Melatonina – Poradnik farmaceuty 

Melatonina to agonista receptora melatoninowego o działaniu uspokajającym i nasennym.

Jak działa melatonina?

Melatonina wykazuje działanie uspokajające i nasenne. Działanie to polega zarówno na ułatwianiu zasypiania jak również na regulacji faz snu oraz długości snu. Skuteczność melatoniny w poprawie jakości snu została potwierdzona w przeglądzie systematycznym z meta-analizą badań klinicznych z randomizacją w 2022 r.^[1] Wydzielanie endogennej melatoniny jest zależne od obecności światła i wzrasta wraz z narastającą ciemnością. Szczytowe stężenie melatoniny występuje w godzinach nocnych, głównie między 2 a 4 w nocy. Wzrost stężenia melatoniny wywołuje zmiany fizjologiczne sprzyjające zasypianiu, takie jak obniżona temperatura ciała i zmniejszona częstość oddechów. W ciągu dnia stężenie melatoniny jest na niskim poziomie, ponieważ siatkówka wykrywa duże ilości światła. Ilość wydzielanej melatoniny zależna jest również od wieku oraz od pór roku, ze względu na różnice w natężeniu światła.

Kiedy i jak wprowadzono do obrotu melatoninę?

Melatonina jest występującym fizjologicznie neurohormonem wydzielanym w ośrodkowym układzie nerwowym przez gruczoł szyszynkę. Jej obecność wykryto również w skórze, w przewodzie pokarmowym, w siatkówce oka i w gonadach. Po raz pierwszy została ona wyizolowana w 1958 roku z szyszynki bydlęcej przez zespół Aaron’a Lerner’a, który pracował nad zastosowaniem melatoniny w dermatologii^[2].

Komu można polecić melatoninę?

Lek z melatoniną zalecaj:

• dorosłemu, pracującemu w systemie zmianowym i doświadczającemu z tego powodu zaburzeń rytmu okołodobowego i trudności z zasypianiem w dzień.
• opiekunowi osoby niewidomej, poszukującemu leku wspomagającego regulację procesów snu i czuwania.
• dorosłemu, doświadczającemu zaburzeń snu w związku ze zmianą stref czasowych, tzw. jet-lag.
• off-label pacjentom dorosłym, skarżącym się na trudności z zasypianiem.

Czy melatonina można polecić ciężarnej lub karmiącej?

Mimo tego, że leki z melatoniną to analogi naturalnej, fizjologicznej substancji, nie zalecaj stosowania melatoniny kobietom w ciąży i karmiącym piersią. Brakuje danych z wiarygodnych badań klinicznych, oceniających skuteczność oraz bezpieczeństwo stosowania melatoniny u kobiet w ciąży lub karmiących piersią a dane pochodzące z badań na zwierzętach są niejednoznaczne^[3].

Od jakiego wieku można zarekomendować melatonina?

Leki z melatoniną zalecaj tylko dorosłym, czyli pacjentom powyżej 18. roku życia.

W ostatnich latach rośnie odsetek dzieci dotkniętych zaburzeniami neurorozwojowymi, takimi jak m.in. zaburzenia ze spektrum autyzmu (ASD) czy zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD), którym zazwyczaj towarzyszą problemy ze snem. W literaturze pojawia się coraz więcej publikacji z badań, których wyniki wskazują na korzystne działanie melatoniny w leczeniu zaburzeń snu u tych dzieci, polegające na: wydłużeniu czasu snu, skróceniu latencji snu oraz wydłużeniu czasu do pierwszej pobudki. Nie odnotowano dotychczas wpływu na ilość przebudzeń w ciągu nocy^[4]. Nie ma jednak oficjalnych wytycznych dotyczących stosowania melatoniny w tych wskazaniach. Na terenie Unii Europejskiej zarejestrowano jeden lek zawierający melatoninę w postaci tabletek o przedłużonym uwalnianiu pod nazwą Slenyto, wskazany w leczeniu bezsenności u dzieci i młodzieży w wieku 2–18 lat z zaburzeniami ze spektrum autyzmu (ASD) i (lub) zespołem Smitha-Magenisa, u których środki higieny snu są niewystarczające^[5].

Jak dobrać postać i moc?

Melatonina jako lek wydawany bez recepty (OTC), dostępny jest jedynie w postaci tabletek powlekanych o natychmiastowym uwalnianiu. Dawkę melatoniny (Melatonina LEK-AM) dobieraj z uwzględnieniem wskazania, w jakim lek ma być zastosowany:

• Pacjentowi z zaburzeniami snu, wynikającymi ze zmiany stref czasowych zaleć lek w dawce 2 mg lub 3 mg.
• Pacjentowi z zaburzeniami rytmu okołodobowego, wynikającymi z pracy zmianowej zalecaj melatoninę w dawce od 1 mg do 5 mg.
• Pacjentom niewidomym zalecaj dawki od 0,5 mg do 5 mg.

