Opuncja figowa

Opuncja figowa (Opuntia ficus-indica (L.) Mill.) to kaktus, którego jadalnymi częściami są owoce i spłaszczone pędy, nazywane cladodiami albo platykladiami¹. W suplementach diety występują pod postacią proszku z suszonych cladodiów, wyciągów z cladodiów lub owoców oraz kompleksu błonnika z cladodiów sprzedawanego jako środek na odchudzanie^2,3. Owoc i cladodium mają inny skład błonnika i dają w badaniach odmienne wyniki, więc danych dla jednej części rośliny nie przenosi się na drugą⁴. Najwięcej badań dotyczy masy ciała, glikemii i lipidów krwi. Są to głównie małe badania kliniczne, część z nich finansowana przez producentów preparatów, a przeglądy systematyczne oceniają ich jakość jako niską albo niespójną^5,2. Opuncja figowa nie ma dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego ani monografii Europejskiej Agencji Leków^6,7.

Synonimy i nazewnictwo opuncji figowej

• Opuncja figowa – polska nazwa gatunku Opuntia ficus-indica (L.) Mill., synonim botaniczny Cactus compressus Salisb.¹
• Prickly pear, cactus pear, Indian fig, Barbary fig – nazwy angielskie rośliny i owocu, używane w tytułach badań klinicznych^1,5.
• Nopal – meksykańska nazwa cladodiów spożywanych jako warzywo i stosowanych w tamtejszej medycynie ludowej w cukrzycy⁸.
• Cladodium (platykladium) – spłaszczony pęd kaktusa, często błędnie nazywany liściem, także w nazwach preparatów^4,9.
• Litramine (IQP G-002AS) – handlowa nazwa kompleksu błonnika z Opuntia ficus-indica³.
• NeOpuntia – handlowa nazwa odwodnionych cladodiów opuncji figowej⁹.

Działanie opuncji figowej

Cladodia zawierają błonnik rozpuszczalny i nierozpuszczalny¹⁰, a owoc witaminę C i betalainy, czyli barwniki o właściwościach przeciwutleniających w badaniach in vitro¹¹. Kompleks błonnika Litramine wiąże w przewodzie pokarmowym tłuszcz z pożywienia, co według jego twórców zmniejsza wchłanianie tłuszczu³. Mechanizmów obniżania glikemii po cladodiach nie wyjaśniono. Autorzy przeglądu systematycznego opisują proponowane działania zależne i niezależne od glukozy, ale podkreślają, że wymagają one dalszego zbadania².

W metaanalizie 16 badań na zwierzętach z cukrzycą doświadczalną polisacharydy opuncji obniżały glikemię i poprawiały profil lipidowy w porównaniu z grupą bez leczenia. Autorzy przypisują to działaniu immunomodulującemu, naprawie komórek β trzustki i hamowaniu stresu oksydacyjnego. Wyniki badań różniły się w zależności od dawki, gatunku zwierzęcia i modelu choroby¹². U zwierząt obserwowano też rozszerzenie naczyń i obniżenie ciśnienia tętniczego, ale u ludzi takich efektów nie potwierdzono w solidnych badaniach¹³.

U 18 zdrowych ochotników jedzenie 250 g miąższu owocu dwa razy dziennie przez 2 tygodnie zmniejszyło stężenie markerów uszkodzenia oksydacyjnego lipidów, między innymi dialdehydu malonowego o około 75%, a witamina C w porównywalnej dawce nie miała takiego wpływu¹¹. Są to wskaźniki laboratoryjne, nie kliniczne punkty końcowe.

Skuteczność kliniczna opuncji figowej

Przeglądy systematyczne obejmują od 5 do 20 badań u ludzi, przeważnie małych, krótkich i niejednorodnych pod względem preparatu^5,2,4. Badania z samym owocem albo samymi cladodiami miały wysokie ryzyko błędu systematycznego². Kilka badań prowadzili albo współprowadzili producenci ocenianych preparatów^9,14. Żadne wskazanie nie ma dowodów wysokiej jakości.

Czy stosowanie opuncji figowej zmniejsza masę ciała?

