Olejek z oregano

Olejek z oregano to olejek eteryczny z ziela lebiodki pospolitej (Origanum vulgare), rośliny z rodziny jasnotowatych. Jego głównymi składnikami są fenolowe monoterpeny karwakrol i tymol oraz p-cymen i γ-terpinen, a skład olejków z różnych gatunków rodzaju Origanum wyraźnie się różni¹. W olejku użytym w jednym z badań klinicznych karwakrol stanowił 55–75% składu². Badania kliniczne, w których podawano sam olejek, objęły 14, 34 i 106 osób. Działanie przeciwdrobnoustrojowe wykazano w hodowlach, a w pozostałych badaniach u ludzi podawano preparaty wieloskładnikowe, izolowany karwakrol, wyciąg albo destylat wodny.

Synonimy i nazewnictwo olejku z oregano

Polska nazwa rośliny to lebiodka pospolita, w handlu i kuchni oregano. Nazwa łacińska brzmi Origanum vulgare L., a katalog nowej żywności Unii Europejskiej podaje jako synonim Origanum americanum Raf. Angielskie nazwy to oregano, wild marjoram i European oregano³, a sam olejek występuje w piśmiennictwie jako oregano oil, oil of oregano albo oregano essential oil.

Pod nazwą „oregano” sprzedaje się też olejki z innych gatunków tego rodzaju, między innymi Origanum compactum, Origanum minutiflorum i Origanum syriacum¹. W badaniu nad lipidami użyto Origanum onites⁴. Majeranek (Origanum majorana) należy do tego samego rodzaju, ale jest osobnym gatunkiem z własną monografią Europejskiej Agencji Leków (EMA)⁵. Karwakrol (5-izopropylo-2-metylofenol) jest izomerem tymolu i bada się go również jako osobną substancję.

Działanie olejku z oregano

Działanie przeciwdrobnoustrojowe olejku wykazano wyłącznie w hodowlach. Przegląd systematyczny badań laboratoryjnych nad olejkami z czterech gatunków Origanum objął głównie grzyby z rodzajów Candida, Aspergillus i Penicillium. Najniższe stężenia hamujące wzrost grzybów uzyskano dla olejku z Origanum compactum, a działanie autorzy wiążą z karwakrolem, tymolem, p-cymenem, o-cymenem i γ-terpinenem¹. W hodowli Candida albicans karwakrol połączony z kwasem kaprylowym uszkadzał błonę komórkową drożdżaków i hamował ich pompy wypływowe⁶.

Przegląd systematyczny badań na zwierzętach wymienia karwakrol i tymol wśród składników olejków eterycznych, które w modelach chorób jelit zmniejszały stężenie mediatorów zapalnych i nasilenie stresu oksydacyjnego. Autorzy zaznaczają, że potwierdzenie tych efektów u ludzi wymaga badań klinicznych⁷.

U ludzi zbadano bezpośrednio jedno działanie karwakrolu, czyli pobudzanie receptora TRPV3 w zakończeniach czuciowych. Nałożony na język karwakrol wywoływał drętwienie i uczucie ciepła, krótko także pieczenie, kłucie i mrowienie. Przy powtarzanych aplikacjach co minutę podrażnienie słabło i pozostawało osłabione co najmniej przez 10 minut⁸.

Skuteczność kliniczna olejku z oregano

Metaanalizy badań nad samym olejkiem z oregano nie ma. Badania kliniczne obejmowały od 14 do 106 osób, a część z nich dotyczyła innych postaci niż olejek: izolowanego karwakrolu, wyciągu z oregano albo wodnego destylatu z innego gatunku lebiodki.

Czy stosowanie olejku z oregano jest skuteczne w leczeniu przerostu bakteryjnego jelita cienkiego (SIBO)?

