Czy nieobniżanie gorączki może być zagrożeniem dla zdrowia lub życia? – Wyjaśniamy!

Czy gorączka sama w sobie jest niebezpieczna dla zdrowia czy życia? Przy jakiej temperaturze należy obniżać gorączkę?  

Gorączka nie powoduje zagrożenia dla zdrowia czy życia – jest fizjologicznym odruchem obronnym organizmu (kontrolowanym przez OUN) potrzebnym do zwalczania infekcji przez układ immunologiczny. Sama w sobie nie jest chorobą, a jedynie objawem choroby. Umowna temperatura, od której definiuje się gorączkę to 38°C, ale zastosowanie leków przeciwgorączkowych jest uzależnione od samopoczucia chorego i jego ogólnego stanu zdrowia (dla osób starszych czy cierpiących na niektóre choroby przewlekłe gorączka, może być dodatkowym obciążeniem dla organizmu).  

Czym jest gorączka i jak powstaje?

Gorączka to wzrost temperatury ciała ponad zakres wartości prawidłowych w odpowiedzi na różne czynniki, który jest kontrolowany przez ośrodek termoregulacji  w podwzgórzu. Klinicznie definiuje się ją jako wzrost temperatury ciała o 1°C powyżej prawidłowej temperatury ciała zmierzonej w danym miejscu.¹ Najczęściej jest objawem infekcji (wirusowych lub bakteryjnych), ale może pojawiać się także w przebiegu chorób nieinfekcyjnych takich jak alergie, choroby autoimmunologiczne czy nowotwory. Warto pamiętać, że gorączka jest fizjologicznym  niespecyficznym odruchem obronnym organizmu i oznaką, że organizm podjął walkę z patogenami. Nie jest odrębnym procesem chorobowym, chociaż może być tak błędnie rozumiana. Podwyższenie temperatury ciała następuje w wyniku aktywacji ośrodka termoregulacji w podwzgórzu po kontakcie z pirogenami (substancjami powodującymi gorączkę) egzogennymi (wirusowymi lub bakteryjnymi) i endogennymi (Il-1, Il-6, TNF-α) – punkt nastawczy termoregulacji podnosi się na wyższy poziom. Gorączka występująca w przebiegu infekcji przynosi korzyści takie jak:^1,2

• skuteczniejsze funkcjonowanie układu immunologicznego w podwyższonej temperaturze – zwiększenie proliferacji komórek układu odpornościowego i wydzielania przeciwciał czy substancji wirusobójczych, np. interferonów (dotyczy to umiarkowanie podwyższonej temperatury), 

• ograniczenie wzrostu i rozmnażania się bakterii czy namnażania wirusów (prawdopodobnie wiąże się to ze zmniejszeniem stężenia żelaza w surowicy krwi). 

Przy temperaturze ciała wynoszącej ok. 40°C obserwuje się spadek korzyści związanych z gorączką.¹ Gorączka towarzysząca chorobie infekcyjnej ustępuje zazwyczaj samoistnie w ciągu 3-5 dni, w miarę ustępowania choroby.²

Jaka jest prawidłowa temperatura ciała?

Temperatura ciała zmienia się w ciągu dnia w zakresie 0,5-1°C – największą ciepłotę ciała odnotowuje się w godzinach 17.00-19.00. Ponadto u kobiet temperatura ciała zmienia się także w ciągu miesiąca w związku z trwającym cyklem menstruacyjnym.¹ Zwróć uwagę, że temperatura ciała i wartości, od których definiuje się gorączkę, różnią się w zależności od miejsca pomiaru, co przedstawiliśmy w Tabeli 2. Zakresy temperatur mogą też różnić się nieznacznie w zależności od źródła. Warto podkreślić, że nie istnieje jedna wartość określająca prawidłową temperaturę ciała, tylko jej zakresy, ze względu na czynniki osobnicze i środowiskowe, które wpływają na temperaturę ciała. 

Tabela 2. Wartości prawidłowej temperatury ciała oraz gorączki w zależności od miejsca pomiaru.¹

Miejsce pomiaru	Zakres prawidłowych temperatur [°C]	Średnia temperatura [°C]	Gorączka [°C]
W odbycie	36,6-37,9	37,0	≥ 38,0
W ustach	35,5-37,5	36,6	≥ 37,6
Pod pachą	34,7-37,3	36,4	≥ 37,4
W uchu (błona bębenkowa)	35,7-37,5	36,6	≥ 37,6

Czym jest fobia gorączkowa?

Pytanie postawione w tytule jest związane z tzw. fobią gorączkową, która dotyczy w szczególności rodziców małych dzieci i jest błędnym przekonaniem, że gorączka sama w sobie jest chorobą i wiąże się z ryzykiem „ścinania” białek w mózgu, wystąpienia drgawek gorączkowych czy nawet śmierci, dlatego należy bezwzględnie stosować leki przeciwgorączkowe nawet przy nieznacznym wzroście temperatury ciała. ³ Takie postępowanie może doprowadzić do zbędnego podawania czy nawet przedawkowania leków przeciwgorączkowych u dzieci. Fobia gorączkowa może wiązać się także z niepotrzebnym podawaniem antybiotyków ze względu na pogląd, że to właśnie antybiotyki leczą gorączkę. Nie ma dowodów na to, że gorączka towarzysząca chorobie infekcyjnej powoduje uszkodzenia w mózgu.²

Czym jest hipertermia i dlaczego jest groźna?

