Nasiona kakaowca

Nasiona kakaowca (Theobroma cacao L.), czyli ziarna kakaowe, są surowcem kakao w proszku, czekolady i ekstraktów kakaowych. Nasiona z łuską nie są w Unii Europejskiej nową żywnością, a miąższ owocu i cukry z niego wymagały osobnego dopuszczenia¹. W badaniach klinicznych składnikiem czynnym są flawanole kakao, przede wszystkim (−)-epikatechina, (+)-katechina i ich oligomery. Podaje się je w napoju z kakao, w czekoladzie gorzkiej albo w kapsułkach z ekstraktem o ustalonej zawartości flawanoli. Przegląd Cochrane 35 badań z randomizacją wykazał spadek ciśnienia tętniczego średnio o niecałe 2 mmHg w krótkim okresie, przy dowodach umiarkowanej jakości². Największe badanie, COSMOS z 21 442 starszymi dorosłymi, nie wykazało zmniejszenia liczby zdarzeń sercowo-naczyniowych w pierwszorzędowym punkcie końcowym³.

Synonimy i nazewnictwo nasion kakaowca

• Nazwą łacińską gatunku jest Theobroma cacao L. Po polsku surowiec nazywa się nasionami kakaowca, ziarnami kakaowymi albo kakao, a po angielsku cocoa beans, cocoa albo cacao¹.
• Flawanole kakao (cocoa flavanols) to związki z grupy flawan-3-oli, a w piśmiennictwie występują też jako polifenole kakao. Oświadczenie zdrowotne dotyczy flawanoli o stopniu polimeryzacji od 1 do 10, czyli monomerów i krótkich oligomerów.
• Ekstrakt z odtłuszczonego kakao w proszku (extract of defatted cocoa powder) jest odrębną, dopuszczoną nową żywnością o zawartości polifenoli co najmniej 55%⁴.

Działanie nasion kakaowca

Flawanole kakao zwiększają wytwarzanie tlenku azotu w śródbłonku naczyń, co sprzyja rozszerzeniu naczyń i może obniżać ciśnienie tętnicze². Miarą tego działania w badaniach u ludzi jest rozszerzalność tętnicy ramiennej zależna od przepływu (FMD, flow-mediated dilation). W metaanalizie 15 prac z 18 ramionami interwencji FMD było wyższe średnio o 1,17 punktu procentowego, a zależność od dawki miała kształt odwróconej litery U, z największym efektem przy około 710 mg flawanoli na dobę⁵. Większość włączonych badań miała zastrzeżenia co do ryzyka błędu, a autor korespondencyjny tej pracy był afiliowany przy firmie Nestlé.

W badaniach in vitro flawanole kakao i ich metabolity hamowały agregację płytek krwi w stopniu porównywalnym z kwasem acetylosalicylowym. Po wypiciu napoju bogatego we flawanole zahamowanie agregacji widziano też ex vivo, w próbkach krwi zdrowych ochotników⁶. Nie mierzono przy tym ani krwawień, ani zakrzepicy, więc nie wiadomo, czy zmiana w laboratorium ma znaczenie kliniczne.

Skuteczność kliniczna nasion kakaowca

Dowody dotyczą głównie punktów zastępczych: ciśnienia, FMD, lipidów i wskaźników insulinooporności. Pochodzą z wielu małych badań trwających od 2 do 18 tygodni, prowadzonych na różnych produktach (napój kakaowy, czekolada, ekstrakt) i różnych dawkach flawanoli. Jedynym dużym i długim badaniem z twardymi punktami końcowymi jest COSMOS, w którym podawano ekstrakt dostarczający 500 mg flawanoli na dobę³.

Czy spożywanie kakao bogatego we flawanole obniża ciśnienie tętnicze?

Spożywanie kakao bogatego we flawanole obniża ciśnienie tętnicze w niewielkim stopniu. Przegląd Cochrane objął 35 badań z randomizacją (40 porównań, 1804 głównie zdrowych dorosłych), w których uczestnicy przez 2–18 tygodni dostawali od 30 do 1218 mg flawanoli na dobę w 1,4–105 g produktu kakaowego. Ciśnienie skurczowe i rozkurczowe były niższe od wartości w grupach kontrolnych średnio o 1,76 mmHg².

W przeglądzie Cochrane (35 badań, 1804 osoby) jakość dowodów dla spadku ciśnienia oceniono jako umiarkowaną. Obniżono ją z powodu niewyjaśnionej heterogeniczności, a po wyłączeniu badań, których autorzy byli zatrudnieni przez sponsora, efekt się zmniejszył².

