Owoc dzikiej róży

Owoc dzikiej róży to owoc pozorny róży dzikiej (Rosa canina L.) i innych gatunków róż, złożony z mięsistego dna kwiatowego i pozostałości działek kielicha. Farmakopea Polska nazywa ten surowiec owocem róży, wymaga usunięcia z niego niełupek, czyli właściwych owoców z nasionami, i co najmniej 0,3% kwasu askorbowego w wysuszonym surowcu¹. W handlu owoc róży jest dostępny jako proszek z całych owoców (z łupinami i nasionami) w kapsułkach albo saszetkach, jako wyciąg w kapsułkach, a także jako herbata i przecier. Badania w chorobie zwyrodnieniowej stawów, w reumatoidalnym zapaleniu stawów (RZS) i w bólu krzyża prowadzono z jednym standaryzowanym proszkiem z łupin i nasion (Litozin)². Pojedyncze badania dotyczą czynników ryzyka sercowo-naczyniowego u osób otyłych, zakażeń układu moczowego i skóry.

Synonimy i nazewnictwo owocu dzikiej róży

• Nazwa polska: owoc róży (nazwa surowca farmakopealnego)¹, owoc dzikiej róży, róża dzika.
• Nazwa łacińska: Rosa canina L., surowiec Rosae pseudo-fructus. Farmakopea dopuszcza też Rosa pendulina L. i inne gatunki z rodzaju Rosa¹.
• Nazwy obce: ang. rose hip, rosehip, dog rose, fr. cynorrhodon¹, niem. Hagebutte³.
• Nazwy handlowe proszku badanego w chorobie zwyrodnieniowej: Litozin, LitoZin, Hyben Vital, Lito. Jest to proszek z łupin i nasion podgatunku Rosa canina^4,3,5,6.

Działanie owocu dzikiej róży

Mechanizm działania owocu róży opisano w badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach oraz w jednym badaniu u zdrowych ochotników. W badaniu z 1999 r. wyciąg z owoców róży w stężeniu powyżej 500 µg/ml hamował chemotaksję i chemiluminescencję neutrofilów krwi obwodowej⁷. Zdrowi ochotnicy, którzy przyjmowali do 45 g proszku na dobę, mieli w tym badaniu mniejszą chemotaksję neutrofilów i niższe stężenia białka C-reaktywnego (CRP) oraz kreatyniny w surowicy⁷.

Przegląd systematyczny 24 badań farmakologicznych opisał działanie przeciwutleniające wielu składników owocu, także innych niż witamina C, zmniejszanie wydzielania cytokin prozapalnych, hamowanie szlaku czynnika jądrowego κB (NF-κB) oraz enzymów cyklooksygenazy 1 i 2, 5-lipooksygenazy i indukowalnej syntazy tlenku azotu⁸. Autorzy przeglądu przypisali działanie całemu zespołowi związków: polifenolom, terpenom, galaktolipidom, karotenoidom, kwasom owocowym i olejowi tłustemu⁸. Dwoje z trojga autorów przeglądu podaje afiliację firmy Herbalist & Doc Gesundheitsgesellschaft, a te same osoby współtworzyły badanie preparatu złożonego z owocem róży^8,9. W hodowlach leukocytów i chondrocytów proszek z owoców bez nasion silniej niż proszek z całych owoców zmniejszał wydzielanie cytokin i ekspresję metaloproteinaz rozkładających chrząstkę. Autorzy tego badania pracowali w DSM Nutritional Products, firmie wytwarzającej składniki żywności¹⁰.

U myszy karmionych dietą wysokotłuszczową proszek z owoców róży zapobiegał przyrostowi masy ciała i odwracał go, poprawiał tolerancję glukozy i obniżał cholesterol¹¹. Przegląd narracyjny wiąże działanie przeciwzapalne z galaktolipidem obecnym w owocu¹².

Skuteczność kliniczna owocu dzikiej róży

Żadne wskazanie nie ma dowodów wysokiej jakości. Najwięcej danych dotyczy bólu w chorobie zwyrodnieniowej stawów, ale jedyna metaanaliza objęła 3 badania z 287 chorymi i wszystkie były wspierane przez producenta proszku¹³. Największe badanie z randomizacją w tym wskazaniu, opublikowane w 2026 r. ze 120 chorymi, nie wykazało różnicy wobec placebo⁶. Pozostałe wskazania opierają się na pojedynczych małych badaniach.

Czy stosowanie owocu dzikiej róży zmniejsza ból w chorobie zwyrodnieniowej stawów?

