Krople anyżowe

Krople anyżowe to gotowy preparat galenowy stosowany w recepturze jako składnik płynnych mieszanek wykrztuśnych. Farmakopea Polska XIII opisuje go w monografii narodowej jako etanolowo-wodny roztwór olejku eterycznego anyżowego z chlorkiem amonowym i podaje skład oraz sposób sporządzania¹. W rejestrze surowców farmaceutycznych figuruje jeden preparat, w opakowaniach odmierzanych na masę².

Charakterystyka kropli anyżowych

Jak nazywają się krople anyżowe na recepcie i w rejestrze?

Tytuł monografii brzmi Ammonii anisatus spiritus, a nazwa polska spirytus anyżowy. Pod tytułem monografia wymienia synonimy Spiritus ammonii anisatus, Liquor Ammonii anisatus oraz krople anyżowe¹. W rejestrze surowców farmaceutycznych preparat występuje jako Ammonii Anisatus Spiritus Krople anyżowe². Wszystkie te formy trafiają na recepty i do receptariuszy, a ich odpowiedniki zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wyglądają krople anyżowe i z czego się składają?

Farmakopea opisuje preparat jako bezbarwną ciecz o charakterystycznym zapachu¹. Zapach pochodzi od anetolu, głównego składnika olejku eterycznego anyżowego, otrzymywanego przez destylację z parą wodną suchych dojrzałych owoców Pimpinella anisum L.³

Skład wg monografii narodowej. Preparat powstaje z czterech składników, w częściach¹.

• Aqua purificata – 55,0 cz.
• Ethanolum (96 per centum) – 40,0 cz.
• Ammonii chloridum – 3,0 cz.
• Anisi aetheroleum – 2,0 cz.

W gotowym preparacie chlorek amonowy stanowi od 2,8% do 3,2% (m/m), a etanol od 40,0% do 48,0% (V/V)¹. Taka moc etanolu wyznacza granicę rozpuszczalności olejku anyżowego w preparacie. Olejek nie rozpuszcza się w niej całkowicie, dlatego skład domyka talk, który ułatwia zdyspergowanie olejku w mieszaninie wodno-etanolowej i adsorbuje jego nadmiar⁴. Każdy składnik czynny wprowadza się więc do własnej fazy.

Gęstość względna preparatu mieści się w granicach od 0,940 do 0,950¹, więc recepta podająca ilość w mililitrach wymaga przeliczenia na gramy, w których preparat jest sprzedawany i odważany. Ilość odmierzaną kroplami przelicza kalkulator kropli do receptury.

Zastosowanie kropli anyżowych w recepturze

Krople anyżowe działają wykrztuśnie, a odpowiada za to anetol z olejku anyżowego⁴. Drugi kierunek działania wnosi chlorek amonowy, któremu Farmakopea przypisuje działanie wykrztuśne i zakwaszające oraz zastosowanie do preparatów farmaceutycznych⁵.

W recepturze preparat wchodzi do płynnych mieszanek doustnych. Piśmiennictwo recepturowe wymienia mieszankę wykrztuśną Mixtura pectoralis, występującą też pod nazwą Liquor Pectoralis⁴. Własnej monografii w Farmakopei mieszanka nie ma, w odróżnieniu od samych kropli.

Mieszanka wykrztuśna (Mixtura pectoralis, Liquor Pectoralis). Płynna mieszanka doustna o składzie w częściach⁴.

• Woda – do 200 cz.
• Syrop prawoślazowy – 30,0 cz.
• Krople anyżowe – 5,0 cz.

Stężenia i dawki maksymalne kropli anyżowych

Dawki wyznacza chlorek amonowy niesiony przez preparat. Wykaz dawek substancji czynnych podaje dla niego wartości doustne⁵.

Przy takim udziale chlorku amonowego w preparacie 100 g mieszanki Mixtura pectoralis zawiera 2,5 g kropli anyżowych, czyli około 0,08 g chlorku amonowego. Nawet połowa całej przepisanej ilości mieszanki niesie więc znacznie mniej substancji czynnej niż dawka jednorazowa 1,0 g z wykazu. Wartości z wykazu ustalono dla mężczyzny w wieku od 20 do 40 lat o masie ciała około 70 kg, bez chorób towarzyszących⁶.