U osób z nadciśnieniem (9 porównań, 401 osób) ciśnienie skurczowe spadło o 4 mmHg, a u osób z prawidłowym ciśnieniem (23 porównania, 1063 osoby) nie różniło się istotnie od kontroli. Test różnic między tymi podgrupami był na granicy istotności, więc ten podział wymaga potwierdzenia w badaniach z bezpośrednim porównaniem². Nowsza metaanaliza 25 badań (1167 osób, 10,6–1680 mg flawanoli na dobę) podała spadek ciśnienia skurczowego o 2,73 mmHg i rozkurczowego o 1,85 mmHg, przy umiarkowanej pewności dowodów tylko dla ciśnienia skurczowego. Część jej autorów jest afiliowana przy dziale badawczo-rozwojowym firmy Meiji Co., Ltd.⁷. W metaanalizie 31 prac czekolada obniżała spoczynkowe ciśnienie skurczowe o 3,94 mmHg, a napój kakaowy o 1,54 mmHg, przy czym dla napoju dane dopuszczały także brak efektu. Większy spadek obserwowano przy co najmniej 900 mg flawanoli albo 100 mg epikatechiny na dobę⁸.

Wniosek o oświadczenie zdrowotne dotyczące utrzymania prawidłowego ciśnienia tętniczego przez flawanole kakao został w Unii Europejskiej odrzucony⁹.

Czy stosowanie ekstraktu kakao zmniejsza ryzyko zawału, udaru i zgonu sercowo-naczyniowego?

Nie wykazano, żeby stosowanie ekstraktu kakao zmniejszało łączną liczbę zdarzeń sercowo-naczyniowych. W badaniu COSMOS 21 442 Amerykanów (kobiety od 65. i mężczyźni od 60. roku życia, bez choroby sercowo-naczyniowej) przez medianę 3,6 roku przyjmowało ekstrakt kakao (500 mg flawanoli, w tym 80 mg epikatechiny na dobę) albo placebo. Zdarzenie z pierwszorzędowego złożonego punktu końcowego wystąpiło u 410 osób w grupie ekstraktu i 456 w grupie placebo (współczynnik hazardu 0,90). Przedział ufności obejmował wartości od zmniejszenia ryzyka o około jedną piątą do jego niewielkiego wzrostu³.

Zgonów sercowo-naczyniowych było w grupie ekstraktu o 27% mniej (współczynnik hazardu 0,73), ale był to drugorzędowy punkt końcowy, a liczba zawałów, udarów, zabiegów rewaskularyzacji i zgonów z każdej przyczyny nie różniła się istotnie. Mniejsze ryzyko zdarzeń łącznie, o około 15%, pokazała tylko analiza ograniczona do osób przyjmujących preparat zgodnie z protokołem³. Późniejsza analiza wtórna, która ważyła zdarzenia według ciężkości metodą win ratio, uzyskała wynik istotny na korzyść ekstraktu, choć regresja Coxa tego samego złożonego punktu końcowego dała w tej pracy wynik nieistotny (współczynnik hazardu 0,90)¹⁰.

W badaniach dodatkowych COSMOS stosowanie ekstraktu nie zmniejszyło istotnie ryzyka zwyrodnienia plamki związanego z wiekiem¹¹ ani żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej¹². W badaniach obserwacyjnych większe spożycie czekolady wiązało się z mniejszą umieralnością sercowo-naczyniową. W metaanalizie kohort (908 390 uczestników) każde 5 g czekolady dziennie wiązało się z ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych mniejszym o 2%¹³. Badania obserwacyjne nie pozwalają oddzielić wpływu kakao od stylu życia osób, które je jedzą.

Czy spożywanie kakao poprawia funkcję śródbłonka?

Metaanalizy wskazują, że spożywanie kakao zwiększa FMD, czyli zdolność tętnicy do rozszerzenia się. FMD jest punktem zastępczym. W metaanalizie 42 badań (1297 osób) FMD rosło po spożyciu przewlekłym o 1,34 punktu procentowego, a po jednorazowym o 3,19 punktu. Ocena GRADE wskazała na dowody niskiej do umiarkowanej jakości, a autorzy postulowali większe, dłuższe i niezależnie finansowane badania¹⁴. Podobny wzrost FMD podała metaanaliza zależności dawka–odpowiedź⁵ i nowsza metaanaliza, w której prędkość fali tętna, miara sztywności tętnic, była niższa o 0,20 m/s⁷.

Czy spożywanie kakao obniża glikemię i poprawia wrażliwość na insulinę?

Metaanalizy krótkich badań wskazują na mniejszą insulinooporność, mierzoną wskaźnikiem HOMA-IR, po spożywaniu kakao. W metaanalizie 19 badań z randomizacją (1131 osób, 166–2110 mg flawanoli na dobę przez 2–52 tygodnie) insulina na czczo była niższa o 2,33 µIU/ml, a HOMA-IR o 0,93¹⁵. Wcześniejsza metaanaliza 42 badań podała spadek HOMA-IR o 0,67¹⁴. W metaanalizie 31 badań trwających co najmniej 4 tygodnie glikemia na czczo spadła o 4,91 mg/dl, a hemoglobina glikowana się nie zmieniła¹⁶. Nie ma badań, które oceniałyby, czy stosowanie kakao zapobiega cukrzycy typu 2.