Dane sugerują niewielkie zmniejszenie bólu, ale pochodzą z badań jednego preparatu, finansowanych przez jego producenta. Metaanaliza 3 randomizowanych badań kontrolowanych (RCT) z 287 chorymi, o medianie czasu leczenia 3 miesiące, opisała zmniejszenie nasilenia bólu w porównaniu z placebo o niewielkiej wielkości (standaryzowana różnica średnich 0,37), przy zgodnych wynikach poszczególnych badań¹³. Żeby u jednego chorego więcej niż w grupie placebo uzyskać odpowiedź na leczenie, trzeba było leczyć 6 osób¹³. Wszystkie trzy badania wspierała firma Hyben-Vital International, a autorzy metaanalizy uznali dane za skąpe i wskazali na potrzebę niezależnego, dużego i długiego badania¹³.

Badania w układzie naprzemiennym są trudne do oceny. W takim badaniu ze 112 chorymi, którzy przyjmowali 5 g proszku na dobę przez 3 miesiące, ból zmniejszył się w pierwszym okresie u 66% osób leczonych proszkiem i u 36% osób przyjmujących placebo⁵. Grupa, która zaczęła od proszku, poprawiła się jednak także po przejściu na placebo, co autorzy wyjaśnili przenoszeniem się działania na kolejny okres⁵. W drugim badaniu naprzemiennym, z 94 chorymi z chorobą zwyrodnieniową biodra albo kolana, ból w skali WOMAC zmniejszył się po 3 tygodniach, a chorzy rzadziej sięgali po leki przeciwbólowe doraźnie¹⁴. Przegląd systematyczny dwóch RCT z proszkiem LitoZin (100 i 112 chorych) wykazał poprawę zgięcia w stawie biodrowym, bez zmiany rotacji biodra i zgięcia kolana, a zużycie leków przeciwbólowych po 3 miesiącach nie różniło się między grupami³.

Wieloośrodkowe RCT ze 120 chorymi z chorobą zwyrodnieniową biodra i kolana nie wykazało różnicy w bólu ani w sprawności w skali WOMAC między standaryzowanym proszkiem a placebo, bo w obu grupach objawy zmniejszyły się o ponad połowę⁶. Dopiero analiza wtórna, przeprowadzona po zakończeniu badania, wykazała w grupie leczonej zależność poprawy od dawki w przeliczeniu na kilogram masy ciała⁶. Współautorem tej analizy był autor wcześniejszych badań tego samego proszku^6,5. W badaniu ze 100 osobami z ograniczeniem chodu z powodu dolegliwości kolana przyjmowanie proszku przez 12 tygodni zwiększało moment siły w stawie kolanowym podczas chodu, ale dane dopuszczały także brak różnicy wobec placebo¹⁵.

Przeglądy systematyczne oceniają te dane ostrożnie. Przegląd z 2006 r. uznał dowody dla proszku z nasion i łupin za umiarkowane⁴, a przegląd 35 badań preparatów roślinnych z 2009 r. odnotował korzystne wyniki dla proszku z owocu róży, ale stwierdził, że skuteczności żadnego z tych preparatów nie dowiedziono ponad wszelką wątpliwość¹⁶. Według przeglądu z 2011 r. owoc róży może być skuteczny, a głównym ograniczeniem jest mała liczba RCT¹⁷. Panel ekspertów, który ocenił 19 składników diety stosowanych w przewlekłym bólu mięśniowo-szkieletowym metodą GRADE, nie wydał dla owocu róży ani rekomendacji za, ani przeciw. Jako jeden z powodów panel podał możliwe trudności z przestrzeganiem zaleceń, bo preparat wymaga przyjmowania wielu kapsułek na dobę¹⁸.

Preparat złożony z przecieru owoców róży, wyciągu z pokrzywy, wyciągu z czarciego pazura i witaminy D zmniejszał ból w chorobie zwyrodnieniowej kolana bardziej niż placebo (92 chorych, 12 tygodni)⁹. Z tego badania nie da się wyodrębnić działania samego owocu róży.

Czy stosowanie owocu dzikiej róży łagodzi ból krzyża?

Brak wiarygodnych dowodów, bo obie prace o bólu krzyża to obserwacje bez grupy kontrolnej. W rocznej obserwacji 152 chorych z zaostrzeniem przewlekłego bólu, w tym 124 z niespecyficznym bólem krzyża, objawy zmniejszyły się w stopniu podobnym jak w obserwacjach wyciągu z czarciego pazura, ale rok obserwacji ukończyło tylko 77 osób¹⁹. W otwartym badaniu pilotażowym 52 chorych przyjmowało do 20 g proszku z łupin owocu na dobę, a wyniki nie różniły się od wcześniejszej obserwacji z proszkiem Litozin²⁰.

Czy stosowanie owocu dzikiej róży jest skuteczne w reumatoidalnym zapaleniu stawów?

