Olejek anyżowy
Olejek anyżowy (Anisi aetheroleum) – olejek wykrztuśny do kropli anyżowych i mieszanek, zastygający już w 15–19 °C.
Olejek anyżowy to surowiec recepturowy stosowany w płynnych postaciach leku o działaniu wykrztuśnym. Farmakopea Polska XIII opisuje go jako olejek eteryczny otrzymany przez destylację z parą wodną suchych dojrzałych owoców Pimpinella anisum L.1. Do recepty wchodzi rzadko wprost, częściej przez preparat galenowy, którego jest składnikiem, a w rejestrze surowców farmaceutycznych figuruje jeden preparat, w opakowaniu odmierzanym na masę2.
Charakterystyka olejku anyżowego
Jak nazywa się olejek anyżowy na recepcie i w rejestrze?
Nazwa łacińska monografii to Anisi aetheroleum, polska olejek eteryczny anyżowy, a angielska Anise oil1. W rejestrze surowców farmaceutycznych ten sam surowiec figuruje pod krótszą nazwą olejek anyżowy2, i to ona pojawia się na opakowaniu aptecznym.
Osobną nazwę nosi preparat, do którego olejek wchodzi jako składnik. Spirytus anyżowy występuje jako Spiritus ammonii anisatus, Liquor Ammonii anisatus oraz krople anyżowe3. Odpowiedniki nazw z recept i receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.
Jak wygląda olejek anyżowy i w czym się rozpuszcza?
Farmakopea opisuje surowiec jako przezroczystą, bezbarwną lub jasnożółtą ciecz1. O rozpuszczalności rozstrzyga przepis farmakopealny kropli anyżowych, który nakazuje rozpuścić olejek eteryczny anyżowy w etanolu 96%3.
| Faza | Zachowanie olejku |
|---|---|
| Etanol 96% | rozpuszcza się – tą drogą wprowadza go przepis farmakopealny3 |
| Mieszanina wodno-etanolowa 40–48% (V/V) | rozpuszcza się niecałkowicie, nadmiar wiąże talk4 |
Z tego układu wynika, że olejek wprowadza się do preparatu przez etanol, a nie wprost do fazy wodnej. Gęstość względna mieści się w granicach od 0,980 do 0,9901, więc mililitr olejku waży niespełna gram, a przepisy podające olejek w częściach masowych wymagają przeliczenia. Masę wynikającą z liczby kropli podaje kalkulator kropli do receptury.
Dlaczego olejek anyżowy tężeje w temperaturze pokojowej?
Temperatura krzepnięcia olejku wynosi od 15 °C do 19 °C1, a przechowywać go należy w temperaturze nie wyższej niż 25 °C1. Okno, w którym surowiec pozostaje ciekły, jest więc wąskie i mieści się w całości powyżej temperatury chłodnego pomieszczenia. Odpowiada za to anetol, główny składnik olejku, ten sam, od którego pochodzi charakterystyczny zapach preparatów anyżowych1.
Zastosowanie olejku anyżowego w recepturze
Olejek anyżowy stosuje się jako składnik wykrztuśny płynnych postaci leku, a odpowiada za to działanie anetol4. Farmakopea Polska XIII przewiduje dla niego jedno zastosowanie recepturowe z własnym przepisem, spirytus anyżowy, czyli krople anyżowe – etanolowo-wodny roztwór olejku eterycznego anyżowego z chlorkiem amonowym3. Same krople anyżowe wchodzą dalej jako składnik do mieszanek wykrztuśnych, między innymi do Mixtura pectoralis4.
Stężenia i dawki maksymalne olejku anyżowego
Stężenia stosowane wyznacza przepis farmakopealny preparatu. W składzie spirytusu anyżowego olejek eteryczny anyżowy stanowi 2,0 cz. na 100,0 cz. przepisu, obok etanolu 96%, chlorku amonowego i wody oczyszczonej3. Część olejku odchodzi z talkiem przy sączeniu, więc udział w przepisie nie jest tym samym co zawartość w preparacie gotowym4. Proporcje własnych rozcieńczeń przelicza kalkulator stężeń recepturowych.
