Benzalkoniowy chlorek

Benzalkoniowy chlorek pełni w recepturze dwie role. Jako substancja czynna wchodzi do roztworów i kremów odkażających przeznaczonych na skórę oraz na błony śluzowe¹, a jako substancja pomocnicza konserwuje wodne preparaty apteczne, przede wszystkim krople do oczu wydawane w pojemnikach wielodawkowych². Farmakopea Polska XIII opisuje osobno postać stałą i osobno jej wodny roztwór³, a w rejestrze surowców farmaceutycznych figuruje wyłącznie postać stała⁴.

Charakterystyka benzalkoniowego chlorku

Jak nazywa się benzalkoniowy chlorek na recepcie i w rejestrze?

Monografia nosi tytuł Benzalkonii chloridum, nazwa polska brzmi benzalkoniowy chlorek, a angielska Benzalkonium chloride⁵. W monografii narodowej opisującej leki sporządzane w aptece ten sam surowiec występuje w szyku odwrotnym, jako chlorek benzalkoniowy². Rejestr surowców farmaceutycznych prowadzi go jako Benzalkoniowy Chlorek⁴, a wodny roztwór ma własny tytuł Benzalkonii chloridi solutio, po polsku benzalkoniowy chlorek, roztwór³. Odpowiedniki nazw z recept i receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda benzalkoniowy chlorek i w czym się rozpuszcza?

Obie postaci opisane w Farmakopei różnią się wyglądem, a nie zachowaniem wobec rozpuszczalników.

Surowiec wchodzi więc wprost do fazy wodnej preparatu, bez współrozpuszczalnika i bez ucierania z fazą tłuszczową. Postać stała jest higroskopijna, a podczas ogrzewania przechodzi w przezroczystą, płynną masę⁵. Roztwór wodny podczas wytrząsania pieni się obficie⁵.

Zastosowanie benzalkoniowego chlorku w recepturze

Jak konserwuje się benzalkoniowym chlorkiem krople do oczu?

Wodne preparaty umieszczane w pojemnikach wielodawkowych zawierają odpowiedni środek konserwujący we właściwym stężeniu, z wyjątkiem preparatów, które same wykazują właściwości przeciwdrobnoustrojowe². Do konserwowania kropli do oczu sporządzanych w aptece Farmakopea wymienia trzy możliwości².

• benzalkoniowy chlorek – od 0,01% do 0,02%
• dioctan albo diglukonian chlorheksydyny – 0,01%
• mieszanina parahydroksybenzoesanu metylu i parahydroksybenzoesanu propylu – odpowiednio 0,065% i 0,035%

Krople bez środka konserwującego umieszcza się w pojemnikach jednodawkowych albo w pojemnikach wielodawkowych pozwalających dozować preparat bez ryzyka zanieczyszczenia mikrobiologicznego². Hydrożele do oczu muszą zawierać dodatek środków konserwujących⁶. Osobno traktowane są preparaty przeznaczone do oka zranionego oraz stosowane podczas zabiegów chirurgicznych, które sporządza się bez środków konserwujących i umieszcza w pojemnikach jednodawkowych⁷.

Do czego służy benzalkoniowy chlorek poza kroplami do oczu?

Poza rolą konserwanta surowiec jest środkiem odkażającym stosowanym zewnętrznie, w roztworach na skórę i na błony śluzowe oraz w kremach¹. Jego roztwór służy też do wyjaławiania nakrętek i zakraplaczy przeznaczonych do opakowań preparatów ocznych⁶.

Stężenia benzalkoniowego chlorku w preparatach recepturowych

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII przypisuje benzalkoniowemu chlorkowi jedną drogę podania, zewnętrzną, i jedno działanie, odkażające¹.

Przy podaniu zewnętrznym wykaz podaje zakres zalecanych stężeń substancji czynnej w danej postaci leku zamiast wartości dawek i ze względu na specyfikę tego podania zwykle nie zamieszcza wartości dawek maksymalnych⁸. Wartości odnoszą się do mężczyzny w wieku od 20 do 40 lat o masie ciała około 70 kg, bez chorób towarzyszących⁸.

Stężenie konserwujące leży poniżej każdego z tych zakresów i wynosi od 0,01% do 0,02%². Te dwie wielkości odpowiadają dwóm rolom surowca w preparacie, odkażającej i konserwującej. W 10 g kropli do oczu stężeniu 0,01% odpowiada 1 mg surowca, a stężeniu 0,02% – 2 mg, więc konserwant dodaje się w postaci roztworu pomocniczego benzalkoniowego chlorku o stężeniu od 1% do 2%². Ilość roztworu pomocniczego na zadaną masę preparatu przeliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych.