Jedno RCT dało wynik słaby i niejednoznaczny. W badaniu z 89 chorymi z RZS, którzy przez 6 miesięcy przyjmowali 5 g proszku na dobę albo placebo, wskaźnik niesprawności w kwestionariuszu HAQ poprawił się w grupie leczonej o 0,105 punktu, a w grupie placebo pogorszył się o 0,039 punktu²¹. Ból w skali HAQ się nie różnił, aktywność choroby w skali DAS-28 zmniejszyła się bardziej w grupie leczonej, ale różnica nie osiągnęła istotności, a chorzy w obu grupach przyjmowali tyle samo leków przeciwbólowych²¹. Badanie przeprowadzono w dwóch ośrodkach, a wśród autorów byli współautorzy wcześniejszych badań tego samego proszku^21,5.

Czy stosowanie owocu dzikiej róży obniża ciśnienie tętnicze i cholesterol u osób otyłych?

Dane pochodzą z jednego małego badania z bardzo dużą dawką. W badaniu w układzie naprzemiennym 31 osób otyłych piło przez 6 tygodni napój z 40 g proszku z owoców róży dziennie albo napój kontrolny²². Ciśnienie skurczowe obniżyło się o 3,4%, cholesterol całkowity o 4,9%, a cholesterol LDL o 6,0%. Masa ciała, ciśnienie rozkurczowe, tolerancja glukozy i wskaźniki stanu zapalnego się nie zmieniły²². Badanie mierzyło punkty zastępcze, a nie zawały ani udary, a dawka 40 g na dobę jest ośmiokrotnością dawki z badań w chorobie zwyrodnieniowej stawów.

Czy stosowanie owocu dzikiej róży zapobiega zakażeniom układu moczowego po cięciu cesarskim?

Jedno RCT sugeruje mniejszą częstość dodatniego posiewu moczu, bez wpływu na objawowe zapalenie pęcherza. W potrójnie zaślepionym badaniu w dwóch szpitalach w Iranie 400 kobiet po cięciu cesarskim przyjmowało przez 20 dni kapsułki z owocem róży po 500 mg 2 razy na dobę albo placebo²³. Szansa zakażenia potwierdzonego posiewem była w 7.–10. dobie mniejsza o mniej więcej trzy czwarte (iloraz szans 0,22), a w 20. dobie o około dwie trzecie²³. Częstość zapalenia pęcherza moczowego nie różniła się między grupami²³. Wynik wymaga potwierdzenia w innych ośrodkach.

Czy stosowanie owocu dzikiej róży poprawia stan skóry?

Brak dowodów z badań z placebo. W badaniu z 34 zdrowymi osobami w wieku 35–65 lat porównano proszek z owoców róży z astaksantyną, bez grupy placebo, i w obu grupach po 8 tygodniach zmarszczki w kącikach oczu, nawilżenie i elastyczność skóry poprawiły się w podobnym stopniu²⁴. Przy takim układzie badania nie da się oddzielić działania preparatu od upływu czasu i oczekiwań uczestników. Olej z nasion róży stosowany miejscowo nie poprawił zmian skórnych na palcach u 68 dzieci z cukrzycą typu 1, które wielokrotnie mierzyły glikemię²⁵.

Czy stosowanie owocu dzikiej róży łagodzi objawy hipotensji ortostatycznej w cukrzycy?

Jedno małe badanie z krótką obserwacją. W RCT z 60 chorymi na cukrzycę typu 2 i hipotensją ortostatyczną wyciąg z owoców róży w dawce 2 razy 500 mg na dobę przez 4 tygodnie zmniejszał nasilenie objawów w kwestionariuszu nietolerancji ortostatycznej²⁶. Około dwuipółkrotnie więcej osób w grupie leczonej niż w grupie placebo przestało spełniać kryteria rozpoznania hipotensji ortostatycznej (współczynnik częstości 2,57)²⁶. Badanie przeprowadzono w jednym ośrodku, a autorzy uznali wyniki za wstępne²⁶.

Czy stosowanie owocu dzikiej róży jest skuteczne w ADHD u dzieci?

Brak wiarygodnych dowodów. W RCT z 90 dziećmi w wieku 5–14 lat, które przyjmowały metylofenidat, dodanie syropu z owocem róży przez 8 tygodni dało różnicę w ocenie nauczycieli i w jednym kwestionariuszu objawów, ale nie w ocenie rodziców, a jakość życia nie różniła się między grupami²⁷.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla owocu dzikiej róży

Owoc dzikiej róży nie ma dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego²⁸. W unijnym rejestrze oświadczeń nie ma dla niego żadnego wpisu, ani zatwierdzonego, ani odrzuconego. Oświadczenia dla substancji roślinnych zgłoszone w trybie art. 13 ust. 1 rozporządzenia (WE) 1924/2006 czekają od 2010 r. na ocenę (on hold), więc żadne sformułowanie o stawach, odporności albo krążeniu przypisane owocowi róży nie jest oświadczeniem zatwierdzonym²⁸. Oświadczenia zdrowotne witaminy C z rozporządzenia (UE) 432/2012 dotyczą witaminy C jako składnika odżywczego. Większość z nich wolno stosować tylko przy żywności, która jest przynajmniej źródłem witaminy C, a oświadczenie o odporności w trakcie intensywnych ćwiczeń wymaga spożycia 200 mg witaminy C dziennie²⁹.

