Chlorheksydyna

Chlorheksydyny diglukonian to środek antyseptyczny i dezynfekujący o działaniu bakteriobójczym i bakteriostatycznym, a w mniejszym stopniu grzybobójczym, stosowany wyłącznie miejscowo. Dostępny bez recepty, w preparatach jednoskładnikowych, w dwóch postaciach o odrębnym przeznaczeniu: jako płyn na skórę do odkażania oraz jako płyn do stosowania w jamie ustnej.

Działanie chlorheksydyny

Chlorheksydyna jest kationowym środkiem antyseptycznym o szerokim spektrum przeciwdrobnoustrojowym. Wykazuje aktywność bakteriostatyczną i bakteriobójczą, a w mniejszym stopniu grzybobójczą i grzybostatyczną. Działa miejscowo na powierzchni skóry lub błony śluzowej i nie jest przeznaczona do stosowania ogólnoustrojowego.

W preparacie na skórę wykorzystuje się połączone działanie chlorheksydyny i alkoholu etylowego 70%, który uszkadza ścianę komórkową bakterii i umożliwia wniknięcie substancji czynnej do wnętrza komórki. Dzięki kumulacji w skórze działanie antyseptyczne utrzymuje się przez dłuższy czas.

Farmakologia

Mechanizm działania bakteriobójczego i bakteriostatycznego chlorheksydyny związany jest z uszkodzeniem rybosomalnego RNA i zahamowaniem powstawania błony komórkowej bakterii. Proces przebiega dwustopniowo: kationowoczynne cząsteczki chlorheksydyny adsorbowane są na ujemnie naładowanej błonie komórkowej bakterii, a po jej uszkodzeniu dochodzi do uszkodzenia struktury cytoplazmatycznej komórki bakteryjnej. Chlorheksydyna wykazuje silne działanie przeciw bakteriom Gram-dodatnim, a słabsze przeciw bakteriom Gram-ujemnym oraz działa na bakterie beztlenowe, a jej aktywność grzybostatyczna i grzybobójcza obejmuje grzyby z rodzaju Candida, drożdże i niektóre dermatofity¹.

W postaci do stosowania w jamie ustnej chlorheksydyna jest skuteczna wobec szerokiego zakresu wegetatywnych bakterii Gram-ujemnych i Gram-dodatnich, drożdżaków, grzybów wywołujących grzybice skórne oraz lipofilnych wirusów, działając na wiele organizmów patogennych bytujących w jamie ustnej².

Farmakokinetyka

Po podaniu na skórę chlorheksydyna kumuluje się w zewnętrznej warstwie skóry, co przedłuża działanie antyseptyczne, a kilkakrotne zmywanie powierzchni ciała powoduje jej usunięcie. Wchłania się do organizmu w niewielkim stopniu, nie wywołując reakcji toksycznych, a jej wydalanie odbywa się w około 90% z kałem i w mniej niż 1% z moczem¹.

Ze względu na kationowy charakter chlorheksydyna silnie wiąże się z błoną śluzową i tkankami i dlatego bardzo słabo się wchłania, a po podaniu doustnym nie stwierdzano jej wykrywalnych stężeń we krwi².

Wskazania leków z chlorheksydyną

Wskazania zależą od postaci, a wszystkie preparaty dostępne są bez recepty.

Płyn na skórę przeznaczony jest do odkażania rąk personelu medycznego, skóry pacjentów oraz pola operacyjnego przed zabiegami chirurgicznymi¹.

Płyn do stosowania w jamie ustnej hamuje tworzenie się płytki nazębnej oraz działa pomocniczo w leczeniu i zapobieganiu zapalenia dziąseł, a także służy do utrzymania higieny jamy ustnej, zwłaszcza gdy nie można właściwie szczotkować zębów. Stosuje się go również po zabiegach chirurgicznych na przyzębiu w celu przyspieszenia gojenia się dziąseł oraz wspomagająco w leczeniu aft i zakażeń jamy ustnej drożdżakami, na przykład odprotezowego zapalenia jamy ustnej oraz pleśniawek².