Niezgodności recepturowe kropli anyżowych

Preparat wnosi do recepty trzy reaktywne elementy naraz, jon amonowy, jon chlorkowy i olejek eteryczny rozpuszczony na granicy swojej rozpuszczalności. Odczyn ma słabo kwaśny do obojętnego, pH od 5,0 do 7,0¹, więc każdy składnik alkalizujący zmienia w mieszance warunki chemiczne.

• Zasady, wodorotlenki i węglany. Z solą amonową uwalniają amoniak, a ogrzewanie ten rozkład przyspiesza⁷. Ta sama reakcja służy w monografii do potwierdzenia tożsamości preparatu, bo zwilżony czerwony papierek lakmusowy nad probówką barwi się na niebiesko¹. W gotowej mieszance oznacza to ubytek substancji czynnej i zapach amoniaku.
• Sole srebra. Jon chlorkowy wytrąca z azotanu srebra w środowisku kwaśnym biały, serowaty osad nierozpuszczalny w wodzie⁸. Roztwór mętnieje, a obie substancje czynne przechodzą w osad.
• Nadmierne rozcieńczenie wodą. Olejek anyżowy nie rozpuszcza się całkowicie już przy własnej mocy etanolu preparatu, a nadmiar wiąże w nim talk⁴. Dolewanie wody obniża udział etanolu poniżej tej granicy i olejek wydziela się z roztworu.

Niezgodnością nie jest samo połączenie kropli z syropem i wodą. Na tym polega mieszanka wykrztuśna, w której 5 części preparatu rozcieńcza się do 200 części, z syropem prawoślazowym jako trzecim składnikiem⁴.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z kroplami anyżowymi

Monografia narodowa podaje kolejność czynności, w której każdy składnik czynny rozpuszcza się osobno, zanim roztwory się zetkną¹.

1. Rozpuścić olejek eteryczny anyżowy w etanolu 96%.
2. Rozpuścić chlorek amonowy w wodzie.
3. Zmieszać oba roztwory.
4. Dodać 2,0 cz. talku i wytrząsnąć.
5. Pozostawić do odstania, a następnie przesączyć.

Talk pełni tu funkcję technologiczną, a nie leczniczą. Wiąże olejek, który nie zmieścił się w roztworze, i pozwala oddzielić jego nadmiar przez sączenie⁴. Etanol 96% występuje w przepisie jako składnik wyjściowy, a nie jako moc gotowego preparatu, więc ilości spirytusu do przepisu przelicza kalkulator etanolu do receptury.

Przechowywanie i trwałość kropli anyżowych

Farmakopea nakazuje przechowywać preparat w dobrze zamkniętym pojemniku, chroniąc od światła¹. Osobnym warunkiem jest temperatura. W czasie przechowywania w zbyt niskiej temperaturze anetol wytrąca się z preparatu w postaci kryształów, a postać płynną przywraca lekkie ogrzanie butelki na łaźni wodnej⁴.

Bezpieczeństwo stosowania kropli anyżowych

Preparat zawiera od 40,0% do 48,0% (V/V) etanolu¹ i wnosi go do każdej mieszanki, do której wchodzi jako składnik.

Czy krople anyżowe podlegają wykazom farmakopealnym?

Ani preparat, ani jego substancje czynne nie figurują w Wykazie substancji bardzo silnie działających, czyli Wykazie A⁹, w Wykazie substancji silnie działających, czyli Wykazie B¹⁰, ani w Wykazie środków odurzających, czyli Wykazie N¹¹. Nie wymienia ich również uzupełnienie tych wykazów z Suplementu 2024¹². Wykazy zestawiono dla ułatwienia stosowania przepisów prawa farmaceutycznego, w tym zasad wydawania leków z aptek i wystawiania recept¹³. Pełne zestawienia portal publikuje osobno, wykaz A substancji bardzo silnie działających, wykaz N środków odurzających oraz wykaz P substancji psychotropowych.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru².