Fizjologicznie testosteron, nazywany hormonem maskulinizującym, odpowiada za rozwój jąder, pęcherzyków nasiennych, moszny, gruczołu krokowego, prącia, ma wpływ na spermatogenezę oraz powstawanie drugo- i trzeciorzędowych cech płciowych, męski typ owłosienia, odpowiednie ustawienie strun głosowych, rozkład tkanki tłuszczowej, utrzymanie popędu płciowego, męskie cechy psychiczne. U mężczyzn wytwarzany jest głównie przez komórki miąższowe jąder pod wpływem hormonu luteinizującego (LH). U kobiet testosteron jest produkowany w mniejszych ilościach przez jajniki, w korze nadnerczy i łożysku w trakcie ciąży, a także obwodowo w obrębie tkanki tłuszczowej, wątroby i skóry. Odgrywa zasadniczą rolę w pobudzaniu i utrzymaniu funkcji seksualnych mężczyzn. Jest to hormon anaboliczny, który powoduje m.in. zatrzymywanie w organizmie sodu, potasu, fosforu, zwiększanie tworzenia białek i zmniejszanie ich katabolizmu, rozrost mięśni szkieletowych oraz zwiększenie gęstości mineralnej kości i jędrności skóry.
Domięśniowo stosuje się estry testosteronu:
- heptanian (Testosteronum prolongatum),
- propionian, fenylopropionian, izoheksanian i dekanian (w: Omnadren),
- undecylan (Nebido).
Testosteron dostępny jest także w postaci żeli przezskórnych – Androtop i Testavan.
Jakie zastosowanie ma testosteron?
Testosteron stosuje się głównie w testosteronowej terapii zastępczej (ang. testosterone replacement therapy, TRT) u mężczyzn, którzy zmagają się z niedoborem testosteronu, a także w celu uzupełnienia braków endogennego hormonu spowodowanego pewnymi schorzeniami. Wskazaniami do zewnętrznego stosowania testosteronu u mężczyzn są:
- pierwotny i wtórny hipogonadyzm męski,
- opóźnione dojrzewanie u chłopców,
- eunuchoidyzm,
- zespoły pokastracyjne,
- impotencja z niedoboru testosteronu,
- zaburzenia okresu przekwitania u mężczyzn,
- zaburzenia spermatogenezy (niepłodność).
U zdrowych mężczyzn testosteron podawany z zewnątrz powoduje zahamowanie wydzielania hormonu LH, co wtórnie prowadzi do hamowania wydzielania endogennego testosteronu. W dużych dawkach hamuje także wydzielanie hormonu FSH powodując zahamowanie spermatogenezy.
U kobiet testosteron może być wyjątkowo stosowany w schorzeniach związanych z hiperestrogenizmem. Podawany zewnętrznie działa antagonistycznie w stosunku do estrogenów, zmniejsza nadmierne krwawienie, bolesne obrzęki piersi przed menstruacją, hamuje wydzielanie gonadotropin z przysadki, laktację, a także powstawanie przerzutów w raku piersi.
Po jakim czasie pacjent odczuje efekt i po czym pozna, że testosteron działa?
Efekty terapii zastępczej testosteronem występują w różnym czasie w zależności od leczonego schorzenia i wymagają wielotygodniowego lub wielomiesięcznego stosowania leku.
Wzrost zainteresowania aktywnością seksualną obserwowany jest już po 3 tygodniach od rozpoczęcia leczenia (i już nie wzrasta w dalszym etapie leczenia), natomiast efekty związane z poprawą funkcji takich jak erekcja i ejakulacja wymagają do 6 miesięcy stosowania leku[1].
Wyniki badań dotyczące efektów leczenia hipogonadyzmu są niejednoznaczne. W zależności od badania z udziałem mężczyzn z hipogonadyzmem leczonych testosteronem poziom PSA wzrastał zwykle do poziomu u mężczyzn z eugonadyzmem w przeciągu 3, 6 lub 12 miesięcy. Natomiast do zwiększenia prostaty dochodziło po 3 lub 12 miesiącach[1].
Czym grozi odstawienie leczenia?
Terapia testosteronem jest długotrwała, a więc należy przekazać pacjentowi, aby uzbroił się w cierpliwość. Początkowy brak efektów może zniechęcać pacjenta, ale w przypadku zbyt wczesnego przerwania leczenie nie osiągnie skutku.
Jakie zalecenia dotyczące dawkowania trzeba przekazać?
