Pestki winogron

Pestki winogron to nasiona winorośli właściwej (Vitis vinifera L.), z których otrzymuje się olej, mączkę oraz wyciąg bogaty w oligomeryczne proantocyjanidyny, czyli OPC. Badania kliniczne dotyczą wyciągu. Unijny katalog nowej żywności dopuszcza go w suplementach bez osobnej autoryzacji, jeśli zawiera od 65% do 95% OPC¹. Wyciąg badano między innymi w nadciśnieniu tętniczym, zaburzeniach lipidowych i zespole metabolicznym. W metaanalizach wyniki dla ciśnienia tętniczego i lipidów są niespójne, a badania sercowo-metaboliczne mierzyły wyłącznie parametry laboratoryjne i ciśnienie, nie zawały ani udary. Wyciąg z pestek nie ma dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego, a wnioski dotyczące krążenia żylnego, obrzęku nóg i ciśnienia tętniczego zostały odrzucone².

Synonimy i nazewnictwo pestek winogron

• Surowcem są nasiona winorośli właściwej, Vitis vinifera L. Polska nazwa gatunku w katalogu nowej żywności to winorośl właściwa¹.
• Wyciąg nazywa się wyciągiem z pestek winogron, wyciągiem z nasion winogron albo wyciągiem proantocyjanidynowym. Skróty z literatury angielskiej to GSE (grape seed extract) i GSPE (grape seed proanthocyanidin extract).
• OPC to skrót od oligomeric proanthocyanidins (oligomeryczne proantocyjanidyny). W literaturze spotyka się też nazwę oligomeryczne procyjanidyny, bo proantocyjanidyny pestek winogron należą do procyjanidyn.
• W badaniach klinicznych używano wyciągów firmowych, między innymi IH636³ i MegaNatural®-BP². Wyniki uzyskane dla jednego wyciągu nie muszą dotyczyć innego, bo wyciągi różnią się standaryzacją.
• Olej z pestek winogron i mączka z pestek to inne produkty niż wyciąg OPC. Badania kliniczne omówione niżej dotyczą wyciągu.
• Pestek winogron nie należy mylić z liściem winorośli (Vitis viniferae folium), który ma własną monografię Europejskiej Agencji Leków⁴.

Działanie pestek winogron

Wyciąg z pestek zawiera przede wszystkim proantocyjanidyny, czyli połączone ze sobą cząsteczki katechiny i epikatechiny, a także monomery tych flawanoli i kwas galusowy. Większe oligomery słabo się wchłaniają. U szczurów karmionych przez 10 dni paszą z dodatkiem wyciągu proantocyjanidyny docierały do jelita grubego w niezmienionej postaci, a w kale odzyskano około 11% spożytej ilości⁵. U ludzi po 6 tygodniach picia napoju z wyciągiem stężenie kwasów fenolowych w osoczu było 1,6 razy większe niż po placebo⁶.

Wyciąg hamował agregację płytek krwi in vitro przez hamowanie fosfataz tyrozynowych, a u myszy zmniejszał agregację płytek bez wydłużenia czasu krwawienia z ogona⁷. Przypisywany wyciągowi wpływ na śródbłonek nie znalazł potwierdzenia w pomiarach u ludzi. W metaanalizie 19 badań stosowanie wyciągu nie zmieniło rozszerzenia tętnicy ramiennej zależnego od przepływu (FMD, flow-mediated dilation), czyli podstawowego wskaźnika czynności śródbłonka⁸. Tak samo w badaniu z randomizacją u 30 osób ze stanem przednadciśnieniowym FMD się nie zmieniło, choć w grupie 400 mg ciśnienie skurczowe spadło wobec wartości wyjściowej⁹.

Skuteczność kliniczna pestek winogron

Czy stosowanie wyciągu z pestek winogron obniża ciśnienie tętnicze?