Dowodem jest jedna retrospektywna analiza dokumentacji, w której olejek z oregano był składnikiem tylko jednego z dwóch zestawów ziołowych. W ośrodku Johns Hopkins 104 pacjentów z przerostem bakteryjnym jelita cienkiego (small intestinal bacterial overgrowth, SIBO) rozpoznanym wodorowym testem oddechowym z laktulozą wybrało leczenie samodzielnie: 67 osób ryfaksyminę, a 37 osób preparaty ziołowe przez 4 tygodnie. Jeden zestaw ziołowy zawierał w kapsułce 0,1 ml olejku z oregano obok olejku tymiankowego, wyciągu z szałwii i melisy, drugi olejku z oregano nie zawierał. Test oddechowy wypadł prawidłowo u 17 z 37 osób po ziołach (46%) i u 23 z 67 osób po ryfaksyminie (34%). Różnicy nie wykazano, a dane były zgodne z wyraźną przewagą ziół i z ich słabszym działaniem (iloraz szans 1,85). Badanie nie miało randomizacji ani zaślepienia. Wyników nie podano osobno dla zestawu z olejkiem z oregano, a objawów nie oceniano standaryzowanym kwestionariuszem².

Czy stosowanie olejku z oregano usuwa pasożyty jelitowe?

Jedynym badaniem jest otwarta obserwacja 14 dorosłych bez grupy kontrolnej. Po 6 tygodniach przyjmowania 600 mg emulgowanego olejku z Origanum vulgare na dobę w kale przestano wykrywać Entamoeba hartmanni u 4 osób, Endolimax nana u 1 osoby i Blastocystis hominis u 8 osób, a u kolejnych 3 osób zmniejszyła się liczba Blastocystis. Objawy żołądkowo-jelitowe złagodniały u 7 z 11 osób zakażonych Blastocystis hominis. Część autorów była związana z firmą Biotics Research Corporation⁹.

Czy stosowanie olejku z oregano leczy niepowikłane zakażenia bakteryjne?

Jedyne badanie nie pozwala tego ocenić. Rumuński ośrodek objął nim 106 dorosłych z zespołem metabolicznym, podzielonych na trzy grupy z niepowikłanym zakażeniem skóry, gardła albo dolnego odcinka przewodu pokarmowego (gronkowcowym, wywołanym przez Escherichia coli i paciorkowcowym) oraz grupę kontrolną bez zakażenia i bez leczenia. Zakażeni dostawali przez 10 dni olejek z Origanum vulgare (29% karwakrolu) rozcieńczony 1:1 olejem słonecznikowym. Dawkę opisano jako „0,8 ml (2 krople) dwa razy na dobę”, choć 2 krople to znacznie mniej niż 0,8 ml. Po leczeniu zakażeń było mniej niż przed nim, a autorzy uznali działanie olejku za podobne do antybiotyku, choć w badaniu nie było grupy leczonej antybiotykiem ani grupy zakażonych bez leczenia¹⁰.

Czy stosowanie olejku z oregano jest skuteczne w leczeniu kandydozy jelitowej?

Badania klinicznego nie ma. Jedyną publikacją kliniczną jest opis przypadku 39-letniej kobiety, u której olejek z oregano zastosowano razem z dietą eliminacyjną, kwasem kaprylowym i Lactobacillus acidophilus, bez grupy kontrolnej¹¹. Poprawy nie da się przypisać żadnemu ze składników tego postępowania. Działanie przeciwgrzybicze wykazano dotąd wyłącznie w hodowlach¹.

Czy stosowanie maści z oregano zmniejsza kolonizację ran gronkowcem złocistym po zabiegach?

Badano maść z wyciągiem z oregano, a nie olejek. W badaniu z randomizacją i podwójnie ślepą próbą 40 pacjentów po chirurgicznym wycięciu zmian skórnych stosowało maść z 3% wyciągiem z oregano albo wazelinę. W posiewie z rany w 12. dniu gronkowiec złocisty (Staphylococcus aureus) rósł u 19% chorych z maścią z oregano i u 41% chorych z wazeliną. Zapalenie tkanki łącznej rozwinęło się u 1 osoby po maści z oregano i u 3 osób po wazelinie. Blizna po maści z oregano miała lepszą barwę, pigmentację i elastyczność, a ogólny wygląd blizny w obu grupach był podobny¹². Przy czterech zakażeniach w całym badaniu liczba zdarzeń jest za mała do wniosku o zapobieganiu infekcjom.

Czy stosowanie karwakrolu łagodzi objawy astmy?

