Lucerna siewna

Lucerna siewna (Medicago sativa) to wieloletnia roślina z rodziny bobowatych, uprawiana głównie jako pasza. Liście i łodygi bywają w niektórych krajach UE jedzone jako warzywo, a części nadziemne trafiają do suplementów diety¹. W preparatach jest dostępna jako susz ziela w tabletkach, proszek z nasion i koncentrat białkowy z liści, a w sklepach spożywczych jako kiełki. Roślina zawiera saponiny, flawonoidy, fitoestrogeny, kumaryny i fitosterole² oraz aminokwas L-kanawaninę, z którą wiąże się ryzyko zespołu toczniopodobnego³.

Synonimy i nazewnictwo lucerny siewnej

• Lucerna siewna – polska nazwa gatunku w katalogu nowej żywności UE¹.
• Medicago sativa L. – nazwa łacińska, rodzina bobowate (Fabaceae, dawniej Leguminosae). Rodzaj Medicago obejmuje około 83 gatunków².
• Alfalfa, lucerne – nazwy angielskie, pod którymi występuje w piśmiennictwie i na etykietach. W katalogu wymieniono też nazwy Spanish clover i California clover¹.
• Białko z lucerny (Lucerne protein, Alfalfa protein) – nazwa, pod którą na etykiecie podaje się koncentrat białkowy z liści dopuszczony jako nowa żywność⁴.

Działanie lucerny siewnej

Liście lucerny zawierają około 2–3% saponin, a wśród flawonoidów kwercetynę, izoflawon formononetynę i kumestany, w tym kumestrol o działaniu estrogennym¹. Saponinom przypisuje się obniżanie cholesterolu, a mechanizm tego działania opisano u zwierząt. U szczurów karmionych mączką z lucerny wchłanianie cholesterolu wynosiło około 47% wobec około 76% w grupie kontrolnej. Po usunięciu saponin z mączki efekt znikał, a po ich ponownym dodaniu wracał, co wskazuje, że za działanie nie odpowiada błonnik⁵. U 8 makaków saponiny z części nadziemnych zmniejszały jelitowe wchłanianie cholesterolu i zwiększały wydalanie steroli i kwasów żółciowych z kałem, bez zmiany stężenia cholesterolu HDL⁶.

Nasiona i kiełki zawierają L-kanawaninę, aminokwas niebiałkowy o budowie podobnej do argininy. Enzym, który wbudowuje argininę w białka, przyjmuje także kanawaninę, a powstałe białka mają zmienioną strukturę i funkcję³. W badaniu in vitro na ludzkich limfocytach L-kanawanina zależnie od dawki osłabiała odpowiedź limfocytów T na mitogeny i znosiła działanie komórek supresorowych, przez co wzrastało uwalnianie przeciwciał IgG i przeciwciał wiążących DNA⁷. W przeglądzie zakresu z 2025 roku lucerna znalazła się wśród 15 ziół, których działanie pobudzające układ odpornościowy opisywały jednocześnie badania in vitro, na zwierzętach i u ludzi⁸.

Skuteczność kliniczna lucerny siewnej

W przeglądzie systematycznym RCT z wyekstrahowanymi białkami 18 roślin, z wyszukiwaniem do marca 2020 roku, nie było ani jednego badania z białkiem lucerny. Przegląd obejmował wpływ na glikemię, apetyt, lipidy, ciśnienie tętnicze, masę ciała i mięśnie⁹.

Czy stosowanie lucerny siewnej obniża cholesterol LDL?

Obniżenie cholesterolu LDL obserwowano w badaniach bez grupy kontrolnej. W badaniu u 15 osób z hiperlipoproteinemią chorzy jedli przez 8 tygodni po 40 g przygotowanych termicznie nasion trzy razy dziennie, czyli 120 g na dobę. W hiperlipoproteinemii typu II mediana cholesterolu całkowitego spadła o 17%, cholesterolu LDL o 18%, a apolipoproteiny B o 34%. U dwóch osób z hipercholesterolemią LDL zmniejszył się o mniej niż 5%. W pierwszych 4 tygodniach masa ciała wzrosła, a po odstawieniu nasion wszystkie stężenia lipidów wróciły do wartości wyjściowych¹⁰. W pracy z 1980 roku opisano spadek cholesterolu u 3 ochotników jedzących nasiona przez 3 tygodnie¹¹.

Makaki karmione nasionami autoklawowanymi przez rok nie miały zmian serologicznych typowych dla tocznia, a działanie obniżające cholesterol się utrzymało¹².

Czy stosowanie lucerny siewnej poprawia parametry nasienia u mężczyzn z niepłodnością?

Jedno małe RCT wskazuje na poprawę parametrów nasienia, bez danych o liczbie urodzeń. W badaniu z podwójnie ślepą próbą 60 mężczyzn z niepłodnością idiopatyczną przyjmowało przez 12 tygodni 6 g proszku z nasion lucerny albo placebo, obie grupy dodatkowo z witaminą E. Liczba plemników wzrosła z 36,2 do 48,5 mln/ml po lucernie i z 39,5 do 41,2 mln/ml po placebo, a ruchliwość i odsetek plemników o prawidłowej budowie poprawiły się bardziej w grupie lucerny. W grupie lucerny doszło do 4 ciąż, w grupie placebo do żadnej¹³. Autorzy pochodzą z jednej irańskiej uczelni medycznej, częściowo z ośrodka badań nad medycyną tradycyjną. Próba była mała, a parametry nasienia są punktem zastępczym wobec urodzenia dziecka.

