3 badania z 262 uczestnikami, a jedno z nich było dostępne tylko jako abstrakt. W pierwszym badaniu cholesterol całkowity po 12 tygodniach spadł o 4,2%, podczas gdy w grupie placebo nieco wzrósł. W drugim po 42 dniach spadł o 18,5%, wobec 8,6% w grupie placebo. Autorzy ocenili, że wyciąg z liści karczocha może obniżać cholesterol, ale dowody nie są przekonujące¹⁰.

Następną wersję tego przeglądu z 2016 r. wycofano z uzasadnieniem, że redakcja grupy Cochrane Heart uznała temat za mało priorytetowy¹¹. Pierwsze z badań włączonych do przeglądu Cochrane (75 osób z cholesterolem całkowitym 6,0–8,0 mmol/l, 1280 mg standaryzowanego wyciągu na dobę przez 12 tygodni) wykazało różnicę w cholesterolu całkowitym, ale nie w LDL, HDL ani triglicerydach¹². W innym badaniu z randomizacją u 92 osób z nadwagą i łagodną hipercholesterolemią stosowanie 1000 mg wyciągu na dobę przez 8 tygodni obniżało cholesterol całkowity i LDL oraz podwyższało HDL¹³. Wzrost HDL jest sprzeczny z wynikami wszystkich trzech metaanaliz, w których HDL się nie zmieniał. Starszy przegląd systematyczny 25 badań ziół obniżających cholesterol zaliczył karczoch do najlepiej zbadanych, ale ponad połowę tych badań ocenił jako słabej jakości metodologicznej¹⁴.

Sieciowa metaanaliza 131 badań z udziałem 13 062 osób, porównująca dziesięć składników suplementów, wykazała, że stosowanie wszystkich z nich poza polikosanolami obniżało LDL w porównaniu z placebo. Największe obniżenie dawały bergamota i czerwony ryż fermentowany¹⁵. Wiele nowszych badań dotyczy mieszanek, w których wyciąg z karczocha łączono z bergamotą, sterolami roślinnymi albo czerwonym ryżem zawierającym monakolinę K. Stosowanie mieszanki z czerwonym ryżem, polikosanolami i wyciągiem z karczocha obniżyło LDL o 14,3% w porównaniu z placebo u 100 osób z nieleczoną hipercholesterolemią¹⁶, ale efektu tego nie da się przypisać karczochowi, skoro mieszanka zawierała także monakolinę K z czerwonego ryżu. W badaniu z 42 uczestnikami trwającym 4 miesiące nie wykazano wpływu mieszanki sterolów roślinnych, bergamoty, wyciągu z karczocha i hydroksytyrozolu na LDL¹⁷.

Czy stosowanie karczocha łagodzi objawy niestrawności?

Dane sugerują, że stosowanie wyciągu z liści karczocha może łagodzić objawy dyspepsji czynnościowej, ale opierają się na jednym dużym badaniu z randomizacją. W wieloośrodkowym RCT z udziałem 244 chorych z dyspepsją czynnościową stosowanie wyciągu w dawce 1920 mg na dobę (2 × 320 mg trzy razy dziennie) przez 6 tygodni dawało większą poprawę niż placebo w cotygodniowej ocenie ogólnej zmiany objawów dokonywanej przez chorych (suma ocen 8,3 wobec 6,7 punktu) i większą poprawę jakości życia w skali Nepean Dyspepsia Index¹⁸. Przegląd Cochrane ziół niechińskich w dyspepsji czynnościowej (41 badań, 4477 uczestników) oparł ocenę karczocha właśnie na tym badaniu i uznał efekt za mały, a pewność dowodów za niską (standaryzowana różnica średnich −0,34). Dla mieszanki imbiru i karczocha odsetek osób z poprawą był w tym przeglądzie większy o około 64% (ryzyko względne 1,64), także przy niskiej pewności dowodów i na podstawie jednego badania¹⁹.

