Pachnotka

Pachnotka zwyczajna (Perilla frutescens (L.) Britton) to jednoroczna roślina z rodziny jasnotowatych, uprawiana w Japonii, Korei i Chinach jako warzywo liściowe i przyprawa. Suplementy zawierają trzy różne surowce o odmiennym składzie. Liście zawierają polifenole, w tym kwas rozmarynowy¹. Olej tłoczony z nasion jest bogatym źródłem kwasu alfa-linolenowego (ALA): w badaniu japońskim 1,47 ml oleju dostarczało 0,88 g ALA². Olejek eteryczny z ziela zawiera głównie perillaldehyd³. Wyciągi z liści bada się w alergicznym nieżycie nosa i w dolegliwościach jelitowych, olej z nasion w zaburzeniach lipidowych, cukrzycy typu 2, zdrowiu kości i funkcjach poznawczych. Badania kliniczne są nieliczne i małe, a większość z nich przeprowadzono w Japonii, Korei i Chinach.

Synonimy i nazewnictwo pachnotki

• Pachnotka zwyczajna, potocznie pachnotka albo perilla – polska nazwa gatunku, pod którą figuruje w unijnym katalogu nowej żywności⁴.
• Perilla frutescens (L.) Britton – nazwa łacińska, rodzina jasnotowate (Lamiaceae). Synonimy: Ocimum frutescens L., Melissa cretica Soland.⁴
• Perilla frutescens var. frutescens – odmiana uprawiana dla nasion, w Japonii nazywana egoma⁵. Perilla frutescens var. acuta (ang. purple perilla) – odmiana, z której liści otrzymano wyciąg badany w zaburzeniach funkcji poznawczych⁶.
• Perilla, beefsteak plant, Chinese basil, purple mint – nazwy angielskie, Schwarznessel – nazwa niemiecka⁴. W kuchni japońskiej liście znane są jako shiso.
• Kwas rozmarynowy (rosmarinic acid) – polifenol, w który wzbogacono wyciąg z liści badany w alergicznym nieżycie nosa¹.
• Perillaldehyd (perillaldehyde, p-menta-1,8-dien-7-al) i keton perilla (perilla ketone) – monoterpeny z olejku eterycznego i z wyciągu z liści⁷.

Działanie pachnotki

Mechanizmy działania wyciągu z liści opisano w badaniach in vitro i na zwierzętach. U ludzi mierzono wchłanianie kwasu rozmarynowego oraz wbudowywanie ALA z oleju w błony komórkowe.

Kwas rozmarynowy z wyciągu z liści wchłania się szybko. W badaniu krzyżowym z 6 zdrowymi mężczyznami, po jednorazowym przyjęciu wyciągu z 200 mg kwasu rozmarynowego, jego stężenie w osoczu było najwyższe po pół godzinie, a w moczu pojawiło się łącznie 6,3% dawki w postaci kwasu rozmarynowego i jego metabolitów (kwasu kawowego, ferulowego i formy metylowanej), w trzech czwartych w ciągu 6 godzin. Związki krążyły głównie w postaci sprzężonej z kwasem glukuronowym albo siarczanowym⁸. Autorzy tej pracy pracowali u producenta wyciągu.

W mysim modelu zapalenia płuc 70-procentowy wyciąg etanolowy z liści (100 mg/kg) hamował wytwarzanie TNF-α. Z tego samego wyciągu wyizolowano kwas rozmarynowy, elemicynę i mirystycynę oraz aldehyd i keton perilla⁷. W metaanalizie 5 badań na szczurzych modelach nefropatii IgA duże dawki wyciągu zmniejszały białkomocz⁹. Przegląd objął wyłącznie badania na zwierzętach.

Olej z nasion działa przez ALA, który po wchłonięciu wbudowuje się w błony erytrocytów. W 12-miesięcznym RCT udział ALA w błonach erytrocytów rósł po codziennym przyjmowaniu 7 ml oleju¹⁰, a w 8-tygodniowym RCT u palaczy po 4,8 g oleju dziennie rósł udział ALA w kwasach tłuszczowych osocza i erytrocytów oraz udział kwasu eikozapentaenowego (EPA) w osoczu¹¹. Po 6 miesiącach indeks omega-3 był niższy w grupie oleju z pachnotki niż w grupie oleju rybiego, bo olej roślinny nie dostarcza gotowego EPA ani kwasu dokozaheksaenowego (DHA)¹².

Skuteczność kliniczna pachnotki

Żadne wskazanie nie ma mocnych dowodów. Wyciąg z liści przebadano w alergicznym nieżycie nosa i w dolegliwościach jelitowych, po jednym małym RCT na wskazanie, oba ze współautorami z firm dostarczających wyciąg. Olej z nasion ma więcej badań, ale mierzą one głównie punkty zastępcze (lipidy, markery obrotu kostnego). Największe RCT, przeprowadzone u chorych z otępieniem, nie wykazało wpływu na funkcje poznawcze.