Badano izolowany karwakrol w kapsułkach, wyłącznie w jednym ośrodku w Iranie i przez ten sam zespół badaczy. W badaniu fazy II z randomizacją i placebo 23 chorych na astmę przyjmowało karwakrol w dawce 1,2 mg/kg masy ciała na dobę albo placebo przez 2 miesiące. W grupie karwakrolu poprawiły się wyniki spirometrii i złagodziła się większość objawów w porównaniu z wartościami wyjściowymi, a w grupie placebo nie zmieniło się nic istotnego¹³. W kolejnym badaniu 33 chorych na astmę umiarkowaną dostało tę samą dawkę obok dotychczasowego leczenia i również tylko w grupie karwakrolu poprawiły się spirometria i objawy względem wartości wyjściowych¹⁴.

Ten sam zespół badał karwakrol u osób z przewlekłym uszkodzeniem płuc po iperycie. U 20 osób natężona pojemność życiowa i szczytowy przepływ wydechowy po 2 miesiącach były lepsze niż w grupie placebo¹⁵, a u 21 weteranów zwiększyła się natężona objętość wydechowa pierwszosekundowa (FEV₁) w porównaniu z wartością wyjściową¹⁶. Cztery badania objęły łącznie 97 osób, a wyniki porównywano głównie z wartościami wyjściowymi w obrębie grup. Wyniki nie przenoszą się na olejek, w którym karwakrol występuje razem z innymi składnikami i w nieznanej dawce.

Czy stosowanie olejku z oregano poprawia lipidogram albo glikemię?

Olejek podawano w jednym badaniu z randomizacją, w którym 34 wytrenowanych sportowców przez 14 dni dostawało olejek z Origanum dubium (68% karwakrolu), z Origanum vulgare subsp. hirtum (82% karwakrolu), z lawendy albo trafiało do grupy kontrolnej. Po obu olejkach z lebiodki cholesterol HDL był wyższy niż w grupie kontrolnej, a po olejku z Origanum dubium obniżył się cholesterol LDL. Cholesterol całkowity, triglicerydy i wskaźniki czynności wątroby się nie zmieniły. Na każdą grupę przypadało około 8 osób, a wszyscy uczestnicy byli zdrowi¹⁷.

Metaanaliza 23 badań z randomizacją (1278 uczestników) z roślinami jasnotowatymi wykazała obniżenie cholesterolu całkowitego o około 12 mg/dl, triglicerydów o około 12 mg/dl i cholesterolu LDL o około 8 mg/dl, bez istotnego wzrostu HDL. Wyniki poszczególnych badań różniły się bardzo mocno. Rodzaj Origanum reprezentowało w niej jedno badanie, w którym LDL obniżył się o około 10 mg/dl¹⁸. Było to badanie u 48 osób z łagodną hiperlipidemią, które piły 25 ml wodnego destylatu Origanum onites po każdym posiłku przez 3 miesiące, a grupa kontrolna dostała same zalecenia dietetyczne, bez placebo⁴.

W badaniu z randomizacją i podwójnie ślepą próbą 45 zdrowych mężczyzn przez 4 tygodnie piło sok z wyciągiem z Origanum vulgare, dostarczającym 300 albo 600 mg związków fenolowych na dobę, albo sam sok. Stężenia lipidów i wskaźniki peroksydacji lipidów się nie zmieniły¹⁹. W metaanalizie ziół i przypraw diety śródziemnomorskiej u chorych na cukrzycę typu 2 oregano nie znalazło się wśród przypraw, które obniżały glikemię na czczo. Taki efekt wykazano dla cynamonu, kurkumy, imbiru, czarnuszki i szafranu²⁰.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla olejku z oregano

Olejek z oregano nie ma dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego, które ocenia Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA). W unijnym rejestrze nie ma dla lebiodki pospolitej ani karwakrolu żadnego wpisu, dopuszczonego czy odmownego²¹. Oświadczenia dla substancji roślinnych z art. 13(1) rozporządzenia (WE) 1924/2006 czekają na ocenę od 2010 roku, więc żadne sformułowanie o wpływie oregano na odporność, jelita czy drogi oddechowe nie jest oświadczeniem zatwierdzonym.