To jedno badanie mieszanki objęło 126 chorych leczonych przez 4 tygodnie i wykazało przewagę nad placebo w zakresie nudności, uczucia pełności, bólu w nadbrzuszu i wzdęć. Trzech jego współautorów pracowało w dziale badawczo-rozwojowym firmy wytwarzającej wyciągi, a efektu mieszanki nie da się przypisać samemu karczochowi²⁰. Badanie otwarte z udziałem 454 osób z samozgłaszaną dyspepsją wykazało zmniejszenie nasilenia objawów o około 40% w porównaniu ze stanem wyjściowym, bez różnicy między dawką 320 a 640 mg na dobę²¹. Bez grupy placebo nie da się jednak odróżnić działania wyciągu od efektu placebo. Tradycyjne wskazanie z monografii EMA, czyli objawowe łagodzenie niestrawności z uczuciem pełności, wzdęciami i gazami, opiera się wyłącznie na długotrwałym stosowaniu².

Czy stosowanie karczocha łagodzi objawy zespołu jelita drażliwego?

Nie ma badań z randomizacją, które oceniałyby karczoch w zespole jelita drażliwego (IBS), więc nie wiadomo, czy jest w nim skuteczny. Dostępne dane pochodzą z analizy podgrupy 208 osób z objawami IBS, wyłonionej po fakcie z badania otwartego nad dyspepsją²², oraz z obserwacji po wprowadzeniu preparatu do obrotu²³. Obie prace nie miały grupy kontrolnej, a autorzy drugiej sami wskazali, że potrzebne jest badanie kontrolowane²³.

Czy stosowanie karczocha poprawia stan wątroby w niealkoholowej stłuszczeniowej chorobie wątroby?

Małe badania wskazują na obniżenie aktywności aminotransferaz i zmniejszenie stłuszczenia wątroby, ale dowody są wstępne, a jedno z nowszych badań wykazało wzrost aminotransferaz. Metaanaliza 5 RCT z udziałem 333 chorych z NAFLD wykazała obniżenie aktywności aminotransferazy alaninowej (ALT) i asparaginianowej (AST) oraz stężenia cholesterolu i triglicerydów, z dużym efektem w miarach standaryzowanych (standaryzowana różnica średnich 1,1 dla ALT)²⁴. Tak duży efekt przy pięciu małych badaniach wymaga ostrożności. Metaanaliza 8 badań klinicznych potwierdziła obniżenie AST i ALT, najwyraźniejsze u chorych z NAFLD²⁵. W sieciowej metaanalizie 37 RCT (2509 chorych) wyciąg z liści karczocha zajął pierwsze miejsce w rankingu siedmiu produktów naturalnych pod względem obniżania AST, ALT i LDL²⁶, ale miejsce w rankingu nie mówi, jak duży był efekt.

W badaniu pilotażowym z randomizacją 100 chorych z NAFLD (90 ukończyło) stosowanie 600 mg wyciągu na dobę przez 2 miesiące zmniejszało wymiary wątroby w badaniu USG i obniżało aktywność ALT i AST²⁷. W badaniu pilotażowym z udziałem 40 osób z otyłością przygotowywanych do operacji bariatrycznej stosowanie wyciągu przez 6 tygodni zmniejszało stłuszczenie wątroby mierzone elastografią i wymiary jej płatów, ale aktywność aminotransferaz, zwłaszcza AST, w grupie wyciągu wzrosła²⁸. Część badań w tym wskazaniu dotyczy mieszanek bergamoty z wyciągiem z dzikiego karda, czyli z innego surowca niż liść karczocha²⁹.

Monografia EMA wymienia choroby wątroby, niedrożność dróg żółciowych, zapalenie dróg żółciowych i kamicę żółciową wśród przeciwwskazań do stosowania liścia karczocha². Suplementy z karczochem są jednak sprzedawane właśnie z myślą o wątrobie. Osoba z rozpoznaną chorobą wątroby albo kamicą żółciową powinna ustalić ich stosowanie z lekarzem.

Czy stosowanie karczocha obniża ciśnienie tętnicze?

W metaanalizie 8 RCT nie wykazano wpływu stosowania karczocha na ciśnienie tętnicze w całej badanej grupie. Obniżenie ciśnienia skurczowego o około 3 mmHg i rozkurczowego o około 2 mmHg wystąpiło tylko w podgrupie chorych z nadciśnieniem, a u chorych z NAFLD go nie było³⁰. Metaanaliza z 2025 r. podała obniżenie ciśnienia skurczowego średnio o 2,5 mmHg i rozkurczowego o 1,5 mmHg⁹. Są to wartości małe klinicznie, a wynik pierwszej pracy opiera się na analizie podgrup.