Wyniki metaanaliz są niespójne, a efekt, jeśli występuje, jest mały. W najwcześniejszej metaanalizie 9 badań z randomizacją (RCT, randomizowane badanie kontrolowane), obejmujących 390 osób, stosowanie wyciągu obniżało ciśnienie skurczowe o około 1,5 mmHg i tętno o około 1,4 uderzenia na minutę, bez wpływu na ciśnienie rozkurczowe¹⁰. Wyniki poszczególnych badań były w tej analizie spójne. Późniejsza metaanaliza 16 badań z udziałem 810 osób podała spadek ciśnienia skurczowego o około 6 mmHg i rozkurczowego o około 3 mmHg, większy u osób młodszych, otyłych i z zespołem metabolicznym¹¹. Najnowsza metaanaliza 19 badań wykazała spadek ciśnienia rozkurczowego o około 2 mmHg i tętna o około 1 uderzenie na minutę, ale nie wykazała wpływu na ciśnienie skurczowe. Dane dopuszczały spadek ciśnienia skurczowego o ponad 7 mmHg, ale także brak zmiany (średnia różnica −3,55 mmHg), a wyniki poszczególnych badań różniły się skrajnie⁸.

Wyniki pojedynczych badań też się różnią. W badaniu prowadzonym przez dział badawczy firmy Unilever u 70 osób ze stanem przednadciśnieniowym i nadciśnieniem 1. stopnia 300 mg wyciągu dziennie przez 8 tygodni nie obniżyło istotnie ciśnienia w całodobowym pomiarze ambulatoryjnym. Dane dopuszczały spadek ciśnienia skurczowego o ponad 6 mmHg, ale także jego brak (średnia różnica −3,0 mmHg)¹². W innym badaniu 36 osób ze stanem przednadciśnieniowym losowo przydzielono do napoju z 300 mg wyciągu albo placebo, a wszystkie procedury ukończyło 29. Po 6 tygodniach ciśnienie skurczowe w grupie wyciągu było mniejsze o 5,6% od wartości wyjściowej, różnica wobec placebo była istotna dla ciśnienia skurczowego, a po 4 tygodniach przerwy ciśnienie wróciło do wartości wyjściowych⁶. W japońskim badaniu u 30 osób w wieku 40–64 lat ciśnienie skurczowe spadło o 13 mmHg po 12 tygodniach przyjmowania 400 mg na dobę, ale porównanie dotyczyło wartości wyjściowej w tej samej grupie⁹.

Trzy metaanalizy z lat 2011–2021 podają dla ciśnienia skurczowego wyniki od braku efektu do spadku o około 6 mmHg^10,11,8. Badania były małe, krótkie i prowadzone na różnych wyciągach.

Wniosek o oświadczenie zdrowotne, że wyciąg MegaNatural®-BP pomaga utrzymać prawidłowe ciśnienie krwi, Komisja Europejska odrzuciła po ocenie EFSA².

Czy stosowanie wyciągu z pestek winogron poprawia profil lipidowy i glikemię?

Dane są sprzeczne. W metaanalizie 9 RCT z 2011 r. stosowanie wyciągu nie zmieniało cholesterolu całkowitego, LDL, HDL ani triglicerydów¹⁰. Metaanaliza 50 badań z 2019 r. wykazała mniejsze stężenia glukozy na czczo, cholesterolu całkowitego, cholesterolu LDL i triglicerydów, ale bez wpływu na hemoglobinę glikowaną (HbA1c), cholesterol HDL i masę ciała¹³. Przegląd systematyczny 20 badań z wyciągiem z pestek opisał obniżenie cholesterolu całkowitego i LDL tylko w wybranych grupach chorych, między innymi z hipercholesterolemią i cukrzycą typu 2, oraz możliwy spadek ciśnienia u osób z nadciśnieniem lub zespołem metabolicznym¹⁴.

Skalę zmian pokazuje badanie krzyżowe u 52 osób z łagodną hiperlipidemią. Po 8 tygodniach przyjmowania 200 mg wyciągu z pestek czerwonych winogron cholesterol całkowity był mniejszy o około 11 mg/dl, cholesterol LDL o około 10 mg/dl, a utlenione LDL o około 5 mg/dl. Triglicerydy i cholesterol HDL nie zmieniły się istotnie¹⁵. Badania nad lipidami nie mierzyły zdarzeń sercowo-naczyniowych.

Czy stosowanie wyciągu z pestek winogron zmniejsza stan zapalny i stres oksydacyjny?

