Pseudoefedryna – Poradnik farmaceuty

Pseudoefedryna jest aminą sympatykomimetyczną. Jest stosowana jako lek udrażniający nos i zatoki, zaliczana jest również do stymulantów.

Jak działa pseudoefedryna?

Pseudoefedryna działa przede wszystkim jako agonista receptorów α-adrenergicznych i w mniejszym stopniu β-adrenergicznych. Działanie pseudoefedryny na poziomie receptorowym zostało przedstawione na obrazku poniżej.  Agonizm prowadzi do zwężenia naczyń, co decyduje o działaniu zmniejszającym przekrwienie. Pseudoefedryna jest także inhibitorem transporterów noradrenaliny, dopaminy i serotoniny. Sympatykomimetyczne działanie pseudoefedryny obejmuje także wzrost średniego ciśnienia tętniczego, częstości akcji serca i odpowiedzi chronotropowej prawego przedsionka.

Kiedy i jak wprowadzono do obrotu pseudoefedrynę?

Pseudoefedryna oraz efedryna w środowisku naturalnym występują w zielu roślin z gatunku przęśli (Ephedra), stąd tez ich nazwa. Pseudo w nazwie odnosi się do tego, że jest to izomer efedryny, która wykazuje silniejsze działanie. Cząsteczka pseudoefedryny wywiera mniejszy wpływ na współczulny układ nerwowy w porównaniu do efedryny. Rośliny z gatunku Ephedra wykorzystywane były w medycynie wschodniej, a na zachodzie zostały zbadane po raz pierwszy w 1889 roku. Działanie udrażniające górne drogi oddechowe pseudoefedryny zostało odkryte w badaniach na psach w 1927 roku.

Pseudoefedryna jest powszechnie stosowana, jednak ostatnio w wielu krajach jest wypierana przez fenylefrynę. Dzieje się tak za sprawą możliwości jej wykorzystywania do nielegalnej syntezy metamfetaminy i metylokatynonu (efedronu). Z tego powodu obrót nią w wielu krajach, w tym Polsce jest ściśle regulowany. Od 2015 roku w ramach jednej sprzedaży osobie dorosłej można wydać tylko łącznie 720 miligramów pseudoefedryny.

Komu można polecić pseudoefedrynę?

Pseudoefedryna możesz polecić pacjentom:

• uskarżającym się na uczucie zatkanego nosa w przebiegu przeziębienia i grypy,
• cierpiącym na zapalenie zatok przynosowych,
• zgłaszającym objawy alergicznego zapalenia błony śluzowej nosa.

Czy pseudoefedrynę można polecić ciężarnej lub karmiącej?

Pseudoefedryna nie jest polecana kobietom w ciąży z uwagi na jej szkodliwy wpływ na płód. Jest to spowodowane ryzykiem wystąpienia wad wrodzonych takich jak np. zarośnięcie jelita cienkiego. Ryzyko to jest niskie, ale biorąc pod uwagę, że jest to lek działający objawowo, jest zbędne.

Poza tym pseudoefedryny nie powinny stosować kobiety karmiące piersią. Nie chodzi tu o jej szkodliwość dla dziecka po spożyciu z pokarmem, ale o fakt, że jej przyjmowanie ogranicza produkcję mleka kobiecego.

Od jakiego wieku można zarekomendować pseudoefedrynę?

Część preparatów złożonych z pseudoefedryną jest zarejestrowana od 7. r.ż. (Actifed, ACTI-trin), pozostałe możesz rekomendować pacjentom od 12. r.ż.

Jak dobrać postać i moc?

Preparaty pseudoefedryny bez dodatkowych składników dostępne są w dawce 60 mg w postaci tabletek powlekanych (Sudafed, Pseudoephedrine Espefa, Apselan). Dodatkowo, w przypadku alergicznego zapalenia błony śluzowej nosa możesz rekomendować zastosowanie postaci o przedłużonym uwalnianiu, zawierających pseudoefedrynę w dawce 120 mg. W preparatach złożonych pseudoefedryna występuje w dawkach 30-60 mg, w połączeniu z innymi składnikami, które dobiera się na podstawie objawów towarzyszących przeziębieniu. Dzieciom pomiędzy 7.-12. r.ż. możesz polecić syropy zawierające w składzie pseudoefedrynę (Actifed, ACTI-trin).