Czy spożywanie kakao obniża stężenie cholesterolu?

Wpływ kakao na lipidy jest niewielki, a wyniki metaanaliz są niespójne. W metaanalizie 31 badań cholesterol całkowity był niższy o 8,35 mg/dl, LDL o 9,47 mg/dl, a triglicerydy i HDL się nie zmieniły¹⁶. W metaanalizie 19 badań spadły za to triglicerydy (o 0,10 mmol/l) i wzrósł HDL (o 0,06 mmol/l)¹⁵. Wcześniejsze, mniejsze metaanalizy (10 badań i 320 osób oraz 8 badań i 215 osób) wykazały spadek LDL o około 6 mg/dl^17,18. W tej drugiej LDL nie zmieniał się w 3 badaniach wysokiej jakości ani u osób zdrowych¹⁸. U chorych na cukrzycę typu 2 (11 badań, 506 osób, tylko 2 badania z niskim ryzykiem błędu) obniżyły się wyłącznie triglicerydy (standaryzowana różnica średnich −0,57), przy niskiej pewności dowodów i zmianie bez znaczenia klinicznego¹⁹.

Czy stosowanie ekstraktu kakao chroni pamięć i funkcje poznawcze u osób starszych?

Nie wykazano, żeby stosowanie ekstraktu kakao chroniło funkcje poznawcze u osób starszych. W badaniu COSMOS-Mind 2262 osoby w wieku średnio 73 lat przez 3 lata przyjmowały ekstrakt z 500 mg flawanoli albo placebo, a złożony wskaźnik funkcji poznawczych nie różnił się między grupami²⁰. Ekstrakt nie zmniejszył też częstości łagodnych zaburzeń poznawczych ani otępienia, choć przy 110 i 14 nowych przypadkach moc badania była mała²¹.

W badaniu COSMOS-Web (3562 starszych osób, 3 lata) pierwszorzędowy punkt końcowy, czyli poprawa pamięci po roku u wszystkich uczestników, nie różnił się od placebo. Poprawę pamięci zależnej od hipokampa opisano tylko w podgrupach z najsłabszą jakością diety albo najmniejszym zwyczajowym spożyciem flawanoli. Dwóch współautorów było afiliowanych przy firmie Mars²².

Słabsze dane dotyczą osób zdrowych i młodszych. Metaanaliza 7 badań opisała krótszy czas wykonania zadań wykonawczych po przewlekłym spożywaniu czekolady, ale przy małej liczbie badań i dużej heterogeniczności nie dało się wykonać analiz podgrup²³. Przegląd systematyczny 12 badań wskazał na efekty dotyczące pamięci i funkcji wykonawczych przy 500–750 mg flawanoli na dobę. Badania różniły się dawkami, produktami i testami, a najczęstszym zastrzeżeniem co do ryzyka błędu był brak opisu sposobu randomizacji²⁴.

Czy spożywanie czekolady bogatej we flawanole w ciąży zapobiega stanowi przedrzucawkowemu?

Nie ma dowodów, że spożywanie czekolady bogatej we flawanole zapobiega stanowi przedrzucawkowemu. W badaniu z randomizacją 131 kobiet w ciąży z ryzykiem stanu przedrzucawkowego przez 12 tygodni jadło 30 g czekolady dziennie, bogatej albo ubogiej we flawanole i teobrominę. Czekolada bogata we flawanole nie poprawiła funkcji śródbłonka, sztywności tętnic ani ciśnienia, a po jednorazowej porcji 40 g ciśnienie rozkurczowe wzrosło w tej grupie o 3,49 mmHg wobec 1,55 mmHg w grupie kontrolnej²⁵.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla nasion kakaowca

Dla flawanoli kakao dopuszczono jedno oświadczenie zdrowotne na podstawie art. 13 ust. 5 rozporządzenia (WE) 1924/2006, czyli opartego na nowo uzyskanych dowodach naukowych. Rozporządzenie (UE) 851/2013 dodało je do wykazu w załączniku do rozporządzenia (UE) 432/2012, a rozporządzenie (UE) 2015/539 nadało tej pozycji obecne brzmienie. Oświadczenie brzmi: „Flawanole kakao przyczyniają się do utrzymania elastyczności naczyń krwionośnych, co przyczynia się do prawidłowego przepływu krwi”²⁶.

