Acetylocysteina jest lekiem wykrztuśnym z kategorii mukolityków o dodatkowym działaniu sekretolitycznym i sekretomotorycznym.
Jak działa acetylocysteina?
Acetylocysteina zmniejsza lepkość wydzieliny przez rozrywanie wiązań dwusiarczkowych w łańcuchach polipeptydowych obecnych w śluzie. Zwiększając stopień nawodnienia wydzieliny w oskrzelach, ułatwia odkrztuszanie i łagodzi męczący kaszel towarzyszący infekcji dróg oddechowych. Działa antyoksydacyjnie.
Kiedy i jak wprowadzono do obrotu acetylocysteinę?
Acetylocysteina (N-Acetyl-Cysteine, NAC) to pochodna cysteiny (endogennego aminokwasu). Została opatentowana już w latach 60. XX wieku. Poza działaniem wykrztuśnym, wykazuje także zdolność do bezpośredniego wiązania toksycznych metabolitów paracetamolu i zwiększenia syntezy glutationu. Z tego powodu stosowana jest jako odtrutka w przypadku jego przedawkowania.
Działa również przeciwutleniająco, co stwarza możliwość jej zastosowania w terapii schorzeń związanych ze stresem oksydacyjnym, np. chorobach nowotworowych i neurodegeneracyjnych. Jest również składnikiem suplementów diety o działaniu antyoksydacyjnym, jest popularna wśród sportowców jako środek wspomagający w trakcie intensywnego treningu.
Komu można polecić acetylocysteinę?
Acetylocysteinę możesz polecić:
- pacjentowi, który skarży się na kaszel z utrudnionym odkrztuszaniem i „zalegającą” wydzieliną,
- choremu, który prosi o lek na „mokry kaszel”,
- przeziębionemu, który twierdzi, że kaszel zmienił swój charakter, w trakcie trwania infekcji, z „suchego” na „mokry”,
- opiekunowi dziecka powyżej 3. roku życia, proszącemu o „coś skutecznego na mokry kaszel”,
- palaczowi, który skarży się na poranny męczący kaszel (z uwagi na jej działanie antyoksydacyjne),
- pacjentowi, który miał niedawno infekcję układu oddechowego, ale nadal dokucza mu kaszel produktywny,
- choremu na POChP, w celu ograniczenia zaostrzeń choroby, gdy zabrakło mu leku do kontynuacji terapii, w trakcie każdej infekcji związanej ze stanem zapalnym dróg oddechowych.
Czy acetylocysteinę można polecić ciężarnej lub karmiącej?
Nie, według ChPL acetylocysteina nie powinna być stosowana w okresie ciąży i karmienia piersią. Nie ma jednak żadnych przesłanek ku temu, aby zakładać, że może być szkodliwa w tym okresie.
Od jakiego wieku można zarekomendować acetylocysteinę?
Acetylocysteinę możesz polecić pacjentom od 3. roku życia.
Jak dobrać postać i moc?
Dzieciom od 3. do 6. roku życia rekomenduj roztwór w dawce 100 mg/ml (ACC classic), saszetki lub tabletki musujące w dawce 100 mg (ACC mini). Dzieciom od 6. roku życia i dorosłym polecaj tabletki w dawce 200 mg i tabletki musujące 200 mg (ACC). Młodzieży i dorosłym powyżej 14. roku życia rekomenduj tabletki musujące w dawce 600 mg (ACC optima, Fluimucil Forte, Tussicom 600, Mucofortin).
Zalecaj dorosłym pacjentom musującą postać acetylocysteiny – to dodatkowe nawodnienie, które ma szczególne znaczenie w leczeniu chorób dróg oddechowych przebiegających z kaszlem.
Jak dawkować acetylocysteinę?
Acetylocysteinę polecaj w następującym schemacie dawkowania w zależności od wieku pacjenta:
- dzieciom od 3. do 6. r.ż.: 200-300 mg leku na dobę (ACC mini, ACC classic),
- dzieciom od 7. do 14. r.ż.: 400 mg leku na dobę (ACC tabl., ACC tabl. musujące, Tussicom 200),
- młodzieży powyżej 14. r.ż. i dorosłym: 400-600 mg na dobę (ACC tabl., ACC tabl. musujące, ACC optima, Tussicom 600).
Wydając lek z acetylocysteiną przekaż pacjentowi najważniejsze wskazówki dotyczące jego podawania:
- lek najlepiej zażywać po posiłku, aby zmniejszyć ryzyko podrażnienia przewodu pokarmowego,
- tabletkę musującą należy rozpuścić w połowie szklanki wody i wypić roztwór natychmiast po przygotowaniu,
- leku nie należy stosować później niż 4 h przed snem.
Acetylocysteina to też odtrutka na przedawkowanie paracetamolu. Czy więc warto mieć w domu ACC na taką okazję? W polskich warunkach raczej nie – dawka wysycająca doustna to 140 mg/kg, więc przy pacjencie o masie ciała 7 kg wynosiłaby ok 1,5 opakowania ACC Optima + kilkanaście dawek powstrzymujących = co daje kilkanaście opakowań. Znacznie lepszym wyborem będzie więc skierowanie pacjenta na SOR, gdzie lek można podać dożylnie.
Jak długo można stosować acetylocysteinę?
Acetylocysteinę można stosować w samoleczeniu nie dłużej niż 4-5 dni. Jeśli po tym czasie nie nastąpi poprawa, zaleć konsultację z lekarzem w celu pogłębionej diagnostyki. Maksymalna dawka dobowa to 600 mg.