Pseudoefedryna jest także dostępna na rynku w preparatach złożonych. Leki te są wykorzystywane do łagodzenia przekrwienia nosa i zatok i innych objawów towarzyszących, w tym kaszlu, gorączki, kataru, swędzenia oczu, alergii. Pseudofedryna jest m.in. łączona z ibuprofenem (Apselan Plus, Ibuprom Zatoki), loratadyną (Claritine Active, Claritine Duo), cetyryzyną (Cirrus Duo), triprolidyną (Acatar Acti-Tabs) czy kwasem acetylosalicylowym (Aspirin Zatoki Hot).

Jak dawkować pseudoefedrynę?

Zaleć następujące dawkowanie pseudoefedryny w tabletkach(Sudafed, Pseudoephedrine Espefa, Apselan):

• u dzieci powyżej 12. r.ż. i dorosłych: 60 mg pseudoefedryny 3-4 razy dziennie,

W przypadku tabletek o przedłużonym uwalnianiu (Cirrus) zaleć dawkowanie:

• u dzieci powyżej 12. r.ż. i dorosłych: 1 tabletka (120 mg pseudoefedryny) 2 razy dziennie.

W przypadku syropu (Actifed, ACTI-trin) zaleć następujące dawkowanie:

• u dzieci od 7 do 12 lat: 5 ml (30 mg pseudoefedryny) 3-4 razy dziennie, maksymalnie 20 ml,
• u dzieci powyżej 12. r.ż. i dorosłych: 10 ml (60 mg pseudoefedryny) 3-4 razy dziennie, maksymalnie 40 ml.

Jak długo można stosować pseudoefedrynę?

Przekaż pacjentowi, że leczenie preparatami z pseudoefedryną powinno trwać maksymalnie kilka dni. Przewlekłe stosowanie pseudoefedryny powoduje tolerancję, a więc potrzebę przyjmowania coraz większych dawek. A większe dawki powodują wzrosty ciśnienia, tachykardię, arytmie i mogą prowadzić nawet do psychoz.

Maksymalna dobowa dawka pseudoefedryny dla dorosłych i dzieci od 12. r.ż. wynosi 240 mg, a dla dzieci powyżej 7. r.ż. 120 mg. Warto dodać też, że pseudoefedryna w dawkach powyżej 240 miligramów działa stymulująco i euforyzująco, a więc podobnie do amfetaminy.

Po jakim czasie pacjent odczuje, że pseudoefedryna działa?

Działanie pseudoefedryny rozpoczyna się po 30 minutach, a maksymalny efekt pojawia się po 1-4 godzin od zażycia^[1].

Komu stanowczo odradzić stosowanie preparatów zawierających pseudoefedrynę?

Odradź stosowanie leków z pseudoefedryną u pacjentów:

• leczących się na ciężkie nadciśnienie tętnicze i chorobę wieńcową, ponieważ u pacjentów przyjmujących leki hipotensyjne może antagonizować ich działanie, przez co pacjent może doświadczyć wzrostów ciśnienia.
• cierpiących na bezsenność, ponieważ może powodować nadmierne poburzenie oraz zaburzenia snu,
• z jaskrą z zamkniętym kątem przesączania, ponieważ pseudoefedryna może zwiększać ciśnienie śródgałkowe,
• leczonych w przeciągu ostatnich dwóch tygodni lekami z grupy inhibitorów monoaminooksydazy (moklobemid, selegilina, rasagilina), gdyż istnieją doniesienia, że połączenie pseudoefedryny z tymi lekami mogłoby skutkować dużymi wzrostami ciśnienia tętniczego.

Jakie pseudoefedryna ma przewagi nad innymi lekami o tym samym wskazaniu?

Pseudoefedryna wykazuje przewagę nad:

• fenylefryną– w kontrolowanym badaniu z 2009 roku porównywano skuteczność fenylefryny i pseudoefedryny w objawach zapalenia błony śluzowej nosa. Wykazano, że pseudoefedryna była wyraźniej skuteczna w łagodzeniu objawów zarówno w porównaniu do placebo jak i do fenylefryny. Skuteczność fenylefryny była zbliżona do placebo^[2].
• efedryną– pseudoefedryna charakteryzuje się znacznie mniejszą zdolnością wywoływania tachykardii i podwyższania ciśnienia skurczowego oraz wyraźnie słabiej pobudza OUN.

Przegląd Cochrane z 2016 roku wykazał niewielki, subiektywnie odczuwalny, korzystny efekt po zastosowaniu leków sympatykomimetycznych stosowanych zarówno doustnie jak i miejscowo. Brakuje jednak wystarczających dowodów, aby porównać skuteczność leków doustnych z donosowymi, czyli ksylo- i oksymetazoliną^[3].