Stosowanie wyciągu zmieniało niektóre wskaźniki laboratoryjne, ale ich znaczenie kliniczne jest nieznane. W przeglądzie systematycznym 23 badań, z których 19 włączono do metaanalizy, stosowanie wyciągu zmniejszało stężenie dialdehydu malonowego, utlenionych LDL i białka C-reaktywnego oznaczanego metodą wysokoczułą (hsCRP) o około 0,5 mg/l. Stężenie CRP oznaczanego metodą standardową i liczba leukocytów się nie zmieniły, a całkowita pojemność antyoksydacyjna nieznacznie wzrosła, ale wynik nie osiągnął istotności statystycznej¹⁶. Wcześniejsza metaanaliza 9 RCT nie wykazała wpływu na CRP¹⁰. Żadne z tych badań nie oceniało punktów końcowych, takich jak zawał serca czy udar mózgu.

Czy stosowanie wyciągu z pestek winogron zmniejsza stłuszczenie wątroby?

Dowodem jest jedno małe badanie. W irańskim RCT 50 chorych z niealkoholową stłuszczeniową chorobą wątroby przyjmowało przez 2 miesiące 520 mg wyciągu dziennie albo placebo. W grupie wyciągu zmniejszyło się nasilenie stłuszczenia ocenianego w badaniu USG, a także stężenie insuliny, wskaźnik insulinooporności HOMA-IR, lipidy, aktywność aminotransferaz i ciśnienie tętnicze¹⁷. Przy tylu punktach końcowych i 25 osobach w grupie wynik wymaga powtórzenia w niezależnym ośrodku.

Metaanaliza 11 badań nad różnymi produktami z winogron wykazała zmniejszenie aktywności fosfatazy zasadowej, bez wpływu na aktywność aminotransferaz ALT i AST. Zmniejszenie aktywności wszystkich trzech enzymów obserwowano w podgrupie badań z wyciągiem z pestek oraz w badaniach trwających co najmniej 12 tygodni, a autorzy ocenili te zmiany jako małe i prawdopodobnie bez znaczenia klinicznego¹⁸.

Czy stosowanie wyciągu z pestek winogron ułatwia zmniejszenie masy ciała?

Metaanaliza 50 badań nie wykazała wpływu stosowania wyciągu na masę ciała ani inne pomiary antropometryczne¹³. W pojedynczym RCT u 40 osób z nadwagą lub otyłością, które przez 12 tygodni stosowały dietę o obniżonej kaloryczności, w grupie przyjmującej 300 mg wyciągu dziennie masa ciała i obwód talii zmniejszyły się bardziej niż w grupie placebo¹⁹. W krzyżowym badaniu u 51 osób z prawidłową masą ciała lub nadwagą wyciąg przyjmowany przed posiłkami przez 3 dni nie zmienił dobowego spożycia energii. Spadek o 4% obserwowano tylko w podgrupie 23 osób o największym zapotrzebowaniu energetycznym²⁰.

Czy stosowanie wyciągu z pestek winogron łagodzi objawy przewlekłej niewydolności żylnej?

Danych jest za mało, żeby ocenić efekt samego wyciągu. W przeglądzie Cochrane leków flebotropowych spośród 56 badań z danymi do analizy tylko jedno dotyczyło wyciągu z pestek winogron, więc dla tego wyciągu nie da się ocenić efektu osobno²¹. Trzy wnioski o oświadczenia zdrowotne dla wyciągu z nasion winogron, dotyczące krążenia żylnego w nogach, obrzęku nóg i usuwania nadmiaru wody z organizmu, zostały odrzucone².

Dowody w niewydolności żylnej dotyczą innego surowca tej samej rośliny. Liść winorośli ma monografię unijną z ugruntowanym zastosowaniem medycznym w przewlekłej niewydolności żylnej⁴. Tej oceny nie można przenosić na wyciąg z pestek.

Czy stosowanie wyciągu z pestek winogron rozjaśnia ostudę?

Wsparciem tego zastosowania jest jedno badanie bez grupy kontrolnej. U 12 Japonek z ostudą (melasma, chloasma) po 6 miesiącach przyjmowania wyciągu zmiany poprawiły się wyraźnie lub nieznacznie u 10 kobiet, a wskaźnik melaniny w skórze się zmniejszył. W kolejnych 5 miesiącach poprawę obserwowano u 6 z 11 kobiet²². Pierwszy autor pracował w dziale badawczo-rozwojowym firmy Kikkoman, badanie było otwarte, a ostuda nasila się latem, więc bez grupy placebo nie da się oddzielić działania wyciągu od zmian sezonowych.

Czy stosowanie wyciągu z pestek winogron wpływa na zmiany w retinopatii cukrzycowej?