W rzeczywistości dopiero temperatura ciała ˃ 40,5°C, czyli hipertermia, może uszkodzić białka i stanowi zagrożenie dla zdrowia, a nawet życia. W przeciwieństwie do gorączki, hipertermia jest procesem niekontrolowanym (nie dochodzi do przestawienia punktu termoregulacji w podwzgórzu) – wzrost temperatury ciała przewyższa możliwości organizmu do utraty ciepła. Może być wywołana przez:⁴

• zatrucie lekami, dopalaczami lub narkotykami, 
• przegrzanie organizmu, 
• odwodnienie organizmu, 
• interakcje między lekami. 

Jak często występują drgawki gorączkowe u dzieci?

Częstość występowania drgawek gorączkowych u dzieci to 2-5%, najczęściej dotyczą dzieci w wieku od 6. m.ż. do 5. r.ż. i pojawiają się przy temperaturze ciała ˃ 38°C, jednakże mogą wystąpić w dowolnej fazie choroby, której towarzyszy gorączka (drgawki mogą poprzedzać gorączkę). Objawy towarzyszące drgawkom gorączkowym to:¹

• utrata przytomności, 
• trudności w oddychaniu, 
• bladość lub zasinienie, 
• piana w ustach, 
• przewracanie oczami w kierunku tyłu głowy, 
• ufiksowanie wzroku. 

Czy drgawki gorączkowe wymagają leczenia?

W większości przypadków drgawki gorączkowe ustępują samoistnie w krótkim czasie i nie wymagają hospitalizacji, ani podawania leków przeciwdrgawkowych (podaje się je w sytuacji, kiedy napad drgawek trwa dłużej niż 5 minut, drgawki nawracają lub wystąpił stan padaczkowy). Wystąpienie drgawek gorączkowych nie pogarsza rozwoju dziecka (nie powoduje zaburzeń neurologicznych czy trudności w nauce) i wiąże się z niewielkim ryzykiem rozwoju padaczki. Podawanie leków przeciwgorączkowych (paracetamolu lub ibuprofenu) w celu zapobiegania drgawkom gorączkowym jest niezalecane – nie są skuteczne w profilaktyce nawrotów i napadów drgawek gorączkowych, co wykazano w podwójnie zaślepionym badaniu klinicznym z randomizacją z 2009 r.^1,5 Brakuje dowodów z badań naukowych, które potwierdzałyby, że to właśnie gorączka jest bezpośrednią przyczyną drgawek gorączkowych.⁶

Od jakiej temperatury podać lek przeciwgorączkowy?

Uznaje się, że próg gorączki to 38°C, a poważna gorączka to temperatura ciała ≥ 39°C.¹ Oznacza to, że wdrożenie leków przeciwgorączkowych należy rozważyć, jeśli zmierzona temperatura ciała będzie wynosiła ≥ 38°C. Te wartości są jednak umowne i w praktyce zastosowanie leków obniżających temperaturę zależy od indywidualnych czynników dotyczących pacjenta takich jak: 

• wiek, 
• samopoczucie, 
• ogólny stan chorego (współwystępowanie chorób przewlekłych, obecnie przyjmowane leki). 

Leki przeciwgorączkowe mają za zadanie poprawić komfort chorego związany z podwyższoną temperaturą ciała. 

Jak gorączka wpływa na organizm?

Wiadomo, że podczas gorączki zwiększa się częstość Pracy serca (o 10-15 uderzeń/min na każdy 1°C) oraz liczba oddechów (o 3-5 oddechów/min na każdy 1°C), dlatego osoby z niewydolnością układu sercowo-naczyniowego, chorobami płuc czy przyjmujące leki immunosupresyjne mogą znosić ją gorzej niż osoby zdrowe – mogą wystąpić u nich powikłania na skutek gorączki.^2,6

Wzrost temperatury ciała jest czynnikiem ryzyka ponownego wystąpienia drgawek gorączkowych u 2-4% dzieci, które doświadczyły ich w przeszłości.²

Na skutek gorączki zwiększa się zapotrzebowanie metaboliczne organizmu, co zwiększa zapotrzebowanie na wodę oraz pokarm.²Gorączka powoduje także pocenie się na skutek termoregulacji – organizm obniża w ten sposób temperaturę ciała. Obfite pocenie się na skutek gorączki może prowadzić do odwodnienia organizmu, w szczególności u dzieci i osób starszych. 

Podsumowując, gorączka sama w sobie nie stanowi zagrożenia dla życia czy zdrowia, ale może stanowić dodatkowe obciążenie organizmu u szczególnych grup pacjentów. Należą do nich:⁶

• osoby z chorobami układu sercowo-naczyniowymi, 
• osoby z chorobami układu oddechowego, 
• osoby starsze (gorączka może wywoływać u nich splątanie czy odwodnienie).