Zalecaj stosowanie melatoniny w najniższej skutecznej dawce.

Obecnie jest także dostępny preparat zawierający melatoninę w dawce 6 mg oraz witaminę B6 – Melabiorytm B6 Max.

Na ryku aptecznym dostępny jest również lek w postaci tabletek o przedłużonym uwalnianiu zawierający melatoninę w dawce 2 mg (Senaxa PR). Jest to lek o kategorii dostępności Rx (lek wydawany na receptę) i wskazany do stosowania w monoterapii w krótkotrwałym leczeniu bezsenności pierwotnej u pacjentów powyżej 55. roku życia.

Jak dawkować melatoninę?

Zalecaj dawkowanie melatoniny (Melatonina LEK-AM) w następującym schemacie:

• pacjentom z zaburzeniami snu, związanymi ze zmianą stref czasowych, 2 mg do 3 mg melatoniny po zapadnięciu zmroku, rozpoczynając od pierwszego dnia podróży. Zaleć kontynuację leczenia przez kolejne 2 do 3 dni po zakończeniu podróży.
• pacjentom z zaburzeniami rytmu dobowego snu i czuwania, związanymi na przykład z pracą zmianową, 1 mg do 5 mg na godzinę przed snem.
• pacjentom niewidomym, od 0,5 mg do 5 mg między godziną 21:00 a 22:00.

Jak długo pacjent może stosować i jaką największą dawkę można polecić?

Najwyższą zalecaną dawką jest 5 mg melatoniny na dobę. W badaniach klinicznych oceniano jednak skuteczność oraz bezpieczeństwo stosowania wyższych dawek melatoniny. Przegląd systematyczny z meta-analizą z 2022 roku potwierdził korzystny profil bezpieczeństwa melatoniny w dawkach powyżej 10 mg stosowanych u pacjentów dorosłych^[6].

Po jakim czasie pacjent odczuje, że melatonina działa?

Uprzedź pacjenta, że w przypadku długotrwałych zaburzeń snu i czuwania, działanie leku może być odczuwane dopiero po 2 tygodniach stosowania.

Komu stanowczo odradzić stosowanie preparatów zawierających melatonina?

Stosowanie melatoniny odradź:

• rodzicowi chcącemu zakupić ten lek dla nastolatka, mającego problemy ze snem
• kobiecie w ciąży, ponieważ lek przechodzi przez łożysko i w badaniach na zwierzętach wykazano, że powoduje niską masę urodzeniową,
• kobiecie karmiącej piersią, ponieważ melatonina w dużym stopniu przenika do mleka matki i może oddziaływać na dziecko
• pacjentowi od którego wyczuwasz alkohol, ponieważ zmniejsza on skuteczność działania nasennego melatoniny.

Jakie melatonina ma przewagi nad innymi lekami o tym samym wskazaniu?

Melatonina będzie lepszym wyborem dla pacjentów z zaburzeniami snu niż:

• difenhydramina (Luminastil) czy doksylamina (Dorminox), ponieważ nie powoduje tak nieprzyjemnych działań niepożądanych jak suchość w ustach, splątanie, zaparcia czy bóle i zawroty głowy.
• doksylamina czy difenhydramina, szczególnie w przypadku pacjentów starszych, którzy przyjmują dużą ilość innych leków, ponieważ ma korzystny profil bezpieczeństwa i w przeciwieństwie do doksylaminy i difenhydraminy nie znajduje się na liście leków zalecanych do unikania u pacjentów starszych (powyżej 65. roku życia) zgodnie z kryteriami Beers’a (American Geriatrics Society, 2023).
• leki roślinne, zawierające w swoim składzie np., korzeń kozłka czy koszyczek rumianku, ponieważ nie ma wiarygodnych badań, potwierdzających ich skuteczność w tym wskazaniu, a dostępne wyniki badań są niskiej jakości i często sprzeczne^[7].

Jakie działania niepożądane ma melatonina?

Melatonina to lek, który ma korzystny profil bezpieczeństwa, a działania niepożądane w przypadku krótkotrwałego stosowania (przez kilka dni) są nieliczne i przemijające.

W przypadku wystąpienia poważniejszych działań niepożądanych takich jak: tachykardia czy ginekomastia, wynikająca z zaburzeń endokrynologicznych, zaleć odstawienie melatoniny.