Niezgodności recepturowe olejku anyżowego
Niezgodności olejku anyżowego mają charakter fizyczny i wynikają z jego nierozpuszczalności w wodzie oraz z niskiej temperatury krzepnięcia.
- Nadmiar wody w składzie. W mieszaninie wodno-etanolowej o mocy 40–48% (V/V) olejek rozpuszcza się już niecałkowicie, a jego nadmiar wiąże dodany talk4. Dalsze rozcieńczanie wodą obniża udział etanolu poniżej tej granicy i olejek wydziela się z roztworu.
- Niska temperatura. Poniżej 15 °C surowiec tężeje1, a w gotowym preparacie anetol wypada w postaci kryształów4. Próbka pobrana z częściowo zestalonego olejku nie odpowiada składem całości.
- Dostęp powietrza i światła. Farmakopea nakazuje przechowywać olejki eteryczne w całkowicie wypełnionym, hermetycznym pojemniku, chroniąc od światła5. Pojemnik napełniony częściowo zostawia nad olejkiem warstwę powietrza, czego ten wymóg wprost zakazuje.
Połączenie z etanolem 96% niezgodnością nie jest, mimo że chodzi o rozpuszczalnik odwadniający. Przepis farmakopealny rozpuszcza w nim olejek bezpośrednio, jako pierwszą czynność sporządzania3.
Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.
Sporządzanie preparatów z olejkiem anyżowym
Farmakopealny przepis spirytusu anyżowego rozdziela fazy. Olejek rozpuszcza się w etanolu 96%, chlorek amonowy osobno w wodzie oczyszczonej, i dopiero oba roztwory łączy się ze sobą3. Kolejność nie jest dowolna, bo w gotowej mieszaninie o mocy 40–48% (V/V) olejek nie rozpuściłby się już w całości4.
Przechowywanie i trwałość olejku anyżowego
Farmakopea stawia olejkowi anyżowemu dwa warunki naraz. Monografia szczegółowa ogranicza temperaturę do nie wyższej niż 25 °C1, a monografia ogólna olejków eterycznych wymaga pojemnika całkowicie wypełnionego i hermetycznego, chronionego od światła5. Warunek całkowitego wypełnienia sprawia, że opakowanie napoczęte i w części opróżnione przestaje spełniać wymaganie farmakopealne.
Bezpieczeństwo stosowania olejku anyżowego
Czy olejek anyżowy podlega wykazom farmakopealnym?
Olejek anyżowy nie występuje w Wykazie A, Wykazie B ani Wykazie N6. Pełne zestawienia portal publikuje osobno jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.
Surowce dopuszczone do obrotu
| Nazwa (wg rejestru) | Producent | Opakowania (EAN) |
|---|---|---|
| Olejek anyżowy | Zakład Farmaceutyczny „Amara” Sp. z o.o. | 25 g (EAN 5909990665778) |
Zestawienie na podstawie rejestru2.
Źródła
- Farmakopea Polska XIII. Monografia: Anisi aetheroleum. T. II, str. 1589. 2023 ↩↩↩↩↩↩↩↩↩
- Lista Surowców Farmaceutycznych. Centrum e-Zdrowia, Rejestr Produktów Leczniczych. Stan na 2026-07-05 ↩↩↩
- Farmakopea Polska XIII. Monografia: Ammonii anisatus spiritus. T. III, str. 4822. 2023 ↩↩↩↩↩↩↩
- Kasperek-Nowakiewicz R. Preparaty galenowe – roztwory wodne i etanolowe, syropy. Aptekarz Polski. 2018 ↩↩↩↩↩↩↩
- Farmakopea Polska XIII. Monografia: Aetherolea. T. I, str. 1077. 2023 ↩↩
- Farmakopea Polska XIII. Wykazy A, B, N. T. III, str. 4956–4964. 2023 ↩
Treść specjalistyczna
Tylko dla farmaceutów i techników farmaceutycznych. Zaloguj się kontem zawodowym, żeby czytać dalej.