Po jakim czasie pacjent odczuje, że acetylocysteina działa?
Efekt działania jest obserwowany już po pierwszych dawkach leku.
Komu stanowczo odradzić stosowanie preparatów zawierających acetylocysteinę?
Leki z acetylocysteiną odradź pacjentom:
- z czynną chorobą wrzodową żołądka lub dwunastnicy. Acetylocysteina „rozbija” także cząsteczki ochronnego śluzu, wydzielanego przez komórki śluzowe żołądka. Zmniejszone działanie ochronne śluzu może nasilić dolegliwości wrzodowe,
- z ostrym stanem astmatycznym i niekontrolowaną astmą oskrzelową, gdyż może dojść do skurczu oskrzeli.
Jakie acetylocysteina ma przewagi nad innymi lekami o tym samym wskazaniu?
Acetylocysteina jest dostępna w różnych postaciach leku: roztwór, tabletki, tabletki musujące oraz w szerokim zakresie dawek. Pozwala to dobrać właściwą moc leku do wieku pacjenta. Skuteczność tego leku została potwierdzona w metaanalizach i przeglądach systematycznych.
Wyniki metaanalizy z 2006 r. wskazują, że stosowanie leków wykrztuśnych (w tym acetylocysteiny) o 20% zmniejsza ryzyko zaostrzeń, skraca czas trwania choroby, czas stosowania antybiotyków oraz zmniejsza ryzyko hospitalizacji[1].
Wyniki przeglądu Cochrane z 2013 r. wskazują, że stosowanie acetylocysteiny u dzieci powyżej 2. roku życia w infekcjach górnych i dolnych dróg oddechowych jest bezpieczne i przynosi pozytywny efekt, szczególnie w redukcji kaszlu w 7. dniu terapii[2].
Acetylocysteina może być lepszym wyborem od:
- bromheksyny (Flegamina) i ambroksolu (Ambroksol Teva), gdyż nie powoduje wzrostu objętości śluzu w oskrzelach,
- erdosteiny, która jest dostępna jako lek OTC tylko od 12. roku życia (Erdomed Muko),
- karbocysteiny, która nie została ujęta w rekomendacjach z 2006 r.,
- wyciągu z bluszczu, który nie działa antyoksydacyjnie i sekretomotorycznie.
Jakie działania niepożądane ma acetylocysteina?
Stosowanie leków z acetylocysteiną w większości przypadków nie jest obarczone dużym ryzkiem wystąpienia działań niepożądanych. Jedynie pojawienie się niepokojących zmian na skórze i błonach śluzowych wymaga przerwania terapii i pilnej wizyty na Szpitalnym Oddziale Ratunkowym.
W jakie istotne interakcje z innymi lekami wchodzi acetylocysteina?
Wydając lek z acetylocysteiną poinformuj pacjenta, że:
- przyjmując jednocześnie leki z grupy azotanów powinien kontrolować ciśnienie tętnicze. Acetylocysteina może wchodzić w interakcje z lekami z grupy azotanów, powodując nadmierne rozszerzenie naczyń krwionośnych, spadek ciśnienia krwi i ból głowy. W takim wypadku lek z acetylocysteiną należy odstawić,
- powinien zachować kilkugodzinny odstęp czasowy pomiędzy stosowaniem acetylocysteiny i leków przeciwkaszlowych, gdyż w związku z osłabionym odruchem kaszlowym może dojść do niebezpiecznego nagromadzenia wydzieliny oskrzelowej.
Jakie produkty komplementarne można polecić pacjentom stosującym acetylocysteinę?
Dodatkowo pacjentom z utrudnionym odkrztuszaniem rekomenduj:
- maści do o działaniu rozgrzewającym zawierające mieszaninę olejków eterycznych, np. olejek eukaliptusowy, sosnowy, terpentynowy oraz ich składniki: kamforę i mentol (Rub-Arom, Vicks VapoRub). Maści służą do nacierania klatki piersiowej i pleców, w wyniku czego składniki lotne docierają bezpośrednio do dróg oddechowych, ułatwiając usuwanie zalegającej wydzieliny,
- inhalacje parowe olejkami eterycznymi, w tym np.: olejek eukaliptusowy, tymiankowy, sosnowy, anyżowy lub ich specjalne kompozycje np. Inhalol, Olbas Oil,
- nebulizację z użyciem fizjologicznego roztworu NaCl 0,9%, w efekcie której śluz ulega nawilgoceniu,
- nebulizację z użyciem hipertonicznego NaCl 3%, który rozrzedza gęstą wydzielinę i ułatwia jej wydalanie z dróg oddechowych.
Przekaż pacjentowi, jak istotne jest odpowiednie nawodnienie organizmu w trakcie terapii acetylocysteiną, a nawet wskazane jest zwiększenie ilości przyjmowanych płynów.
Piśmiennictwo
- Hryniewicz, W., Albrecht, P., Radzikowski, A. (2016). Rekomendacje postępowania w pozaszpitalnych zakażeniach układu oddechowego. https://antybiotyki.edu.pl/wp-content/uploads/Rekomendacje/Rekomendacje2016.pdf⬏
- Chalumeau, M. i Duijvestijn, Y. C. (2013). Acetylcysteine and carbocysteine for acute upper and lower respiratory tract infections in paediatric patients without chronic broncho-pulmonary disease. The Cochrane database of systematic reviews, (5), CD003124. https://doi.org/10.1002/14651858.CD003124.pub4⬏