W wieloośrodkowym RCT u 124 chorych z nieproliferacyjną retinopatią cukrzycową porównano przez 12 miesięcy wyciąg proantocyjanidynowy w dawce 150 mg na dobę, dobesylan wapnia w dawce 750 mg na dobę i placebo. Odsetek chorych, u których twarde wysięki w siatkówce się zmniejszyły, był w grupie wyciągu większy niż w obu grupach porównawczych. Grubość plamki i jej objętość w optycznej koherentnej tomografii nie różniły się między grupami²³. Ostrość wzroku nie była głównym punktem końcowym, a wynik pochodzi z jednego badania.

Czy stosowanie wyciągu z pestek winogron łagodzi objawy menopauzy?

W pilotażowym RCT 96 Japonek w wieku 40–60 lat przyjmowało przez 8 tygodni 100 albo 200 mg proantocyjanidyn z pestek winogron albo placebo. W grupie większej dawki zmniejszyło się nasilenie objawów fizycznych, uderzeń gorąca i bezsenności, a w obu grupach wyciągu spadł niepokój mierzony skalą HADS i ciśnienie tętnicze²⁴. Wyniki opisano jako zmiany wobec wartości wyjściowych w poszczególnych grupach.

W jakich wskazaniach badania nie wykazały korzyści ze stosowania wyciągu z pestek winogron?

• Funkcje poznawcze u zdrowych osób. W RCT u 60 osób w wieku 18–30 lat dawka 400 mg nie poprawiała spójnie wyników testów poznawczych ani po pojedynczym przyjęciu, ani po 12 tygodniach²⁵.
• Stwardnienie piersi po radioterapii. W RCT fazy II u 66 kobiet leczonych wcześniej z powodu raka piersi 300 mg wyciągu dziennie przez 6 miesięcy nie zmniejszyło stwardnienia tkanek częściej niż placebo. Zmniejszenie powierzchni stwardnienia o co najmniej połowę stwierdzono u 29,5% kobiet przyjmujących wyciąg i u 27% przyjmujących placebo³.
• Stężenie estrogenów po menopauzie. U 46 kobiet po menopauzie dawki od 200 do 800 mg na dobę przez 12 tygodni nie zmniejszyły stężenia estrogenów w badaniu pilotażowym bez grupy placebo²⁶. Hipoteza o hamowaniu aromatazy, oparta na badaniach na zwierzętach, nie znalazła w nim potwierdzenia.
• Alergiczny nieżyt nosa. W przeglądzie systematycznym leków roślinnych jedyne badanie z wyciągiem z pestek winogron dało wynik negatywny²⁷.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla pestek winogron

Wyciąg z pestek winogron nie ma dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego w Unii Europejskiej. W rejestrze oświadczeń figuruje pięć wniosków dotyczących samego wyciągu z pestek albo OPC z winogron, wszystkie ze statusem odmownym. Trzy złożono na podstawie art. 13 ust. 5 rozporządzenia (WE) 1924/2006 dla wyciągu z nasion Vitis vinifera L. Dotyczyły krążenia żylnego w nogach, zmniejszenia obrzęku nóg i usuwania nadmiaru wody z organizmu. Czwarty wniosek z art. 13 ust. 5 dotyczył utrzymania prawidłowego ciśnienia tętniczego przez wyciąg MegaNatural®-BP. Piąty, z art. 13 ust. 1, dotyczył poprawy adaptacji wzroku do ciemności przez oligomeryczne procyjanidyny z winogron. Kody wniosków, numery pytań EFSA i opinie podaje rejestr Unii Europejskiej². Oświadczenia dla substancji roślinnych z art. 13 ust. 1 pozostają od 2010 r. zawieszone (on hold), więc hasła o działaniu „na naczynia” albo „przeciwutleniającym” przy preparatach z wyciągiem z pestek nie mają pokrycia w dopuszczonym oświadczeniu.

Pestki winogron nie mają monografii Komitetu do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC) Europejskiej Agencji Leków ani wpisu na listę unijną. W zestawieniu EMA jedyną pozycją dla Vitis vinifera jest liść winorośli²⁸. Monografia liścia (EMA/HMPC/464684/2016, rewizja 1) obejmuje ugruntowane zastosowanie medyczne w przewlekłej niewydolności żylnej oraz trzy wskazania tradycyjne. EMA ogłosiła w 2024 r. zbieranie danych do kolejnej rewizji⁴. Status leku roślinnego dotyczy tylko liścia, nie pestek.