Od oświadczeń zdrowotnych trzeba odróżnić dwa inne reżimy prawne. Owoc róży nie ma monografii Komitetu do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC) Europejskiej Agencji Leków (EMA) i nie figuruje w jej zestawieniu na żadnym etapie oceny. Jedyny wpis rodzaju Rosa w tym zestawieniu dotyczy kwiatu róży (Rosae flos) innych gatunków³⁰. Niemiecka Komisja E wydała dla owocu, owocu z nasionami i samych nasion róży monografie negatywne, z powodu niewystarczających dowodów skuteczności². W katalogu nowej żywności Unii Europejskiej owoce Rosa canina nie są nową żywnością, więc ich wprowadzanie do obrotu nie wymaga zezwolenia na podstawie rozporządzenia (UE) 2015/2283³¹.

Bezpieczeństwo stosowania owocu dzikiej róży

W badaniach klinicznych proszek z owoców róży był dobrze tolerowany, bez poważnych działań niepożądanych^5,16. W rocznej obserwacji 152 chorych nie odnotowano ciężkich zdarzeń niepożądanych¹⁹. Badania były jednak małe i krótkie, a metaanaliza dla choroby zwyrodnieniowej stawów uznała, że bezpieczeństwo wymaga oceny w dużym i długim badaniu¹³. Wyciąg standaryzowany na tylirozyd nie wykazywał działania genotoksycznego w testach laboratoryjnych, a u szczurów przyjmujących go przez 90 dni w dawce do 1000 mg/kg nie stwierdzono objawów toksyczności. Badanie przeprowadzili pracownicy firmy Morishita Jintan³².

Interakcje owocu dzikiej róży

Leki przeciwzakrzepowe i przeciwpłytkowe + owoc dzikiej róży

Według przeglądu narracyjnego owoc róży, w odróżnieniu od niesteroidowych leków przeciwzapalnych i kwasu acetylosalicylowego, nie hamuje czynności płytek i nie wpływa na krzepnięcie ani fibrynolizę¹². Jest to opinia jednego autora, a nie wynik badania interakcji u chorych leczonych przeciwzakrzepowo.

Dawkowanie owocu dzikiej róży

Dawki zależą od postaci. W chorobie zwyrodnieniowej stawów i w RZS stosowano 5 g proszku z łupin i nasion na dobę, a w badaniu czynników ryzyka sercowo-naczyniowego 40 g proszku na dobę.

Badania w chorobie zwyrodnieniowej stawów dotyczyły 5 g standaryzowanego proszku z łupin i nasion na dobę przez co najmniej 3 miesiące^5,14. Herbata z owoców róży i preparaty o innym składzie nie były w tych badaniach oceniane.

Postacie owocu dzikiej róży

• Owoc róży (surowiec farmakopealny, do naparu): dno kwiatowe z pozostałościami działek kielicha, bez niełupek, z co najmniej 0,3% kwasu askorbowego w wysuszonym surowcu¹. Witamina C jest nietrwała przy ogrzewaniu: pasteryzacja nektaru z owoców róży zmniejszyła zawartość kwasu askorbowego o 54%, a związków fenolowych o 40%³³.
• Standaryzowany proszek z łupin i nasion (Litozin, Hyben Vital): postać stosowana w badaniach klinicznych w chorobie zwyrodnieniowej stawów^13,4. W odróżnieniu od surowca farmakopealnego zawiera nasiona.
• Proszek z owoców bez nasion i proszek z łupin: w hodowlach komórkowych proszek bez nasion działał przeciwzapalnie silniej niż proszek z całych owoców¹⁰, ale w obserwacji klinicznej proszek z łupin nie dał lepszych wyników niż proszek Litozin²⁰.
• Wyciągi: stosowano wyciąg z owoców w kapsułkach po 500 mg²⁶ oraz wyciąg wodno-etanolowy standaryzowany na tylirozyd³². Różna standaryzacja wyciągów utrudnia porównywanie badań.
• Olej z nasion: w badaniu u dzieci z cukrzycą typu 1 stosowano go miejscowo na skórę²⁵.