Czy stosowanie wyciągu z pachnotki łagodzi objawy alergicznego nieżytu nosa?

Dowody pochodzą z jednego małego RCT. Wzięło w nim udział 29 chorych z łagodnym sezonowym alergicznym zapaleniem błony śluzowej nosa i spojówek, którzy przez 21 dni przyjmowali wyciąg z liści wzbogacony w kwas rozmarynowy (200 mg u 10 osób albo 50 mg u 9 osób) lub placebo (10 osób). W grupach wyciągu większy odsetek chorych odpowiedział na leczenie w zakresie świądu nosa, łzawienia, świądu oczu i sumy objawów, a w popłuczynach z nosa było mniej neutrofili i eozynofili. Działań niepożądanych nie zgłoszono¹. Wśród współautorów byli pracownicy producenta wyciągu⁸.

W przeglądzie systematycznym 16 RCT z lekami roślinnymi w alergicznym nieżycie nosa pachnotkę zaliczono do produktów obiecujących, z zastrzeżeniem, że ocena opiera się na jednym badaniu z małą próbą i wymaga potwierdzenia w większych badaniach¹³.

Czy stosowanie preparatów złożonych z pachnotką łagodzi objawy alergicznego nieżytu nosa u dzieci?

W tych badaniach udziału samej pachnotki nie da się wyodrębnić. Lertal zawiera wyciąg z pachnotki, kwercetynę i witaminę D₃. W wieloośrodkowym RCT ze 146 dziećmi, które otrzymywały Lertal albo placebo jako dodatek do leku przeciwhistaminowego przez 4 tygodnie, suma objawów zmniejszyła się w obu grupach podobnie (o 63,6% po Lertalu i o 60,7% po placebo), więc różnicy w pierwszorzędowym punkcie końcowym nie wykazano. Pogorszenie objawów między 2. a 4. tygodniem wystąpiło u 8 dzieci z grupy Lertalu i u 16 z grupy placebo¹⁴. W drugiej fazie 128 dzieci po odstawieniu leku przeciwhistaminowego kontynuowało Lertal albo pozostało bez leczenia. Ryzyko zaostrzenia było w grupie Lertalu mniej więcej o połowę mniejsze (współczynnik hazardu 0,54), ale grupa porównawcza nie dostawała placebo, a badanie nie było zaślepione¹⁵.

W przeglądzie systematycznym 48 RCT i 10 badań obserwacyjnych z suplementami w alergicznym nieżycie nosa połączenie witaminy D, kwercetyny i pachnotki oceniono jako potencjalnie korzystne, przy ogólnie słabej jakości dowodów¹⁶.

Czy stosowanie wyciągu z pachnotki łagodzi dolegliwości jelitowe?

W pilotażowym RCT 50 zdrowych dorosłych z wzdęciami, uczuciem pełności i rzadszymi wypróżnieniami przyjmowało przez 4 tygodnie firmowy wyciąg z pachnotki albo placebo. Wobec stanu wyjściowego w grupie wyciągu zmniejszyło się nasilenie wszystkich ocenianych objawów, a w grupie placebo tylko dyskomfortu brzucha. W bezpośrednim porównaniu z placebo przewagę wykazano jedynie u kobiet i tylko w łącznej ocenie wzdęć i dyskomfortu brzucha¹⁷. Pierwsza autorka pracowała w firmie dostarczającej wyciąg, a próba była mała, więc wynik wymaga potwierdzenia.

Czy stosowanie oleju z pachnotki obniża cholesterol?

Dane są niespójne i pochodzą z badań, w których lipidy nie były głównym celem. W RCT u chorych z łagodnym i umiarkowanym otępieniem (badanie ukończyło 182 osoby) stosowanie oleju z nasion, dodanego do standardowego leczenia na 6 miesięcy, obniżało cholesterol całkowity i LDL w porównaniu z placebo¹⁸.

U chorych na cukrzycę typu 2 porównano olej z pachnotki z olejem rybim i mieszaniną oleju lnianego z rybim (3 g dziennie przez 6 miesięcy, 180 osób). Po stosowaniu oleju z pachnotki stężenie LDL i apolipoproteiny B było niższe niż po oleju rybim, a triglicerydy obniżało wyraźniej stosowanie oleju rybiego¹⁹. Druga publikacja z tego samego ośrodka, z identycznym schematem i liczbą uczestników, opisuje najpewniej tę samą grupę chorych¹². Żadna z nich nie miała grupy placebo.