Przyjmowanie opuncji figowej nie zmniejszało masy ciała w metaanalizie badań z randomizacją. W przeglądzie systematycznym z 2015 roku, który włączył do metaanalizy 5 RCT, różnica masy ciała wobec grupy kontrolnej wyniosła średnio 0,83 kg i była nieistotna. Dane dopuszczały zarówno spadek o około 2,5 kg, jak i niewielki przyrost masy, a wyniki poszczególnych badań bardzo się od siebie różniły⁵. Metaanaliza wykazała mniejsze BMI, mniejszy odsetek tkanki tłuszczowej, niższe ciśnienie tętnicze i niższy cholesterol całkowity, ale autorzy ocenili jakość raportowania badań jako niespójną i uznali, że badań jest za mało⁵.

Najlepiej zbadanym preparatem jest kompleks błonnika Litramine. W RCT z podwójnie ślepą próbą 125 dorosłych z nadwagą lub otyłością stosowało dietę z deficytem 500 kcal oraz 3 g preparatu albo placebo dziennie przez 12 tygodni. Masa ciała zmniejszyła się średnio o 3,8 kg w grupie preparatu i o 1,4 kg w grupie placebo, a 5% masy straciło więcej osób przyjmujących preparat³. W kolejnym RCT osoby po wcześniejszym odchudzaniu przyjmowały ten sam preparat albo placebo przez 24 tygodnie. Masę ciała utrzymało 92% osób z grupy preparatu i 25% z grupy placebo¹⁴. Współautorem drugiego badania był pracownik firmy związanej z preparatem, a wyniki dotyczą jednego produktu i nie można ich przenosić na proszek z cladodiów ani na owoc.

W metaanalizie 5 RCT przyjmowanie opuncji figowej nie zmieniło istotnie masy ciała (średnia różnica −0,83 kg). Dodatkowy ubytek około 2,4 kg w ciągu 12 tygodni opisano tylko dla jednego preparatu błonnikowego, w badaniu ze 125 uczestnikami, przy jednoczesnej diecie redukcyjnej.

Czy opuncja figowa obniża stężenie glukozy we krwi?

Dane sugerują, że cladodia mogą obniżać glikemię po posiłku, ale nie wykazano wpływu na długotrwałą kontrolę cukrzycy. Przegląd systematyczny 20 badań interwencyjnych wykazał, że cladodia i część produktów złożonych przeważnie obniżały stężenie glukozy i insuliny, a owoc w większości badań nie miał na nie wpływu. Autorzy uznali, że nie ma podstaw do zalecania owocu w zapobieganiu ani w leczeniu cukrzycy typu 2².

Działanie po posiłku pokazały badania jednorazowe. U 14 chorych na cukrzycę typu 2 dodanie 300 g gotowanego nopalu do śniadania bogatego w węglowodany zmniejszyło pole pod krzywą glukozy z 443 do 287 jednostek⁸. U 6 zdrowych mężczyzn 1000 mg wyciągu z cladodiów i skórki owocu zmniejszyło przyrost glikemii w doustnym teście obciążenia glukozą o 26% w spoczynku i o 37% po wysiłku¹⁵. Długotrwałe przyjmowanie nie potwierdziło tych efektów. W RCT z 29 osobami ze stanem przedcukrzycowym, które przez 16 tygodni przyjmowały 200 mg wyciągu albo placebo, nie stwierdzono różnic w hemoglobinie glikowanej, insulinie ani w wyniku testu obciążenia glukozą¹⁶. W starszym badaniu kontrolowanym kapsułki z suszonym nopalem nie działały hipoglikemizująco jednorazowo, a słaby efekt po tygodniu wymagał przyjmowania 30 kapsułek dziennie, co autorzy uznali za niepraktyczne¹⁷.

Czy opuncja figowa obniża stężenie cholesterolu?

Dane z małych badań sugerują, że owoc opuncji może obniżać cholesterol całkowity i cholesterol frakcji LDL, a wpływ cladodiów na lipidy jest niewielki. Przegląd systematyczny 11 badań wskazał zmniejszenie cholesterolu całkowitego po jedzeniu owocu we wszystkich badaniach poza jednym. Po cladodiach zmiany były małe⁴. W RCT z 68 kobietami z zespołem metabolicznym, finansowanym przez producenta, preparat NeOpuntia w dawce 1,6 g do posiłku przez 6 tygodni zwiększał cholesterol HDL tylko w podgrupie kobiet po 45. roku życia⁹. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) ocenił te dane i nie uznał związku przyczynowo-skutkowego między preparatem a poprawą parametrów lipidowych¹⁸.