Lebiodka pospolita nie ma też monografii Europejskiej Agencji Leków. W wykazie substancji roślinnych ocenianych przez Komitet do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC) nie ma jej ani jako ziela, ani jako olejku. Z rodzaju Origanum monografie unijne mają tylko majeranek i dyptam kreteński (Origanum dictamnus)⁵. Monografia ziela majeranku EMA/HMPC/166517/2015 z 2016 roku, przyjęta w trybie dyrektywy 2001/83/WE, obejmuje dwa wskazania oparte wyłącznie na długotrwałym stosowaniu: łagodne skurczowe dolegliwości żołądkowo-jelitowe, takie jak wzdęcia, oraz łagodzenie podrażnionej skóry wokół nozdrzy²². Dotyczy innego gatunku i innej postaci niż olejek z oregano.

W katalogu nowej żywności (rozporządzenie (UE) 2015/2283) olejek eteryczny z Origanum vulgare ma status „nie jest nową żywnością w suplementach diety”, a ziele „nie jest nową żywnością”. Czechy zgłosiły stosowanie olejku jako suplementu od 1994 roku, brytyjska agencja MHRA uznałaby produkt z lebiodki za leczniczy, a Niemcy wskazały, że może zostać tak zakwalifikowany³. Origanum onites nie jest nową żywnością, a wyciąg z Origanum minutiflorum ma status nowej żywności jeszcze niedopuszczonej²³.

Bezpieczeństwo stosowania olejku z oregano

U osób uczulonych na rośliny jasnotowate oregano może wywołać reakcję układową. Opisano trzy reakcje układowe po spożyciu oregano i tymianku u jednego pacjenta, ze swoistymi IgE wobec wszystkich badanych roślin jasnotowatych²⁴, oraz obrzęk naczynioruchowy u 13-letniego chłopca po potrawie z oregano, potwierdzony doustną próbą prowokacyjną²⁵.

Oregano zawiera alergeny z rodziny Bet v 1 (PR-10) i profiliny, które odpowiadają za reakcje krzyżowe z innymi przyprawami i roślinami²⁶. W polskim badaniu 180 osób z podejrzeniem alergii wziewnej 29% miało jednocześnie dodatnie testy skórne z ziołami i z pyłkami. U osób z pyłkowicą szansa dodatniego testu z każdym z dziesięciu badanych ziół, w tym z oregano, była od około dwóch do 28 razy większa (iloraz szans 2,15–7,35 u dorosłych i 5,3–28 u dzieci)²⁷.

Karwakrol podrażnia błonę śluzową. Na języku zdrowych ochotników wywoływał drętwienie, pieczenie i kłucie⁸. Opisano też podrażnieniowe kontaktowe zapalenie skóry stóp po nietypowym leczniczym zastosowaniu olejku²⁸.

W badaniu fazy I zdrowi ochotnicy przyjmowali karwakrol w dawce 1 albo 2 mg/kg masy ciała na dobę przez miesiąc. Część parametrów laboratoryjnych zmieniła się istotnie, między innymi hemoglobina, hematokryt, cholesterol HDL i czas protrombinowy, ale wszystkie wartości pozostały w zakresie normy²⁹. W analizie leczenia SIBO po preparatach ziołowych biegunka wystąpiła u 1 z 37 osób². W badaniach laboratoryjnych karwakrol w dużych stężeniach działał cytotoksycznie i genotoksycznie, a danych toksykologicznych dla tej substancji jest mało³⁰.

Opisane badania kliniczne trwały od 10 dni do 3 miesięcy i obejmowały wyłącznie dorosłych. Bezpieczeństwa stosowania w ciąży, podczas karmienia piersią i u dzieci nie oceniano.

Dawkowanie olejku z oregano

Olejek z oregano nie ma monografii, która ustalałaby dawkowanie. Dawki karwakrolu, wyciągu i destylatu dotyczą innych postaci niż olejek.

Postacie olejku z oregano

Olejek z oregano jest dostępny jako emulsja do przyjmowania doustnego⁹ oraz jako składnik wieloskładnikowych preparatów ziołowych w kapsułkach². Skład olejku zależy od gatunku, z którego go otrzymano¹. Maść z wyciągiem z oregano¹², wodny destylat z Origanum onites⁴ i sok z wyciągiem z oregano¹⁹ to inne surowce niż olejek eteryczny.