Czy stosowanie karczocha obniża glikemię i masę ciała?

Wyniki dotyczące glikemii są niespójne, a wpływ na masę ciała jest znikomy. Metaanaliza 9 RCT wykazała obniżenie glukozy na czczo średnio o 5,3 mg/dl, bez wpływu na insulinę, wskaźnik insulinooporności HOMA-IR i hemoglobinę glikowaną (HbA1c)³¹. Metaanaliza z 2025 r. dała wynik odwrotny: insulina i HOMA-IR się obniżały, a glukoza na czczo i HbA1c nie⁹. W metaanalizie 10 RCT stosowanie karczocha zmniejszało obwód talii średnio o 1,1 cm, bez wpływu na masę ciała i BMI³².

Czy stosowanie karczocha łagodzi objawy kaca?

Nie ma dowodów na skuteczność karczocha w łagodzeniu objawów kaca. Przegląd systematyczny 8 RCT różnych interwencji stosowanych przy kacu, w tym karczocha, wykazał istotne różnice wobec placebo tylko dla kwasu tolfenamowego, kwasu gamma-linolenowego z ogórecznika i preparatu drożdżowego³³.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla karczocha

Karczoch nie ma dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego. Jedyny wpis dla samego karczocha w unijnym wykazie oświadczeń dopuszczonych i odrzuconych dotyczy zwiększenia wydalania wody przez nerki i jest odmową³⁴. Oświadczenia dla substancji roślinnych zgłoszone w trybie art. 13 ust. 1 rozporządzenia (WE) 1924/2006 od 2010 r. czekają na ocenę (on hold). Żadne sformułowanie o wpływie karczocha na trawienie, wątrobę czy cholesterol na opakowaniu suplementu nie jest więc oświadczeniem zatwierdzonym.

W rejestrze jest jedno dopuszczone oświadczenie o zmniejszaniu ryzyka choroby (art. 14 ust. 1 lit. a), w którego składzie występuje wyciąg z liści karczocha. Dotyczy ono mieszanki ośmiu składników, w tym monakoliny K z czerwonego ryżu fermentowanego, i brzmi: „Mieszanka składająca się z suchego wyciągu z liści karczocha zwyczajnego standaryzowanego pod względem zawartości kwasów kawoilochinowych, monakoliny K ze sfermentowanego czerwonego ryżu, polikosanoli z trzciny cukrowej, oligomerycznych procyjanidyn z kory francuskiej sosny nadmorskiej (Pinus pinaster), suchego wyciągu z czosnku standaryzowanego pod względem zawartości allicyny, wodorobursztynianu d-α-tokoferylu, ryboflawiny i heksanikotynianu inozytolu obniża stężenie cholesterolu LDL we krwi. Wysoki poziom cholesterolu LDL jest czynnikiem ryzyka rozwoju choroby niedokrwiennej serca”³⁵. Wolno go używać tylko przy suplementach zawierających dokładnie określone ilości wszystkich ośmiu składników w trzech dawkach dziennych, a zezwolenie z 10 kwietnia 2023 r. ogranicza jego stosowanie do jednego wnioskodawcy na pięć lat. Oświadczenie nie przenosi się więc na karczoch ani na inne preparaty z karczochem.

Liść karczocha ma natomiast monografię EMA w trybie dyrektywy 2001/83/WE, czyli w prawie farmaceutycznym. Obowiązuje monografia EMA/HMPC/194014/2017, przyjęta przez Komitet do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC) 27 marca 2018 r. po pierwszym przeglądzie systematycznym. Obejmuje wyłącznie stosowanie tradycyjne, oparte na długotrwałym używaniu, we wskazaniu: objawowe łagodzenie zaburzeń trawienia, takich jak niestrawność z uczuciem pełności, wzdęciami i gazami. Stosowania o ugruntowanej pozycji monografia nie przewiduje². W 2024 r. EMA wezwała do przekazania nowych danych w ramach okresowego przeglądu monografii. Uzupełnienie raportu oceniającego z 2025 r. nie znalazło podstaw do jej zmiany³⁶.

W katalogu nowej żywności (rozporządzenie (UE) 2015/2283) nie ma wpisu dla Cynara scolymus ani Cynara cardunculus, a z braku wpisu nie wynika żaden status⁴.