Czy stosowanie oleju z pachnotki poprawia kontrolę glikemii w cukrzycy typu 2?

W dwóch publikacjach z tego samego badania wnioski są różne. Według pierwszej glukoza na czczo, hemoglobina glikowana, insulina i wskaźnik insulinooporności HOMA-IR nie różniły się po 6 miesiącach między grupami oleju z pachnotki, oleju rybiego i mieszaniny¹⁹. Według drugiej w grupie oleju z pachnotki zmniejszyła się glukoza na czczo i C-peptyd¹². Przy braku placebo i rozbieżnych analizach tych samych danych wpływu na glikemię nie da się ocenić.

Czy stosowanie pachnotki poprawia funkcje poznawcze?

Stosowanie oleju z nasion nie poprawiło funkcji poznawczych u chorych z łagodnym i umiarkowanym otępieniem. W RCT, które ukończyło 182 chorych, wyniki testów poznawczych po 9 miesiącach nie różniły się od wyników w grupie placebo¹⁸.

Dwa japońskie RCT porównywały olej z pachnotki z tym samym olejem wzbogaconym o inny składnik: proszek owoców ponkan z nobiletyną (49 starszych osób)² albo proszek z liści Anredera cordifolia²⁰. W obu badaniach olej przyjmowała grupa porównawcza i w żadnym nie było placebo, więc skuteczności samego oleju nie oceniano.

Wyciąg z liści oceniono w jednym badaniu. W koreańskim RCT ze 100 dorosłymi z zaburzeniami funkcji poznawczych stosowanie standaryzowanego wyciągu etanolowego z liści odmiany acuta (500 mg dziennie przez 12 tygodni) poprawiało wyniki skal K-MMSE-2 i ADAS-Cog bardziej niż placebo, choć poprawa wystąpiła w obu grupach. Stężenia amyloidu β i czynnika BDNF w osoczu nie zmieniły się⁶. To pojedyncze, krótkie badanie z jednym firmowym wyciągiem.

Czy stosowanie oleju z pachnotki wpływa na stan kości?

W 12-miesięcznym RCT z 52 zdrowymi Japończykami w średnim wieku 7 ml oleju z pachnotki dziennie porównano z taką samą ilością oliwy. W grupie oleju z pachnotki zwiększył się wynik ultradźwiękowego badania kości piętowej, a zmniejszyło stężenie markera resorpcji kości TRACP-5b. Marker kościotworzenia BALP nie zmienił się¹⁰. Badanie nie mierzyło gęstości mineralnej kości metodą densytometrii (DXA) ani złamań, więc wynik dotyczy wyłącznie punktów zastępczych.

Czy stosowanie proszku z liści pachnotki obniża ciśnienie tętnicze?

W 6-miesięcznym RCT z 60 zdrowymi Japończykami stosowanie proszku z liści obniżało stężenie utlenionego LDL, czego nie obserwowano po placebo. Domowe ciśnienie skurczowe spadło bardziej niż po placebo tylko w podgrupie osób z ciśnieniem skurczowym co najmniej 120 mmHg²¹. Wynik z analizy podgrupy w małym badaniu nie wystarcza, by uznać działanie hipotensyjne.

Czy stosowanie oleju z pachnotki zmniejsza częstość nawrotów aft?

Nie wykazano tego. W RCT z 30 osobami z nawracającymi aftami stosowanie oleju z pachnotki przez 8 miesięcy jako jedynego oleju do gotowania nie zmniejszało częstości aft bardziej niż olej sojowy²².

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla pachnotki

Pachnotka nie ma dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego. W unijnym rejestrze nie figurują dla niej ani oświadczenia dopuszczone, ani odrzucone, a ocena oświadczeń dla substancji roślinnych pozostaje wstrzymana (on hold)²³.

Olej z nasion może korzystać z oświadczenia przysługującego kwasowi alfa-linolenowemu jako składnikowi: „Kwas alfa-linolenowy (ALA) pomaga w utrzymaniu prawidłowego poziomu cholesterolu we krwi”. Wolno je stosować tylko przy produkcie będącym przynajmniej źródłem ALA w rozumieniu oświadczenia „ŹRÓDŁO KWASÓW TŁUSZCZOWYCH OMEGA-3”, a konsument musi otrzymać informację, że korzystne działanie występuje przy spożyciu 2 g ALA dziennie. Pełne brzmienie i status podaje rejestr²⁴. To oświadczenie dotyczy ALA, nie pachnotki, i nie obejmuje wyciągów z liści.