Dawkowanie chlorheksydyny

Grupa	Dawka jednorazowa	Częstość / maksymalnie
Corsodyl – dorośli, młodzież i dzieci powyżej 12 lat, pacjenci w podeszłym wieku	10 ml, płukanie jamy ustnej przez około 1 minutę, następnie wypluć	2 razy na dobę
Corsodyl – przed zabiegiem stomatologicznym	10 ml, płukanie przez 1 minutę	doraźnie
Corsodyl – dzieci poniżej 12 lat	tylko na zalecenie lekarza	nie określono
Spirytus Hibitanowy 0,5% ATS – skóra, ręce, pole operacyjne	stosować bez rozcieńczania	doraźnie, nie określono

Płyn Corsodyl stosuje się dwa razy na dobę, płucząc jamę ustną 10 ml przez około jedną minutę, po czym płyn należy wypluć, a przed zabiegiem stomatologicznym płucze się jamę ustną 10 ml przez jedną minutę. W leczeniu zapalenia dziąseł zaleca się kurację trwającą około jednego miesiąca, w przypadku aft oraz drożdżakowego zakażenia jamy ustnej leczenie kontynuuje się przez 48 godzin od uzyskania klinicznych objawów wyleczenia, a w leczeniu zapalenia jamy ustnej wywołanego protezami zębowymi protezy po umyciu moczy się w płynie dwa razy dziennie przez piętnaście minut. Płynu nie należy stosować dłużej niż 4 tygodnie, chyba że lekarz zaleci inaczej, ani przekraczać zalecanej dawki².

Płyn Spirytus Hibitanowy 0,5% ATS jest przygotowany do bezpośredniego użycia i stosuje się go bez rozcieńczania, doraźnie, a dawkowanie nie jest określone¹.

Istotne przeciwwskazania do stosowania chlorheksydyny

Otwarte rany i oparzenia

Płynu na skórę nie należy stosować na otwarte rany i oparzenia ze względu na możliwość wywołania hemolizy lub reakcji anafilaktycznej¹.

Odkażanie błon śluzowych jamy ustnej i stosowanie w ginekologii

Płynu na skórę nie należy stosować do odkażania błon śluzowych jamy ustnej ani w ginekologii¹.

Niemowlęta i małe dzieci

Płynu na skórę nie należy stosować u niemowląt i małych dzieci¹.

Środki ostrożności przy wydawaniu chlorheksydyny

Uczulenia w wywiadzie

Należy zachować ostrożność, stosując płyn na skórę u pacjentów, u których w wywiadzie występowały uczulenia¹.

Ochrona oczu i uszu

Płyn do stosowania w jamie ustnej jest przeznaczony wyłącznie do użytku zewnętrznego w jamie ustnej, dlatego należy chronić przed nim oczy i uszy, a w razie dostania się płynu do oczu trzeba je niezwłocznie i dokładnie przemyć wodą².

Zakaz połykania

Płynu do stosowania w jamie ustnej nie należy połykać².

Objawy wymagające przerwania stosowania

W razie bólu, opuchnięcia lub podrażnienia jamy ustnej należy zaprzestać stosowania płynu i skontaktować się z lekarzem, a w razie wystąpienia obrzęku lub trudności z oddychaniem należy przerwać stosowanie produktu i zgłosić się do lekarza².

Przejściowe zaburzenia smaku i czucia w jamie ustnej

W początkowym okresie używania płynu do stosowania w jamie ustnej mogą wystąpić przejściowe zaburzenia zmysłu smaku oraz odczuwanie pieczenia, mrowienia lub zdrętwienia języka, które zazwyczaj słabnie przy dalszym stosowaniu, a jeśli objawy nie ustąpią, należy skontaktować się z lekarzem².

Przebarwienia zębów i języka

Może wystąpić powierzchniowe przebarwienie języka, ustępujące po zaprzestaniu stosowania, oraz przebarwienia zębów i wypełnień, którym można w znacznym stopniu zapobiec, ograniczając spożycie kawy, herbaty i czerwonego wina oraz codziennie szczotkując zęby pastą przed zastosowaniem płynu. W niektórych przypadkach całkowite usunięcie przebarwień może wymagać profesjonalnego polerowania zębów, a niedokładnie oczyszczone przebarwione wypełnienia o nierównych brzegach mogą wymagać wymiany².