Bezpieczeństwo stosowania karczocha

Krótkotrwałe stosowanie wyciągu z liści karczocha jest dobrze tolerowane, a działania niepożądane opisywane w badaniach były łagodne, przemijające i rzadkie¹⁰. Monografia EMA wymienia łagodną biegunkę z bólami brzucha, dolegliwości w nadbrzuszu, takie jak nudności, i zgagę, a także reakcje alergiczne, z nieznaną częstością². Przegląd baz monitorowania bezpieczeństwa przeprowadzony przez EMA w ramach okresowej oceny nie wykazał ciężkich przypadków, a zgłoszone dolegliwości żołądkowe i alergiczne dotyczyły produktów, w których karczoch nie był jedynym albo głównym składnikiem³⁶.

Przeciwwskazania według monografii EMA²:

• nadwrażliwość na karczoch albo inne rośliny z rodziny astrowatych (złożonych),
• niedrożność dróg żółciowych, zapalenie dróg żółciowych, choroby wątroby, kamica żółciowa i inne choroby dróg żółciowych wymagające nadzoru lekarza.

Monografia nie zaleca stosowania u dzieci poniżej 12 lat, ponieważ brak odpowiednich danych, ani w ciąży i w okresie karmienia piersią, ponieważ bezpieczeństwa w tych okresach nie ustalono. Badań toksyczności reprodukcyjnej, genotoksyczności i rakotwórczości nie przeprowadzono².

W badaniu pilotażowym z udziałem 40 osób z otyłością i stłuszczeniem wątroby aktywność aminotransferaz, zwłaszcza AST, w grupie przyjmującej wyciąg wzrosła, podczas gdy we wcześniejszych badaniach w NAFLD spadała²⁸. Jest to pojedynczy sygnał z małej próby, ale dotyczy właśnie grupy, do której suplementy z karczochem są kierowane.

Interakcje karczocha

Monografia EMA nie odnotowuje interakcji liścia karczocha z lekami². Brak zgłoszeń nie jest dowodem, że interakcji nie ma.

Leki obniżające stężenie lipidów + karczoch

Łącznego stosowania karczocha ze statynami ani innymi lekami hipolipemizującymi nie badano. Autorzy jednej z metaanaliz przypuszczają, że działanie karczocha mogłoby się sumować z leczeniem hipolipemizującym, ale jest to hipoteza, której nie sprawdzono⁷. Mieszanki z czerwonym ryżem fermentowanym zawierają monakolinę K¹⁶, więc ich interakcje trzeba oceniać ze względu na ten składnik, niezależnie od karczocha.

Dawkowanie karczocha

Monografia EMA podaje dawkowanie dla młodzieży od 12 lat, dorosłych i osób starszych, odrębne dla każdego przetworu. Zaleca konsultację z lekarzem, gdy objawy utrzymują się dłużej niż 2 tygodnie². W badaniach klinicznych stosowano suche wyciągi z liści w dawkach od 320 do 1920 mg na dobę przez okres do 12 tygodni.

Postacie karczocha

Monografia EMA obejmuje rozdrobniony suszony liść do sporządzania naparu, sproszkowany liść, suche wyciągi wodne z liści suszonych i świeżych, gęsty wyciąg wodny ze świeżych liści oraz gęsty wyciąg z liści suszonych na etanolu 20%². Według Farmakopei Polskiej liść karczocha zawiera nie mniej niż 0,7% kwasu chlorogenowego, a suchy wyciąg nie mniej niż 0,6%¹.

W suplementach diety karczoch jest dostępny głównie jako suchy wyciąg z liści w kapsułkach i tabletkach, różnie standaryzowany, na przykład na kwas chlorogenowy albo na kwasy kawoilochinowe, a także jako sok z karczocha. Metaanaliza badań lipidowych oceniała wyciąg i sok oddzielnie⁸. Różna standaryzacja i różne przetwory utrudniają porównywanie badań i przenoszenie ich wyników na konkretny preparat. Wiele nowszych badań dotyczy mieszanek z bergamotą, sterolami roślinnymi, imbirem albo czerwonym ryżem fermentowanym. Ich wyników nie można przypisywać samemu karczochowi¹⁷.