Kofeina

Kofeina to substancja czynna stosowana w recepturze doustnie, z farmakopealnym działaniem pobudzającym¹. Farmakopea Polska XIII prowadzi dwie monografie tego surowca, dla postaci bezwodnej i jednowodnej², a w rejestrze surowców farmaceutycznych oba dostępne preparaty figurują pod nazwą Coffeinum³, dlatego ta karta opisuje kofeinę bezwodną. Surowiec należy do Wykazu B, a jego trudna rozpuszczalność w wodzie przesądza o tym, w jakiej postaci trafia do leku recepturowego.

Charakterystyka kofeiny

Jak nazywa się kofeina na recepcie i w rejestrze?

Nazwa łacińska monografii to Coffeinum, polska kofeina, a angielska Caffeine⁴. Postać jednowodna ma osobną monografię pod tytułem Coffeinum monohydricum, po polsku kofeina jednowodna². W rejestrze surowców farmaceutycznych preparaty noszą nazwy Kofeina oraz Coffeinum Purum, obie przypisane do nazwy łacińskiej Coffeinum³.

Osobną nazwę ma farmakopealna mieszanina kofeiny z benzoesanem sodu, Coffeinum et natrii benzoas, po polsku kofeina z sodu benzoesanem, na receptach i w receptariuszach spotykana także jako kofeino-benzoesan sodu⁵. To odrębny surowiec z własną pozycją w rejestrze, a nie synonim kofeiny. Odpowiedniki nazw z recept zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda kofeina i w czym się rozpuszcza?

Farmakopea opisuje surowiec jako biały lub prawie biały, krystaliczny proszek albo jedwabiste kryształy⁴. Rozpuszczalność monografia podaje terminami jakościowymi, osobno dla wody zimnej i wrzącej⁴.

Z tego układu wynika sposób postępowania z surowcem. Ilość wody potrzebna do rozpuszczenia kofeiny zależy od temperatury, etanol jest rozpuszczalnikiem jeszcze słabszym niż woda zimna, a jedyną fazą, w której monografia opisuje kofeinę jako rozpuszczającą się bez zastrzeżeń, są stężone roztwory benzoesanów i salicylanów litowców. Postać jednowodna ma w monografii identyczny opis wyglądu i rozpuszczalności².

Temperatura topnienia kofeiny mieści się w granicach od 234 °C do 239 °C, a substancja łatwo sublimuje⁴. W warunkach receptury surowiec pozostaje więc ciałem stałym i nie wchodzi do podłoża przez stopienie, a przy ogrzewaniu przechodzi bezpośrednio w parę.

Zastosowanie kofeiny w recepturze

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII przypisuje kofeinie jedną drogę podania, doustną, i działanie pobudzające¹.

Który preparat z kofeiną ma monografię narodową?

Kofeina z sodu benzoesanem (Coffeinum et natrii benzoas, kofeino-benzoesan sodu) to mieszanina kofeiny i benzoesanu sodu w postaci białego proszku lub granulatu, w której kofeina stanowi około dwie piąte masy, a benzoesan sodu resztę⁵. Praktyczna różnica wobec czystej kofeiny dotyczy wody: mieszanina jest w niej łatwo rozpuszczalna, a w etanolu 90% (V/V) trudno rozpuszczalna⁵. Gotowy surowiec przechowuje się w dobrze zamkniętym pojemniku, chroniąc od światła⁶.

Stężenia i dawki maksymalne kofeiny

Wykaz dawek obejmuje kofeinę bezwodną i jednowodną jednym wierszem, z tymi samymi wartościami dla obu postaci¹.

Wartości z wykazu dotyczą mężczyzny w wieku od 20 do 40 lat o masie ciała około 70 kg, bez chorób towarzyszących, więc przeliczeń pediatrycznych nie wolno z nich wyprowadzać⁷. Wzory używane w przeliczeniach dawek dla dzieci zestawia kalkulator dawek dla dzieci. Dawki zalecane mają charakter orientacyjny i to lekarz ustala dawkę dla konkretnego chorego⁷.

Co robić, gdy recepta przekracza dawkę maksymalną?

Jeżeli ze składu recepty oraz ze sposobu użycia leku wynika, że dawka maksymalna została przekroczona, a osoba wystawiająca receptę tego nie oznaczyła, ilość surowca zmniejsza się do wielkości określonej przez dawkę maksymalną. Lek z nieoznaczonym przekroczeniem wykonuje się w pełnej ilości dopiero po udokumentowanym porozumieniu z osobą, która receptę wystawiła⁷.

Niezgodności recepturowe kofeiny

Trudności recepturowe z kofeiną biorą się z jej rozpuszczalności i z zachowania w podwyższonej temperaturze⁴.

• Dobór rozpuszczalnika. W wodzie o temperaturze pokojowej kofeina jest dość trudno rozpuszczalna, a w etanolu 96% trudno rozpuszczalna, czyli jeszcze słabiej, więc zamiana wody na rozpuszczalnik spirytusowy trudności nie usuwa.
• Ogrzewanie. Surowiec łatwo sublimuje, a jego temperatura topnienia leży daleko poza zakresem używanym przy stole recepturowym, więc podgrzewanie prowadzi do strat substancji, a nie do jej stopienia.

Połączenie z benzoesanem sodu niezgodnością nie jest, przeciwnie. Monografia wprost podaje, że kofeina rozpuszcza się w stężonych roztworach benzoesanów oraz salicylanów litowców⁴, a Farmakopea Polska ma dla takiej mieszaniny osobną monografię narodową i opisuje ją jako łatwo rozpuszczalną w wodzie⁵.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych, a pozostałe narzędzia do pracy przy stole zbiera dział receptury.

Bezpieczeństwo stosowania kofeiny

Co oznacza obecność kofeiny w Wykazie B?

Kofeina figuruje w farmakopealnym Wykazie substancji silnie działających, czyli Wykazie B, razem z postacią jednowodną i z mieszaniną kofeiny z sodu benzoesanem, przy wszystkich trzech pozycjach bez oznaczenia § ani §§⁸. Wykazy zestawiono dla ułatwienia stosowania przepisów prawa farmaceutycznego, w tym zasad wydawania leków z aptek i wystawiania recept, które przy substancjach silnie działających (Separanda) przewidują szczególną ostrożność lub specjalne zasady postępowania⁹. W Wykazie substancji bardzo silnie działających, czyli Wykazie A, kofeina nie figuruje¹⁰, nie ma jej też w Wykazie środków odurzających, czyli Wykazie N¹¹, a brak znaków § i §§ przy pozycji w Wykazie B wyklucza ją również z substancji psychotropowych. Pełne zestawienia portal publikuje osobno, wykaz A substancji bardzo silnie działających, wykaz N środków odurzających oraz wykaz P substancji psychotropowych.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru³.