Czy opuncja figowa łagodzi objawy kaca?

Jedno RCT sugeruje umiarkowane złagodzenie części objawów kaca, ale łączny wskaźnik objawów nie zmienił się istotnie. W badaniu krzyżowym z podwójnie ślepą próbą 64 młodych dorosłych przyjęło wyciąg z opuncji albo placebo 5 godzin przed spożyciem alkoholu, a oba ramiona ukończyło 55 osób¹⁹. Wyciąg łagodził 3 z 9 ocenianych objawów: nudności, suchość w ustach i brak apetytu. Łączny wskaźnik nasilenia kaca był niższy średnio o 2,7 punktu, ale dane dopuszczały zarówno poprawę o ponad 5 punktów, jak i brak różnicy. Szansa ciężkiego kaca była o około 60% mniejsza (iloraz szans 0,38)¹⁹. Przegląd systematyczny 8 RCT dotyczących różnych środków na kaca uznał, że żaden z nich nie ma przekonujących dowodów skuteczności²⁰.

Czy błonnik z opuncji łagodzi objawy zespołu jelita drażliwego?

Jedno małe i krótkie RCT wskazuje na złagodzenie objawów zespołu jelita drażliwego (IBS) po błonniku z cladodiów. W badaniu z podwójnie ślepą próbą 60 chorych przyjmowało przez tydzień 10, 20 albo 30 g błonnika z nopalu dziennie albo placebo, czyli około 15 osób w grupie¹⁰. Odpowiednią ulgę zgłosiło 87% osób przyjmujących 20 g i 80% przyjmujących 30 g, wobec 33% w grupie placebo. Nasilenie objawów zmniejszyło się o ponad połowę u 67% osób z grupy 20 g i u 20% z grupy placebo. Dawka 30 g częściej powodowała luźne stolce¹⁰. Badanie trwało tydzień, więc nie wiadomo, czy efekt się utrzymuje.

Czy wyciągi z opuncji pomagają w zgadze i dolegliwościach żołądkowych?

Badania dotyczą wyłącznie preparatów złożonych, więc efektu nie można przypisać opuncji. W RCT ze 100 osobami z dolegliwościami żołądkowo-jelitowymi wyciąg z cladodiów opuncji połączony z wyciągiem z liści oliwki poprawiał wyniki kwestionariuszy objawów refluksu i jakości życia po 8 tygodniach²¹. Tabletka łącząca węglany wapnia i magnezu z wyciągiem z cladodiów łagodziła zgagę w badaniu ze 100 uczestnikami, ale bez grupy kontrolnej, a składniki zobojętniające kwas solny działają same²².

Czy opuncja wzmacnia kości?

Nie wykazano wpływu na kości. U 56 kobiet w wieku 40–60 lat przyjmujących 5 g proszku z dojrzałych cladodiów dziennie przez 24 tygodnie gęstość mineralna kości nie zmieniła się, podobnie jak u 13 kobiet z grupy kontrolnej. Nie zmieniły się też BMI ani skład ciała²³.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla opuncji figowej

Opuncja figowa nie ma dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego w Unii Europejskiej. Ocena oświadczeń funkcjonalnych dla składników roślinnych jest od 2010 roku wstrzymana (on hold), a w rejestrze figurują wyłącznie dwa odrzucone wnioski o oświadczenia o zmniejszeniu ryzyka choroby⁶. Pierwszy dotyczył preparatu NeOpuntia i brzmiał: „NeOpuntia® sprzyja poprawie parametrów lipidowych krwi powiązanych z ryzykiem sercowo-naczyniowym, w szczególności cholesterolu HDL”. EFSA stwierdziła, że nie wykazano związku przyczynowo-skutkowego, i Komisja Europejska odmówiła zezwolenia¹⁸. Drugi wniosek dotyczył preparatu złożonego z suchym wyciągiem z owocu opuncji, acetylocysteiną, cynkiem i witaminami, który miał zmniejszać uszkodzenia DNA plemników jako czynnik ryzyka niepłodności męskiej. Ten wniosek również odrzucono²⁴.