Pozostałe reżimy prawne są odrębne od oświadczeń zdrowotnych:

• Produkt leczniczy roślinny (dyr. 2001/83/WE). W zestawieniu roślinnych produktów leczniczych Europejskiej Agencji Leków pachnotka nie ma monografii Komitetu ds. Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC) ani wpisu na listę unijną²⁵.
• Nowa żywność (rozp. (UE) 2015/2283). Ziele i olej z nasion pachnotki nie są nową żywnością w suplementach diety, więc mogą być w nich stosowane bez osobnej autoryzacji⁴.

Bezpieczeństwo stosowania pachnotki

W badaniach klinicznych wyciągów z liści i oleju z nasion, trwających od 3 tygodni do 6 miesięcy, nie zgłaszano istotnych działań niepożądanych ani zmian w badaniach laboratoryjnych^1,18,6. Próby były jednak za małe, by wykryć działania rzadkie.

Nasiona pachnotki mogą wywołać ciężką reakcję alergiczną. W koreańskiej serii 21 dzieci z alergią na nasiona pachnotki (mediana wieku 3 lata) anafilaksja wystąpiła u 28,6%. Jednym z głównych alergenów jest oleozyna²⁶. Opisano też alergię na egomę u 7-letniej dziewczynki z atopowym zapaleniem skóry, z dodatnim testem skórnym na sezam⁵ oraz reaktywność krzyżową pachnotki z sezamem²⁷.

Keton perilla jest toksyczny dla płuc zwierząt. U bydła wywołuje chorobę nieodróżnialną od atypowego śródmiąższowego zapalenia płuc, bo w płucach powstają z niego reaktywne metabolity uszkadzające nabłonek²⁸. U 6 koni, którym podano dożylnie 6 mg/kg ketonu, doszło do ciężkiego ostrego uszkodzenia pęcherzyków płucnych, a 2 konie trzeba było uśpić²⁹. Keton wyizolowano z wyciągu etanolowego z liści⁷. Dane o jego toksyczności pochodzą wyłącznie z badań na zwierzętach i dotyczą samego ketonu, a nie oleju z nasion ani wyciągów standaryzowanych na kwas rozmarynowy.

Ocena genotoksyczności perillaldehydu, głównego składnika olejku eterycznego, jest sporna. W baterii badań zleconej na wniosek Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) perillaldehyd wywoływał mutacje w jednym szczepie bakterii w teście Amesa, a test kometowy był słabo dodatni w wątrobie szczurów wyłącznie przy dawce uszkadzającej wątrobę³⁰. EFSA uznała wynik in vivo za dowód potencjalnego zagrożenia genotoksycznego, a panel ekspertów stowarzyszenia producentów aromatów (FEMA) zinterpretował te same dane jako brak genotoksyczności³¹. Japoński państwowy instytut zdrowia (NIHS) nie stwierdził mutagenności ani w teście Amesa, ani u myszy transgenicznych przy dawkach do 1000 mg/kg dziennie³².

Danych o bezpieczeństwie stosowania wyciągów z pachnotki w ciąży i w okresie karmienia piersią brak.

Interakcje pachnotki

Leki przeciwkrzepliwe i przeciwpłytkowe + olej z pachnotki

W 8-tygodniowym RCT u zdrowych palaczy stosowanie oleju z pachnotki (4,8 g dziennie) wydłużało czas zamknięcia w laboratoryjnym teście funkcji płytek krwi w porównaniu z placebo. Liczby uczestników nie podano w streszczeniu tej pracy¹¹. Ryzyka krwawienia w tym badaniu nie oceniano, więc znaczenie kliniczne tego efektu u chorych przyjmujących leki przeciwkrzepliwe lub przeciwpłytkowe pozostaje nieznane.

Dawkowanie pachnotki

Wyciągi różnią się odmianą rośliny, rozpuszczalnikiem i standaryzacją, więc dawka z jednego badania nie odnosi się do innego preparatu. Dla oleju o dawce decyduje zawartość ALA: oświadczenie zdrowotne dla ALA przewiduje spożycie 2 g dziennie²⁴.

Postacie pachnotki

• Olej z nasion – jako olej spożywczy i w kapsułkach. Jest bogaty w ALA i łatwo się utlenia, co obniża jego wartość odżywczą³³. W badaniu z 12 zdrowymi osobami farmakokinetyka ALA w ciągu doby po kapsułkach dojelitowych nie różniła się od tej po zwykłych kapsułkach, ale przyrost stężenia ALA w osoczu po 24 godzinach był większy po postaci dojelitowej³⁴.
• Wyciąg z liści – w kapsułkach. W badaniu nad alergicznym nieżytem nosa stosowano wyciąg wzbogacony w kwas rozmarynowy¹.
• Proszek z liści – badany w jednym RCT nad utlenionym LDL i ciśnieniem²¹.
• Preparaty złożone – wyciąg z pachnotki w połączeniu z kwercetyną i witaminą D₃, badany u dzieci z alergicznym nieżytem nosa¹⁴.