Dawkowanie testosteronu różni się w zależności od preparatu, co przedstawiono w tabeli poniżej.
| Nazwa preparatu | Sposób podania | Wskazanie | Dawkowanie |
|---|---|---|---|
| Omnadren | Wstrzyknięcie w mięsień pośladkowy | pierwotny hipogonadyzm męski (anorchizm, zespół Klinefeltera, zespół kastracyjny, atrofia jąder) | lekarz dobiera dawkę indywidualnie dla pacjenta, zazwyczaj 1 ampułkę co 4 tygodnie; co 7, 14, 21 dni w zależności od stopnia dysfunkcji gruczołów płciowych |
| niepłodność męska | 2 ampułki co 14 dni | ||
| Testosteronum prolongatum | Wstrzyknięcie w mięsień pośladkowy | terapia zastępcza w hipogonadyzmie męskim | 100 mg do 200 mg, a jeśli konieczne do 300 mg, co tydzień, po wystąpieniu poprawy: 100 mg co 2– 4 tygodnie |
| Nebido | Wstrzyknięcie w mięsień pośladkowy | terapia zastępcza w hipogonadyzmie męskim | 1 ampułka co 10 do 14 tygodni |
| Androtop | Nałożenie żelu na czystą, suchą, zdrową skórę obu ramion i barków. Żel należy delikatnie rozsmarować cienką warstwą. Pacjent powinien pozostawić żel do wyschnięcia na co najmniej 3 do 5 minut przed ubraniem się. Po nałożeniu tego produktu leczniczego ręce należy umyć wodą z mydłem, a po wyschnięciu żelu zakryć miejsce (miejsca) nałożenia odzieżą. Należy dokładnie umyć miejsce nałożenia żelu wodą z mydłem przed przewidywanym kontaktem miejsca nałożenia żelu ze skórą innej osoby | terapia zastępcza w hipogonadyzmie męskim | 2 pompki dozujące (40,5 mg testosteronu) raz na dobę o tej samej porze, najlepiej rano, dawka powinna być korygowana przez lekarza w zależności od poziomu testosteronu |
| Testavan | Nałożenie żelu za pomocą aplikatora raz na dobę mniej więcej w tym samym czasie, najlepiej rano, na czystą, suchą, nienaruszoną skórę górnej części ramienia i barku. | terapia zastępcza w hipogonadyzmie męskim | 1 pompa dozująca (23 mg testosteronu) raz na dobę o stałej porze, najlepiej rano |
Jak długo pacjent może stosować ten lek?
Testosteron może być stosowany długotrwale, nawet latami, w zależności od schorzenia.
Kto nie powinien stosować testosteron?
Odradź stosowanie testosteronu w postaci żelu, jeżeli u pacjenta wystąpiła ciężka reakcja alergiczna w miejscu podania leku. Zaleć konsultację z lekarzem w celu ewentualnej modyfikacji leczenia. Stanowczo odradź stosowanie testosteronu kobietom w ciąży lub w przypadku jej podejrzenia ze względu na możliwe ryzyko dla płodu.
Jakie testosteron ma przewagi nad innymi lekami?
Testosteron jest jedynym lekiem ze wskazaniem do terapii zastępczej w hipogonadyzmie męskim.
Jakie działania niepożądane ma testosteron i jak je zminimalizować?
Pacjenta obawiającego się działań niepożądanych poinformuj, że najczęściej występującymi działaniami niepożądanymi są zaburzenia krwi i układu chłonnego, takie jak zwiększenie hematokrytu, zwiększenie liczby krwinek czerwonych i zwiększenie stężenia hemoglobiny. Z tego względu pacjenci przyjmujący testosteron są pod stałą opieką lekarza i powinni regularnie wykonywać badania krwi.
Ponadto u pacjentów leczonych testosteronem może dojść do zwiększenia masy ciała ze względu na działanie anaboliczne hormonu. Może także pojawić się trądzik, zaczerwienienie skóry, ginekomastia, zwiększone lub zmniejszone libido i obrzęki. Poinformuj pacjenta, że objawy te są przemijające i korzyści z terapii znacznie przewyższają ryzyko ich wystąpienia.
W przypadku, gdy pacjent stosuje testosteron w postaci żelu, zwróć uwagę, aby koniecznie pamiętał o myciu rąk po aplikacji żelu. Powinien także pilnować, aby umyć miejsce nałożenia żelu wodą z mydłem przed przewidywanym kontaktem miejsca nałożenia żelu ze skórą innej osoby, aby nie narażać jej na kontakt z lekiem.
W jakie interakcje z innymi lekami wchodzi testosteron i co o nich powiedzieć pacjentowi?
Pacjenta, który rozpoczyna terapię testosteronem poinformuj, że:
- może on nasilać działanie doustnych leków przeciwzakrzepowych, powodując u niektórych pacjentów krwawienie. Poinstruuj pacjenta, który przyjmuje leki przeciwzakrzepowe, aby częściej monitorował INR na początku i na końcu leczenia, a w razie niepokojących objawów skontaktował się z lekarzem w celu ewentualnej modyfikacji leczenia,
- testosteron może wpływać na zmiany we wrażliwości na insulinę. Pacjentom z cukrzycą przyjmującym insulinę, doradź, aby na początku terapii testosteronem częściej kontrolowali glikemię, aby odpowiednio dobrać dawkę insuliny.
Jakie środki ostrożności zalecić?
Testosteron nie może być stosowany w ciąży i okresie karmienia piersią.
Jakie produkty komplementarne można polecić realizując receptę, na której jest testosteron?
W przypadku testosteronu nie ma produktów komplementarnych, które możesz dodatkowo polecić pacjentowi.
Piśmiennictwo