Kurcze mięśni – rozpoznanie w aptece, leki OTC, objawy alarmowe

Kurcze mięśni (ang. leg cramps) to nagłe, mimowolne naprężenia mięśni, głównie ud, łydek i stóp. Często mylnie nazywa się je skurczami mięśni, co jest jednak określeniem na prawidłową, fizjologiczną czynność mięśnia.

Objawy

Kurcze mięśni mogą objawiać się jako silne wygięcie stopy i palców u stóp. Trwają z reguły od kilku sekund do kilku minut. Po tym, gdy kurcz mija, ból mięśnia może utrzymywać się przez kilka godzin. Większość osób doświadcza kurczy w nocy (ang. nocturnal leg cramps), które mogą znacząco obniżać jakość życia pacjentów.^[1]

Objawy alarmowe

Jeżeli kurczom towarzyszą sztywność mięśni lub inne objawy, takie jak niedowład, osłabienie, bóle oraz drżenie, należy skierować pacjenta do lekarza.

Przyczyny

Kurcze mięśni mogą być idiopatyczne (o nieznanej przyczynie) lub towarzyszyć schorzeniom, które w swoim przebiegu lub w wyniku powikłań mogą charakteryzować się bolesnymi, nadmiernymi skurczami mięśni. Mogą być związane z zaburzeniami elektrolitowymi, np. ze względu na stosowanie diuretyków oszczędzających potas lub diuretyków tiazydopodobnych, jednak większość pacjentów cierpiących na kurcze mięśni nie ma zaburzonej gospodarki wodno-elektrolitowej.^[1]

Kryteria rozpoznania​

Rozpoznanie kurczy mięśni opiera się głównie na wywiadzie, ponieważ nie istnieją formalne, standaryzowane kryteria diagnostyczne.

Różnicowanie

Objawy kurczy mięśni są takie same niezależnie od przyczyny. Mogą one towarzyszyć takim schorzeniom jak:

• zaburzenia neurologiczne (choroba Parkinsona, neuropatie)
• zaburzenia metaboliczne (cukrzyca, hipoglikemia)
• zaburzenia krążenia obwodowego, niewydolność żylna^[1]

Epidemiologia

Kurcze mięśni są powszechnym problemem i najczęściej dotyczą mięśnia łydki. Szacuje się, że 50–60% zdrowych dorosłych doświadcza kurczy mięśni, przy czym nie stwierdza się istotnych różnic między płciami, z wyjątkiem okresu ciąży, kiedy 30–50% kobiet zgłasza kurcze nóg.^[2]

Powikłania

Potencjalne powikłania związane z kurczami mięśni obejmują:^[3]

• Zaburzenia snu
• Ograniczoną sprawność ruchową
• Ryzyko upadków
• Naciągnięcie lub uszkodzenie mięśni
• Uszkodzenie ścięgien lub więzadeł
• Rabdomiolizę
• Obniżoną jakość życia

Leczenie przyczynowe

Leki OTC

W leczeniu kurczy mięśni możesz polecić takie substancje jak:

• witaminy z grupy B – w badaniach wykazano, że przyjmowane 3 razy dziennie, w dawkach 5 mg witaminy B₂, 30 mg witaminy B₆, 250 µg witaminy B₁₂ zmniejszały częstotliwość kurczy, prawdopodobnie przez poprawę przewodnictwa nerwowego^[4]
• witamina E (400–800 j.m. na dobę) – w niewielkim badaniu obserwacyjnym wykazano jej skuteczność w łagodzeniu kurczy mięśni^[5], jednak wyniki te nie zostały potwierdzone w innym badaniu klinicznym^[6]

Dowody z badań klinicznych na ich skuteczność są niskiej jakości, ale ich zażywanie wiąże się ze znikomym ryzykiem działań niepożądanych.