Jakie działania niepożądane ma pseudoefedryna?

Zwróć uwagę pacjenta na poniższe działania niepożądane:

• pseudoefedryna może powodować zaburzenia rytmu serca, wzrost ciśnienia tętniczego czy tachykardię – w przypadku ich wystąpienia zaleć pacjentowi odstawienie leku.
• w przypadku zatrzymania moczu u pacjentów z rozrostem gruczołu krokowego również należy zalecić odstawienie leku.
• kiedy u pacjenta wystąpią pobudzenie i problemy z zasypianiem, poinstruuj pacjenta, aby nie stosował leku przed snem.

W jakie istotne interakcje z innymi lekami wchodzi pseudoefedryna?

Udziel pacjentowi następujących informacji o interakcjach:

• Równoległe stosowanie pseudoefedryny z trójpierścieniowymi lekami przeciwdepresyjnymi, inhibitorami MAO i sympatykomimetykami może prowadzić do wzrostu ciśnienia tętniczego, dlatego odradź równoczesne stosowanie pseudoefedryny z tymi lekami.
• Pseudoefedryna może zmniejszać działanie leków przeciwnadciśnieniowych, w tym metyldopy, czy α – i β-sympatykolityków, przez co może prowadzić do wzrostów ciśnienia tętniczego.
• W trakcie równoczesnego stosowania z glikozydami naparstnicy mogą się pojawić zaburzenia rytmu serca pochodzące z ośrodków ektopowych, dlatego nie zaleca się łączenia z pseudoefedryną.
• Środki zobojętniające sok żołądkowy zwiększają wchłanianie pseudoefedryny, dlatego w przypadku wystąpienia działań niepożądanych odradź stosowanie obu leków na raz.

Jakie produkty komplementarne można polecić pacjentom stosującym pseudoefedryna?

Pacjentowi stosującemu lek z pseudoefedryną możesz polecić dodatkowo:

• lek przeciwhistaminowy I generacji, taki jak triprolidyna czy feniramina (w: Fervex), które będą szczególnie skuteczne w przypadku wodnistej wydzieliny z nosa, ponieważ poza tym, że działają wysuszająco, to są też blokerami receptorów histaminowych,
• lek przeciwhistaminowy II generacji (feksofenadyna, cetyryzyna, loratadyna), który dzięki blokadzie receptorów histaminowych pozwoli na złagodzenie objawów alergicznego nieżytu nos,
• lek z grupy NLPZ (ibuprofen, naproksen) zwłaszcza w przypadku zapalenia zatok przynosowych, który będzie działał przeciwbólowo i przeciwgorączkowo,
• mannitol w postaci aerozolu do nosa (wyrób: Narivent), który udrażnia nos działając osmotycznie,
• hipertoniczny roztwór soli morskiej, który ogranicza obrzęk śluzówki i może być bezpiecznie stosowany przez dłuższy czas,
• ektoinę (wyrób: Ectimer), która podana donosowo zmniejsza wyciek wodnistej wydzieliny i ogranicza niedrożność nosa.

Zapalenie zatok i pacjent proszący o ibuprofen z pseudoefedryną – Case study

Co doradzić pacjentowi, który prosi w aptece o objawowy lek na zapalenie zatok? Jakie objawy pozwalają rozpoznać ostre zapalenie zatok przynosowych? Dlaczego samo leczenie objawowe jest niewystarczające i który preparat warto polecić, aby jednocześnie złagodzić dolegliwości i zadziałać przyczynowo?

Piśmiennictwo

1. Głowacka, K., Wiela-Hojeńska, A. (2021). Pseudoephedrine-Benefits and Risks. International journal of molecular sciences, 22(10), 5146. https://doi.org/10.3390/ijms22105146⬏
2. Horak, F., Zieglmayer, P., Zieglmayer, R., Lemell, P., Yao, R., Staudinger, H., Danzig, M. (2009). A placebo-controlled study of the nasal decongestant effect of phenylephrine and pseudoephedrine in the Vienna Challenge Chamber. Annals of Allergy, Asthma & Immunology, 102(2), 116–120. doi:10.1016/s1081-1206(10)60240-2⬏
3. Deckx, L., De Sutter, A. I., Guo, L., Mir, N. A., & van Driel, M. L. (2016). Nasal decongestants in monotherapy for the common cold. Cochrane Database of Systematic Reviews. doi:10.1002/14651858.cd009612.pub⬏