Złuszczanie się błony śluzowej jamy ustnej

W przypadku wystąpienia złuszczania się błony śluzowej jamy ustnej należy rozcieńczyć płyn taką samą ilością wody i wymieszać, co często pozwala na jego dalsze stosowanie².

Wpływ na prowadzenie pojazdów

Chlorheksydyna stosowana zgodnie ze wskazaniami nie ma wpływu na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn, a dla postaci do stosowania w jamie ustnej takiego wpływu nie zgłoszono i nie jest on znany^1,2.

Interakcje chlorheksydyny

Mydła, jony chlorkowe i detergenty anionowe + chlorheksydyna

Przy kontakcie z roztworami mydła, jonami chlorkowymi i detergentami anionowymi aktywność chlorheksydyny zmniejsza się¹.

Laurylosiarczan sodu i substancje anionowe past do zębów + chlorheksydyna

Chlorheksydyna jest niezgodna z substancjami anionowymi, takimi jak laurylosiarczan sodu, które są między innymi składnikami past do zębów, dlatego po umyciu zębów należy dokładnie wypłukać jamę ustną przed zastosowaniem płynu lub stosować go o innej porze dnia².

Działania niepożądane chlorheksydyny

Objawy miejscowe w jamie ustnej

Obłożony język jest działaniem bardzo częstym (), a suchość i uczucie pieczenia w jamie ustnej występują często ()².

Zaburzenia smaku i czucia w jamie ustnej

Brak smaku lub zaburzenie smaku, ból języka oraz zaburzenia czucia (parestezje) i niedoczulica w obrębie jamy ustnej są działaniem częstym ()².

Przebarwienia i podrażnienie jamy ustnej

Przebarwienie zębów i języka, podrażnienie jamy ustnej, złuszczanie się lub obrzęk błony śluzowej jamy ustnej oraz obrzęk ślinianek przyusznych zgłaszano jako pojedyncze przypadki po wprowadzeniu produktu do obrotu, o nieznanej częstości ()².

⚠ Nadwrażliwość i reakcje anafilaktyczne

Nadwrażliwość i reakcje anafilaktyczne po postaci do stosowania w jamie ustnej zgłaszano jako pojedyncze przypadki po wprowadzeniu produktu do obrotu, o nieznanej częstości ()².

Reakcje skórne

U osób nadwrażliwych na chlorheksydynę mogą rzadko () wystąpić reakcje alergiczne w postaci rumienia, wysypki lub kontaktowego zapalenia skóry, a po zastosowaniu na skórę opisano też rzadkie przypadki fotodermatozy i podrażnienia skóry¹.

Pełną listę działań niepożądanych zawiera ChPL każdego preparatu, punkt 4.8.

Ciąża a chlorheksydyna

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych chlorheksydyna należy według klasyfikacji FDA do kategorii B stosowania w czasie ciąży, jednak ze względu na brak odpowiednich danych klinicznych płyn na skórę może być stosowany w ciąży tylko w przypadku zdecydowanej konieczności. Dla postaci do stosowania w jamie ustnej, jako produktu do użytku zewnętrznego, nie zaleca się specjalnych środków ostrożności^1,2.

Karmienie piersią a chlorheksydyna

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych brak jest danych dotyczących przenikania chlorheksydyny do mleka kobiet karmiących piersią, dlatego przy stosowaniu płynu na skórę w okresie laktacji należy zachować ostrożność. Dla postaci do stosowania w jamie ustnej, jako produktu do użytku zewnętrznego, nie zaleca się specjalnych środków ostrożności^1,2.

Produkty handlowe z chlorheksydyną

Preparat	Postać	Kategoria dostępności
Corsodyl	płyn do stosowania w jamie ustnej 0,2% w/v	OTC
Spirytus Hibitanowy 0,5% ATS	płyn na skórę 0,5%	OTC