Ponadto kobietom w ciąży w leczeniu kurczy mięśni możesz polecić magnez. Dane z przeglądu Cochrane z 2012 roku i przeglądu systematycznego z metaanalizą z 2014 roku, dotyczące skuteczności suplementacji soli magnezu (w dawkach 300–1800 mg na dobę) w leczeniu kurczy w tej grupie są niejednoznaczne. W badaniach zaobserwowano jednak niewielki efekt w łagodzeniu kurczy u kobiet ciężarnych.^{[7] [8]}

Autorzy przeglądu Cochrane z 2012 roku wykazali, że skuteczność magnezu w zapobieganiu kurczom mięśni u osób starszych jest mało prawdopodobna. Nie ma wiarygodnych danych dotyczących skuteczności suplementacji magnezu u osób uprawiających sport.^[8]

Mimo że nie ma jednoznacznych danych potwierdzających skuteczność suplementacji magnezu w niwelowaniu kurczy, jest ona szeroko reklamowana. Niedobory magnezu są dość powszechne, a suplementacja bezpieczna, dlatego pacjentom proszącym o magnez możesz polecić leki OTC zawierające następujące sole:

• mleczan magnezu:
  • Maglek B₆ (51 mg Mg²⁺ + 5 mg wit. B₆),
  • Magne B₆ i Magvit B₆ (48 mg Mg²⁺ + 5 mg wit. B₆).
• cytrynian magnezu:
  • Magne B₆ forte (100 mg Mg²⁺ + 10 mg wit. B₆),
  • Magnefar B₆ Bio (60 mg Mg²⁺ + 6,06 mg wit. B₆),
  • Magnefar B₆ Forte (100 mg jonów + 10,10 mg wit. B₆).
• wodoroasparaginian magnezu:
  • Asmag (20 mg Mg²⁺),
  • Asmag forte (34 mg Mg²⁺),
  • Asmag B₆ (20 mg Mg²⁺ + 0,25 mg wit. B₆),
  • Aspargin i Aspar Espefa Premium (17 mg Mg²⁺ + 54 mg K⁺),
  • Filomag B₆ (40 mg Mg²⁺ + 5 mg wit. B₆),
  • Laktomag B₆ (70 mg Mg²⁺ + 5 mg wit. B₆).
• chlorek magnezu:
  • Slow-Mag (64 mg Mg²⁺) – tabletki dojelitowe,
  • Slow-Mag B₆ (64 mg Mg²⁺ + 5 mg wit. B₆) – tabletki dojelitowe.
• zasadowy węglan magnezu:
  • Magnezin (130 mg Mg²⁺).
• tlenek magnezu:
  • MBE (150 mg Mg²⁺ + 7,29 mg wit. B₆ + 200 mg wit. E).

Brakuje badań, które bezpośrednio porównywałyby biodostępność różnych soli magnezu, jednak na podstawie dostępnych dowodów z badań farmakokinetycznych i in vitro można wnioskować, że sole słabo rozpuszczalne w wodzie, takie jak węglan magnezu oraz tlenek magnezu, będą wchłaniać się w znacznie mniejszym stopniu w porównaniu do pozostałych związków magnezu.^[9]

Czytaj też: Czy stosowanie magnezu i potasu na kurcze mięśni jest zasadne? – Wyjaśniamy! – Portal opieka.farm

Leki na receptę

Nie ma dostępnych leków na receptę, które działałyby przyczynowo na kurcze mięśni.

Leczenie objawowe

Leki OTC

Nie ma dostępnych leków OTC, które działałyby objawowo na kurcze mięśni.

Leki na receptę

Zgodnie z wynikami badań klinicznych istnieją słabe dowody na to, że w leczeniu kurczy mięśni mogą być skuteczne:^[1]

• difenhydramina w dawce 12,5 mg lub 50 mg przed snem,
• antagonisty wapnia, czyli:
  • diltiazem (30 mg wieczorem) lub
  • werapamil (120 lub 180 mg wieczorem),
• gabapentyna (600–900 mg dziennie).

Chinina w dawkach 200–500 mg dziennie w badaniach klinicznych okazała się skuteczna w leczeniu kurczy mięśni.^[10] Mimo to nie jest obecnie zalecana w tym wskazaniu ze względu na działania niepożądane.^[1]

Czynniki ryzyka

Częstotliwość kurczy mięśni zwiększa się po 50. r.ż. Najbardziej narażone na ich występowanie są osoby prowadzące siedzący tryb życia, kobiety w ciąży, a także osoby uprawiające sport.^[1]

Preparaty wspomagające

Jeśli podejrzewasz, że kurcze mięśni są wywołane neuropatią cukrzycową, zarekomenduj kwas alfa-liponowy jako preparat zalecany w wytycznych PTD w leczeniu i profilaktyce.^[11]

Z kolei w przypadku kurczy nóg prawdopodobnie wywołanych zaburzeniami krążenia obwodowego, skutecznymi lekami według przeglądu Cochrane z 2016 roku są leki flebotropowe, m.in.:^[12]

• diosmina (Diosminex, DIH, Diohespan Max),
• dobezylan wapnia (Dobenox, Rostil – OTC, Galvenox – dostępny na receptę),
• rutozyd (w: Cerutin, Rutinoscorbin).