W jakie istotne interakcje z innymi lekami wchodzi melatonina?

Wydając melatoninę przekaż pacjentowi, że:

• alkohol zmniejsza skuteczność działania nasennego melatoniny, ponieważ wpływa negatywnie na jakość snu.
• dym tytoniowy zmniejsza skuteczność melatoniny, ponieważ przyspiesza jej metabolizm.
• leki antykoncepcyjne lub hormonalna terapia zastępcza, zawierające estrogeny, mogą hamować metabolizm melatoniny, a co za tym idzie zwiększać jej stężenie i nasilać jej działanie. Takim pacjentkom zalecaj niższą dawkę melatoniny.
• nasila ona działanie leków nasennych z grupy „Z” oraz pochodnych benzodiazepin, co może zwiększyć ryzyko wystąpienia upadków a także nasilać problemy z koncentracją. Pacjentom stosującym leki nasenne z grupy „Z” lub pochodne benzodiazepin, chcącym zakupić melatoninę zaleć zastosowanie połowy dawki leku nasennego plus melatoninę w jak najniższej dawce, co pozwoli ograniczyć przyjmowanie leków nasennych z grupy „Z” czy benzodiazepin.

Jakie produkty komplementarne można polecić pacjentom stosującym melatoninę?

Wydając melatoninę zaleć dodatkowo:

• lek roślinny, zawierający w swoim składzie wyciąg z korzenia kozłka, który w jednym z badań wykazał korzystne działanie na jakość snu^[7].
• magnez z witaminą B6, ponieważ wpływa on korzystnie na funkcjonowanie układu nerwowego.

Pioglitazon – Poradnik farmaceuty 

Pioglitazon (Pioglitazone) to doustny lek przeciwcukrzycowy z grupy pochodnych tiazolidynedionów (glitazonów). Lek aktywując swoiste receptory jądrowe (tzw. receptory gamma aktywowane przez proliferatory peroksysomów PPAR-γ), prowadzi do…

Piśmiennictwo

1. Fatemeh, G., Sajjad, M., Niloufar, R., Neda, S., Leila, S., Khadijeh, M. (2022). Effect of melatonin supplementation on sleep quality: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Journal of neurology, 269(1), 205–216. https://doi.org/10.1007/s00415-020-10381-w⬏
2. Wurtman R. J. (1985). Melatonin as a hormone in humans: a history. The Yale Journal of Biology and Medicine, 58(6), 547–552.⬏
3. Vine, T., Brown, G. M., Frey, B. N. (2022). Melatonin use during pregnancy and lactation: A scoping review of human studies. Revista brasileira de psiquiatria (Sao Paulo, Brazil : 1999), 44(3), 342–348. https://doi.org/10.1590/1516-4446-2021-2156⬏
4. Parvataneni, T., Srinivas, S., Shah, K., Patel, R. S. (2020). Perspective on Melatonin Use for Sleep Problems in Autism and Attention-Deficit Hyperactivity Disorder: A Systematic Review of Randomized Clinical Trials. Cureus, 12(5), e8335. https://doi.org/10.7759/cureus.8335⬏
5. EMA. (2024). Medicines: Slenyto. Aktualizacja: 19.02.2024. Pobrano z: https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/slenyto#news-on⬏
6. Menczel Schrire, Z., Phillips, C. L., Chapman, J. L., Duffy, S. L., Wong, G., D’Rozario, A. L., Comas, M., Raisin, I., Saini, B., Gordon, C. J., McKinnon, A. C., Naismith, S. L., Marshall, N. S., Grunstein, R. R., & Hoyos, C. M. (2022). Safety of higher doses of melatonin in adults: A systematic review and meta-analysis. Journal of pineal research, 72(2), e12782. https://doi.org/10.1111/jpi.12782⬏
7. Riemann, D., Espie, C.A., Altena, E., Sif Arnardottir, E., Baglioni, C., Bassetti, C. L. A., Bastien, C., Berzina, N., Bjorvatn, B., Dikeos, D., Dolenc Groselj, L., Ellis, J.G., Garcia-Borreguero, D., Geoffroy, P.A., Gjerstad, M., Gonçalves,  M., Hertenstein, E., Hoedlmoser, K., Hion, T., Holzinger, B., … Spiegelhalder, K. (2023). The European Insomnia Guideline: An update on the diagnosis and treatment of insomnia 2023. Journal of Sleep Research, 32(6), 1-36. https://doi.org/10.1111/jsr.14035⬏⬏