Niezgodności recepturowe benzalkoniowego chlorku

Benzalkoniowy chlorek jest mieszaniną chlorków alkilobenzylodimetyloamoniowych⁵, czyli antyseptykiem kationowym, i z tego bierze się jego podstawowa niezgodność recepturowa.

• Substancje anionowe. Mydła, anionowe emulgatory i laurylosiarczan sodu znoszą ładunek kationu i odbierają surowcowi działanie odkażające⁹.
• Składniki niezgodne z konserwantem. Środek konserwujący musi być zgodny z pozostałymi składnikami preparatu i skuteczny przez cały okres stosowania kropli do oczu².
• Sorpcja na opakowaniu. Przy doborze pojemnika i zamknięcia bierze się pod uwagę ich interakcję z lekiem, szczególnie przy substancjach obecnych w małych stężeniach lub ulegających sorpcji, do których monografia zalicza wprost środki konserwujące¹⁰.

Niezgodnością nie jest połączenie z buforem fosforanowym. Zarejestrowane krople do oczu z tymololem zawierają w każdym mililitrze 0,12 mg benzalkoniowego chlorku obok fosforanów, a ich charakterystyka nie wymienia niezgodności farmaceutycznych¹¹.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z benzalkoniowym chlorkiem

Preparat, którego nie da się wyjałowić, sporządza się w warunkach aseptycznych z jałowych składników¹². Krople do oczu w postaci roztworów wodnych wyjaławia się przez sączenie albo nasyconą parą wodną, przy czym sączenie jest metodą zalecaną szczególnie wtedy, gdy opakowanie lub jego elementy nie znoszą wyjaławiania termicznego¹². Sporządzenie kropli do oczu z konserwantem obejmuje następujące czynności.

1. Sporządzić roztwór pomocniczy benzalkoniowego chlorku o stężeniu od 1% do 2%².
2. Rozpuścić substancję czynną i pozostałe substancje pomocnicze w wodzie spełniającej wymagania monografii Aqua pro usu officinale¹².
3. Dodać roztwór pomocniczy konserwantu w ilości dającej stężenie od 0,01% do 0,02%².
4. Wyjałowić preparat przez sączenie albo nasyconą parą wodną i rozdozować w warunkach aseptycznych, w klasie czystości powietrza A¹².
5. Na etykiecie pojemnika podać okres przydatności do użycia i warunki przechowywania¹² oraz nazwy wszystkich dodanych środków konserwujących¹³.

Nakrętki i zakraplacze, których nie można wyjałowić tlenkiem etylenu ani promieniowaniem jonizującym, ogrzewa się przez co najmniej 30 minut w temperaturze 90 °C w roztworze wodnym środka konserwującego, na przykład benzalkoniowego chlorku o stężeniu 0,05 g/L, a następnie płucze w warunkach aseptycznych jałową wodą oczyszczoną albo wyjałowioną wodą do wstrzykiwań⁶.

Przechowywanie i trwałość benzalkoniowego chlorku

Surowiec przechowuje się w hermetycznym pojemniku¹⁴. Okresy przydatności gotowego preparatu pokazują, co daje w praktyce dodatek konserwanta.

Trwałość mikrobiologiczna preparatu jest większa, gdy zawiera on środki konserwujące, a wydłużenie okresu przydatności wymaga jeszcze odpowiedniej trwałości fizykochemicznej¹⁰. Ile dni starczy pacjentowi zapisana objętość kropli, policzysz kalkulatorem zużycia kropli do oczu.

Bezpieczeństwo stosowania benzalkoniowego chlorku

Benzalkoniowy chlorek nie występuje w Wykazie A, Wykazie B ani Wykazie N¹⁶. Pełne zestawienia portal publikuje osobno jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Substancje pomocnicze preparatów do oczu w użytych stężeniach nie są toksyczne ani nie wywołują nadmiernego miejscowego działania drażniącego⁷, a stężenie benzalkoniowego chlorku dopuszczone w kroplach sporządzanych w aptece kończy się na 0,02%².

Konserwant jest wchłaniany przez miękkie soczewki kontaktowe i zmienia ich zabarwienie, bywa też przyczyną podrażnienia oka, objawów zespołu suchego oka oraz zmian filmu łzowego i powierzchni rogówki. Soczewki zdejmuje się przed zakropleniem i zakłada ponownie po co najmniej 15 minutach¹¹.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru⁴.