Leki w ciąży

W czasie ciąży na kurcze nóg możesz polecić:

• Magnez np. Asmag, Magnezin^[13][14]
• Trokserutynę np. Venoruton forte. Preparaty z trokserutyną nie powinny być stosowana w I trymestrze^[15]
• Kompleks witamin B np. Prenalen Positive Mama, Vitaminum B Compositum Polfa^[16]

Czytaj też : Wybór leku OTC na kurcze nóg w ciąży – Portal opieka.farm

Leki w czasie karmienia piersią

W czasie laktacji na kurcze nóg możesz polecić:

• Magnez np. Asmag, Magnezin^[13][14]
• Trokserutynę np. Venoruton forte. Preparaty z trokserutyną nie powinny być stosowana w I trymestrze^[15]
• Kompleks witamin B np. Prenalen Positive Mama, Vitaminum B Compositum Polfa^[16]

Czytaj też: Preparaty z kompleksem witamin z grupy B – Porównanie – Portal opieka.farm

Preparaty dla dzieci

Dla dzieci można zarekomendować:

• Od 1. rż.: magnez np. Laktomag B₆ ^[17]
• Od 3. rż.: kompleks witamin B np. Naturell Witamina B Complex Kids, MebeVIT B-Complex Junior^[18]
• Od 4. rż.: magnez np. Filomag B₆^[19]
• Od 6. rż: kompleks witamin B np. Mieloguard^[20]

Wskazówki praktyczne

Podczas rozmowy z pacjentem zwróć uwagę na następują kwestię:

• W jaki sposób opisywane są objawy?
• Czy dotyczą stóp czy innych części ciała?
• Czy u pacjenta zdiagnozowano cukrzycę?
• Czy pacjent stosuje przewlekle jakieś leki, np. diuretyki?
• Czy pacjent przyjmuje odpowiednią podaż płynów w ciągu dnia?
• Czy u pacjenta występują zaburzenia krążenia obwodowego?

Postępowanie niefarmakologiczne

Jeśli pacjent doświadcza nagłego kurczu mięśni, zaleć silne rozciąganie dotkniętego kurczem mięśnia, skierowanie na niego strumienia gorącej wody lub masaż z użyciem lodu.

Metody niefarmakologiczne są preferowane w zapobieganiu kurczom mięśni i łagodzeniu nagłego kurczu.

Profilaktyka

W celu zapobiegania nawracającym kurczom możesz polecić pacjentowi: ^[21]

• regularne, codzienne ćwiczenia, w tym rozciąganie mięśni nóg (chociaż w badaniach nie wykazano jednoznacznie skuteczności rozciągania w zmniejszeniu częstotliwości kurczów) lub np. korzystanie z rowerka treningowego przez kilka minut przed położeniem się do łóżka
• zapobieganie odwodnieniu, szczególnie w przypadku osób starszych oraz leczonych diuretykami
• noszenie wygodnego obuwia

Wytyczne leczenia

Obecnie nie istnieją jednoznaczne, oficjalne wytyczne leczenia kurczy mięśni.

Wideo

Kurcze nóg w świetle EBM – Portal opieka.farm

Witaminy z grupy B – Pogadanki farmaceutyczne – Portal opieka.farm

Witaminy A, D, E i K – Pogadanki farmaceutyczne – Portal opieka.farm

Polecana literatura

Leki pierwszego wyboru WYDANIE IV – Wydawnictwo Farmaceutyczne

Leki i ciąża. Bezpieczna farmakoterapia i suplementacja kobiety ciężarnej – Wydawnictwo Farmaceutyczne

250 składników suplementów które musi znać farmaceuta – Wydawnictwo Farmaceutyczne