Opuncja figowa nie ma monografii Komitetu do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC) Europejskiej Agencji Leków i nie figuruje w zestawieniu substancji roślinnych EMA, które obejmuje także monografie w przygotowaniu⁷. Sok z owoców i cladodiów nie jest nową żywnością w rozumieniu rozporządzenia (UE) 2015/2283, bo spożywano go w Unii przed 1997 rokiem. Wpis w katalogu dotyczy jednak tylko soku, a nie wyciągów standaryzowanych¹.

Bezpieczeństwo stosowania opuncji figowej

W badaniach klinicznych preparaty z opuncji były dobrze tolerowane. Metaanaliza RCT odnotowała jako działania niepożądane nietolerancję żołądkową i objawy grypopodobne⁵. W badaniach kompleksu błonnika Litramine nie zgłoszono działań niepożądanych w ciągu 12 tygodni ani ciężkich zdarzeń w ciągu 24 tygodni^3,14, a w 16-tygodniowym badaniu wyciągu z cladodiów nie stwierdzono zmian w parametrach biochemicznych bezpieczeństwa¹⁶. Błonnik z nopalu w dawce 30 g dziennie częściej powodował luźne stolce¹⁰. Opuncja figowa nie jest niezbędnym składnikiem odżywczym, więc nie ustala się dla niej norm spożycia ani górnego tolerowanego poziomu spożycia (UL).

Jedzenie dużych ilości owoców opuncji może prowadzić do zaklinowania stolca przez bezoar z nasion. W szpitalu w północnym Izraelu na 55 hospitalizacji z powodu zaklinowania stolca w ciągu 10 lat bezoar z nasion opuncji stwierdzono u 12 chorych, a wszyscy chorzy z bezoarem wymagali ręcznego usunięcia mas kałowych w znieczuleniu ogólnym²⁵. Opisano też perforację odbytnicy u starszej chorej²⁶ i zaklinowanie stolca u 76-letniej kobiety po zjedzeniu blisko 40 owoców²⁷.

Owoce i pędy pokrywają drobne kolce (glochidia), które przy obieraniu wbijają się w skórę i mogą uszkodzić spojówkę i rogówkę. W serii 21 chorych z urazem oka glochidiami u co trzeciego stwierdzono nadżerki rogówki, a autorzy zalecają rękawice i okulary przy pracy ze świeżymi owocami²⁸. Bezpieczeństwa stosowania wyciągów w ciąży i w okresie karmienia piersią nie badano.

Interakcje opuncji figowej

Badań interakcji opuncji figowej z lekami nie przeprowadzono. Ryzyko wynika z działania na glikemię i z powszechności stosowania tej rośliny przez chorych na cukrzycę.

Leki przeciwcukrzycowe + opuncja figowa

Opuncja figowa należy do roślin najczęściej stosowanych samodzielnie przez chorych na cukrzycę typu 2, co pokazała metaanaliza 22 badań przekrojowych z 19 krajów²⁹. Cladodia obniżały glikemię po posiłku w małych badaniach^2,8, więc przy jednoczesnym przyjmowaniu leków przeciwcukrzycowych teoretycznie możliwe jest nasilenie ich działania. Przypadków hipoglikemii po opuncji w cytowanych badaniach nie opisano.

Chorego na cukrzycę, który chce przyjmować opuncję albo jeść duże ilości nopalu, należy zapytać o leki przeciwcukrzycowe i zachęcić do częstszych pomiarów glikemii w pierwszych tygodniach. Opuncja nie zastępuje leczenia, a w 16-tygodniowym RCT nie poprawiła hemoglobiny glikowanej¹⁶.

Dawkowanie opuncji figowej

Nie ustalono zalecanej dawki opuncji figowej. Tabela zestawia dawki z cytowanych badań, które dotyczą różnych części rośliny i różnych preparatów.

Postacie opuncji figowej

Opuncja figowa jest dostępna jako proszek z suszonych cladodiów, wyciągi z cladodiów lub owoców w kapsułkach i tabletkach, kompleks błonnika z cladodiów oraz sok z owoców^2,3,1. Bywa też składnikiem preparatów złożonych, na przykład z wyciągiem z liści oliwki albo ze składnikami zobojętniającymi kwas solny^21,22. Owoc i cladodium różnią się składem błonnika i wynikami badań, więc przy wyborze preparatu ważne jest, z której części rośliny pochodzi⁴. Biodostępności poszczególnych postaci nie porównywano.