Czy stosowanie lucerny siewnej łagodzi uderzenia gorąca w menopauzie?

Brak wiarygodnych dowodów. W badaniu u 30 kobiet stosowano preparat z wyciągów z liści szałwii lekarskiej (Salvia officinalis) i lucerny. Uderzenia gorąca i nocne poty ustąpiły całkowicie u 20 z nich, u 4 objawy wyraźnie złagodniały, a u 6 zmniejszyły się. Wyniki opisano wyłącznie dla grupy przyjmującej preparat, a jego działania nie da się przypisać samej lucernie¹⁴.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla lucerny siewnej

Lucerna siewna nie ma dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego w Unii Europejskiej. Wnioski o oświadczenia dotyczące obniżania cholesterolu LDL i zdrowia serca, także dla kiełków lucerny, oceniła EFSA i nie zostały one dopuszczone¹⁵.

Z pozostałych reżimów prawnych wynika, że:

• monografii Europejskiej Agencji Leków (EMA) nie ma – w wykazie Komitetu ds. Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC) lucerny nie ma ani jako monografii, ani jako oceny w toku¹⁶,
• części nadziemne nie są nową żywnością¹,
• koncentrat białkowy z liści jest nową żywnością dopuszczoną w suplementach diety. Zezwolenie wydano w 2009 roku¹⁷ po ocenie bezpieczeństwa przez EFSA¹⁸. Obowiązuje go dawka do 10 g na dobę oraz limity zawartości L-kanawaniny (do 4,5 mg/kg), kumestrolu i izoflawonów⁴.

Lucerna nie jest składnikiem odżywczym, więc nie ustala się dla niej norm spożycia ani górnego tolerowanego poziomu spożycia (UL).

Bezpieczeństwo stosowania lucerny siewnej

Lucernę wiąże się z toczniem rumieniowatym układowym na podstawie badań na małpach i pojedynczych przypadków u ludzi. U 3 z 5 makaków karmionych dietą z 45% mielonych nasion lucerny wystąpił zespół toczniopodobny z niedokrwistością autoimmunologiczną, przeciwciałami przeciwjądrowymi i przeciwko dwuniciowemu DNA, a u jednego zwierzęcia także z kłębuszkowym zapaleniem nerek¹⁹. Ten sam zespół rozwijał się u małp karmionych kiełkami, a dodanie do diety samej L-kanawaniny wywoływało jego nawrót²⁰. Po autoklawowaniu nasion zmian serologicznych u małp nie obserwowano¹².

U ochotnika, który w badaniu nad cholesterolem jadł nasiona lucerny, rozwinęła się autoimmunologiczna niedokrwistość hemolityczna^21,3. Opisano też pancytopenię w trakcie przyjmowania nasion²² i zaostrzenie tocznia związane z przyjmowaniem lucerny²³. To, czy tabletki z lucerny wywołują albo zaostrzają toczeń, pozostaje sporne, a badań epidemiologicznych na ten temat jest bardzo mało³.

Przegląd zakresu z 2025 roku wymienia lucernę wśród ziół, które mogą zaostrzać autoimmunologiczne choroby skóry⁸. Opisy przypadków łączą przyjmowanie takich ziół z wystąpieniem albo zaostrzeniem tocznia i zapalenia skórno-mięśniowego²⁴.

Kanawanina nie znika podczas kiełkowania, a jej zawartość nawet nieco rośnie²⁵. W kiełkach z handlu stanowi 1,3–2,4%, a w nasionach 1,4–1,8% suchej masy²⁶, co w przypadku nasion oznacza ponad 3000 razy więcej niż dopuszczalne 4,5 mg/kg w koncentracie białkowym z liści⁴.

Od 1988 roku kiełki spowodowały na świecie ponad 60 ognisk zatruć pokarmowych. Najczęściej były to kiełki lucerny, a najczęstszymi patogenami były pałeczki Salmonella i patogenne szczepy Escherichia coli, zwłaszcza wytwarzające toksynę Shiga²⁷. Mycie nasion i kiełków wodą chlorowaną ani innymi środkami dezynfekcyjnymi nie eliminuje patogenów, dlatego osobom starszym, dzieciom i osobom z obniżoną odpornością zaleca się rezygnację z surowych kiełków²⁸.

Interakcje lucerny siewnej

Warfaryna + lucerna siewna

Lucerna zawiera dużo witaminy K i z tego powodu wymienia się ją wśród suplementów, które mogą wpływać na krzepnięcie zależne od tej witaminy²⁹. Witamina K osłabia działanie antagonistów witaminy K, takich jak warfaryna i acenokumarol, więc lucerna może obniżać INR. Klinicznie tej interakcji nie badano²⁹.

Dawkowanie lucerny siewnej

Nie ma ustalonej dawki lucerny. Badania kliniczne dotyczyły nasion w dawkach od 6 do 120 g na dobę, a nie suszu ziela, więc ich wyników nie da się przenieść na tabletki z lucerną.

Postacie lucerny siewnej

Lucerna siewna jest dostępna jako:

• tabletki i kapsułki z suszem ziela – postać, z którą w opisach przypadków wiązano zaostrzenia tocznia³,
• proszek z nasion – badany w dawce 6 g na dobę¹³,
• koncentrat białkowy z liści – dopuszczony jako nowa żywność w suplementach diety, z ograniczoną zawartością L-kanawaniny⁴,
• kiełki – produkt spożywczy o dużej zawartości L-kanawaniny²⁶ i ryzyku skażenia bakteryjnego²⁷.