150+ leków OTC, które musi znać farmaceuta – Wydawnictwo Farmaceutyczne

Piśmiennictwo

1. Winkelman, J. W. (2021). Nocturnal leg cramps. UpToDate. Aktualizacja: 15.10.2021⬏⬏⬏⬏⬏⬏
2. Giuriato, G., Pedrinolla, A., Schena, F., & Venturelli, M. (2018). Muscle cramps: A comparison of the two-leading hypothesis. Journal of electromyography and kinesiology : official journal of the International Society of Electrophysiological Kinesiology, 41, 89–95. https://doi.org/10.1016/j.jelekin.2018.05.006⬏
3. Iwasa, M., Karino, Y., Kawaguchi, T., Nakanishi, H., Miyaaki, H., Shiraki, M., Nakajima, T., Sawada, Y., Yoshiji, H., Okita, K., & Koike, K. (2018). Relationship of muscle cramps to quality of life and sleep disturbance in patients with chronic liver diseases: A nationwide study. Liver international : official journal of the International Association for the Study of the Liver, 38(12), 2309–2316. https://doi.org/10.1111/liv.13745⬏
4. Chan, P., Huang, T. Y., Chen, Y. J., Huang, W. P., & Liu, Y. C. (1998). Randomized, double-blind, placebo-controlled study of the safety and efficacy of vitamin B complex in the treatment of nocturnal leg cramps in elderly patients with hypertension. Journal of clinical pharmacology, 38(12), 1151–1154.⬏
5. Ayres, S., Jr, & Mihan, R. (1974). Nocturnal leg cramps (systremma): a progress report on response to vitamin E. Southern medical journal, 67(11), 1308–1312. https://doi.org/10.1097/00007611-197411000-00011⬏
6. Connolly, P. S., Shirley, E. A., Wasson, J. H., & Nierenberg, D. W. (1992). Treatment of nocturnal leg cramps. A crossover trial of quinine vs vitamin E. Archives of internal medicine, 152(9), 1877–1880.⬏
7. Sebo, P., Cerutti, B., Haller, D. M. (2014). Effect of magnesium therapy on nocturnal leg cramps: a systematic review of randomized controlled trials with meta-analysis using simulations. Family practice, 31(1), 7–19. https://doi.org/10.1093/fampra/cmt065⬏
8. Garrison, S. R., Allan, G. M., Sekhon, R. K., Musini, V. M., Khan, K. M. (2012). Magnesium for skeletal muscle cramps. The Cochrane database of systematic reviews, 2012(9), CD009402. https://doi.org/10.1002/14651858.CD009402.pub2⬏⬏
9. Blancquaert, L., Vervaet, C., & Derave, W. (2019). Predicting and Testing Bioavailability of Magnesium Supplements. Nutrients, 11(7), 1663. https://doi.org/10.3390/nu11071663⬏
10. El-Tawil, S., Al Musa, T., Valli, H., Lunn, M. P., Brassington, R., El-Tawil, T., & Weber, M. (2015). Quinine for muscle cramps. The Cochrane database of systematic reviews, (4), CD005044. https://doi.org/10.1002/14651858.CD005044.pub3⬏
11. Araszkiewicz, A. Bandurska-Stankiewicz, E., Budzyński, A., Cypryk, K., Czech, A., Czupryniak, L., Drzewoski, J., Dzida, G., Dziedzic, T., Franek, E., Gajewska, D., Gawrecki, A., Górska, M., Grzeszczak, W., Gumprecht, J., Idzior-Waluś, B., Jarosz-Chobot, P., Kalarus, Z., Klupa, T., …, Zozulińska-Ziółkiewicz, D., (2020). 2020 Guidelines on the management of diabetic patients. A position of Diabetes Poland. 2020 Clinical Diabetology, 9(1):1-101.⬏
12. Martinez-Zapata, M. J., Vernooij, R. W., Uriona Tuma, S. M., Stein, A. T., Moreno, R. M., Vargas, E., Capellà, D., Bonfill Cosp, X. (2016). Phlebotonics for venous insufficiency. The Cochrane database of systematic reviews, 4(4), CD003229. https://doi.org/10.1002/14651858.CD003229.pub3⬏
13. Farmapol Sp. z o.o. (2013). ChPL Asmag⬏⬏
14. Gedeon Richter Plc. (2013). ChPL Magnezin.⬏⬏
15. STADA Arzneimittel. (2020). ChPL Venoruton forte⬏⬏
16. Zakłady farmaceutyczne POLPHARMA S.A. (2014). ChPL Vitaminum B Compositum Polfa.⬏⬏
17. Amara. (2015). ChPL Laktomag B6.⬏
18. USP Zdrowie Sp. z.o.o. (2021). Ulotka Naturell Witamina B Complex Kids.⬏
19. Filofarm. (2014). ChPL Filomag B6.⬏
20. APC Pharmlog Sp. z o. o. (2021). Ulotka Mieloguard.⬏
21. Winkelman, J. W. (2019). Nocturnal leg cramps. UpToDate. Aktualizacja: 07.10.2019⬏