Status w katalogu nowej żywności zależy od części surowca i rodzaju wyciągu. Owoce, liście, mączka i proszek z pestek oraz olej z pestek nie są nową żywnością. Wyciąg z pestek zawierający od 65% do 95% OPC ma status żywności, która nie jest nowa, tylko w suplementach diety. Wolne kwasy tłuszczowe z oleju z pestek otrzymywane metodą enzymatyczną są nową żywnością, która nie ma jeszcze autoryzacji¹.

Bezpieczeństwo stosowania pestek winogron

W badaniach klinicznych trwających do 12 miesięcy wyciąg był dobrze tolerowany. W rocznym badaniu u chorych z retinopatią cukrzycową działania niepożądane uznane za możliwie związane z leczeniem wystąpiły u 4 osób przyjmujących wyciąg i u 2 przyjmujących dobesylan wapnia, wszystkie ze strony przewodu pokarmowego²³. W badaniu farmakokinetycznym u zdrowych ochotników 73% uczestników nie zgłosiło żadnego działania niepożądanego po przyjęciu wyciągu i dekstrometorfanu²⁹. Grupy w tych badaniach liczyły od kilkunastu do około 50 osób, więc rzadkie działania niepożądane mogły pozostać niewykryte.

Wyciąg hamuje agregację płytek krwi w badaniach in vitro i u myszy⁷. Nie wiadomo, czy to działanie ma znaczenie u ludzi przyjmujących leki przeciwpłytkowe lub przeciwzakrzepowe.

Interakcje pestek winogron

Dekstrometorfan i inne substraty CYP2D6 + wyciąg z pestek winogron

W badaniu z układem naprzemiennym u 30 zdrowych ochotników, z których ocenie poddano 28, wyciąg w dawce 100 mg trzy razy dziennie przez 3 dni nie zmienił istotnie stosunku dekstrometorfanu do jego metabolitu w moczu. Zmiana o około 10% nie miała znaczenia klinicznego²⁹. Hamowanie izoenzymu CYP2D6 obserwowane wcześniej in vitro nie potwierdziło się więc u ludzi w tej dawce.

Imatynib + wyciąg z pestek winogron

U szczurów wyciąg z pestek podawany przez 21 dni w większej z dwóch dawek zmniejszył maksymalne stężenie imatynibu o 61% i pole pod krzywą stężenia od zera do nieskończoności (AUC0–∞) o 72%³⁰. Wynik dotyczy zwierząt i dawki 100 mg/kg masy ciała. Nie wiadomo, czy podobny efekt występuje u ludzi przyjmujących imatynib.

Leki przeciwpłytkowe i przeciwzakrzepowe + wyciąg z pestek winogron

Podejrzenie interakcji opiera się wyłącznie na hamowaniu agregacji płytek w badaniach in vitro i u myszy⁷. Nie wiadomo, czy ma ono znaczenie przy łączeniu wyciągu z kwasem acetylosalicylowym, klopidogrelem albo lekami przeciwzakrzepowymi.

Dawkowanie pestek winogron

Dawki w badaniach klinicznych wynosiły od 100 do 800 mg wyciągu na dobę, a czas stosowania od kilku dni do 12 miesięcy. Wyciągi różniły się zawartością proantocyjanidyn, więc te same miligramy nie oznaczają tej samej dawki OPC.

Postacie pestek winogron

Pestki winogron są dostępne w trzech postaciach, które różnią się składem i przeznaczeniem. Wyciąg standaryzowany na zawartość OPC jest dostępny w kapsułkach i tabletkach i tylko on był przedmiotem badań klinicznych omówionych wyżej. Do suplementów bez osobnej autoryzacji nadaje się wyciąg zawierający od 65% do 95% OPC¹. Olej z pestek oraz mączka i proszek z pestek są zwykłą żywnością¹, ale wyników badań nad wyciągiem nie można na nie przenosić.

Wyciągi firmowe różnią się sposobem otrzymywania i proporcjami monomerów, oligomerów i polimerów. Przykładowo wyciąg MegaNatural®-BP zawiera średnio 9% monomerów, 69% oligomerów i 22% polimerów².