Oświadczenie dotyczy flawanoli kakao i obowiązują przy nim warunki stosowania. Konsumentom podaje się informację, że korzystne działanie występuje w przypadku dziennego spożycia 200 mg flawanoli kakao. Oświadczenie może być stosowane wyłącznie dla napojów z kakao (z kakao w proszku), czekolady gorzkiej oraz kapsułek lub tabletek zawierających ekstrakt kakao o podwyższonej zawartości flawanoli, jeśli zapewniają co najmniej dzienne spożycie 200 mg flawanoli kakao o stopniu polimeryzacji 1–10²⁶. Zezwolenie było przez pięć lat ograniczone do stosowania przez wnioskodawcę, Barry Callebaut Belgium NV: od 24 września 2013 r. dla napojów i czekolady oraz od 21 kwietnia 2015 r. dla kapsułek i tabletek. Rejestr podaje jako koniec tych ograniczeń odpowiednio 2018 i 2020 rok²⁶.

Oświadczenie mówi o elastyczności naczyń i przepływie krwi. Wnioski dotyczące utrzymania prawidłowego ciśnienia tętniczego, ochrony lipidów przed uszkodzeniem oksydacyjnym, prawidłowej masy ciała i poprawy nastroju zostały odrzucone, więc te zastosowania nie mają dopuszczonego oświadczenia⁹.

Bezpieczeństwo stosowania nasion kakaowca

Produkty kakaowe były w badaniach dobrze tolerowane. W przeglądzie Cochrane działania niepożądane, głównie dolegliwości żołądkowo-jelitowe i nudności, zgłosił 1% uczestników w grupach kakao i 0,4% w grupach kontrolnych (dowody umiarkowanej jakości)². W badaniu COSMOS ekstrakt z 500 mg flawanoli przyjmowany przez medianę 3,6 roku nie wywołał zastrzeżeń dotyczących bezpieczeństwa³.

Czekolada gorzka zawiera tłuszcze nasycone i dostarcza energii¹⁷.

Kakao i czekolada mogą zawierać kadm i ołów. W analizie FDA stężenie kadmu wynosiło od 0,004 do 3,15 mg/kg, a ołowiu do 0,38 mg/kg, i rosło wraz z zawartością kakao w produkcie²⁷. W badaniu 72 produktów z rynku USA porcja 43% z nich przekraczała kalifornijski próg dobowej ekspozycji na ołów, a 35% próg dla kadmu. Produkty oznaczone jako ekologiczne częściej miały więcej obu metali²⁸.

Czekolady nie trzeba wykluczać z diety chorych na migrenę. W podwójnie zaślepionej próbie prowokacyjnej u 63 kobiet z przewlekłym bólem głowy czekolada nie wywoływała bólu częściej niż placebo z chleba świętojańskiego²⁹, a żadne z 3 badań prowokacyjnych opisanych w przeglądzie nie wykazało różnicy wobec placebo³⁰.

U kobiet w ciąży jednorazowa porcja 40 g czekolady bogatej we flawanole i teobrominę podnosiła ciśnienie rozkurczowe nieco bardziej niż czekolada uboga w te związki²⁵.

Interakcje nasion kakaowca

Leki przeciwpłytkowe + flawanole kakao

Klinicznie istotnej interakcji nie opisano. Flawanole kakao hamowały agregację płytek in vitro podobnie jak kwas acetylosalicylowy, a ich działanie nie sumowało się z kwasem acetylosalicylowym. Po wypiciu napoju bogatego we flawanole zahamowanie agregacji obserwowano ex vivo⁶. Nie ma badań, które oceniałyby ryzyko krwawień przy łączeniu ekstraktu kakao z lekami przeciwpłytkowymi albo przeciwzakrzepowymi.

Dawkowanie nasion kakaowca

Postacie nasion kakaowca

Flawanole kakao są dostępne w napojach z kakao w proszku, w czekoladzie gorzkiej oraz w kapsułkach i tabletkach z ekstraktem kakao o podwyższonej zawartości flawanoli. Te trzy postacie wymienia warunek stosowania oświadczenia zdrowotnego²⁶. Ekstrakt z odtłuszczonego kakao w proszku zawiera co najmniej 55% polifenoli i nie więcej niż 10% teobrominy i jest dopuszczony jako nowa żywność, między innymi do suplementów diety⁴.

Postacie różnią się dawką flawanoli i dodatkami. W metaanalizie badań nad ciśnieniem czekolada obniżała ciśnienie skurczowe silniej niż napój kakaowy⁸, ale porównanie nie pochodziło z badań, w których obie postacie losowo przydzielano tym samym osobom. Ekstrakt w kapsułkach oceniano w badaniach COSMOS i w pierwszorzędowych punktach końcowych nie zmniejszył ani liczby zdarzeń sercowo-naczyniowych, ani spadku funkcji poznawczych^3,20.