Cytyzyna

Alkaloid roślinny stosowany w leczeniu uzależnienia od nikotyny, częściowy agonista neuronalnych receptorów nikotynowych, przede wszystkim podtypu α4β2. W charakterystykach produktów leczniczych występuje obecnie pod nazwą cytyzyniklina (poprzednio stosowana nazwa: cytyzyna). Dostępna wyłącznie w preparatach jednoskładnikowych, w postaci tabletek, kapsułek twardych i roztworu doustnego, zarówno bez recepty (kapsułki i tabletki Desmoxan, tabletki powlekane Exicyt, roztwór doustny Tinqasit), jak i na receptę (kapsułki twarde Cytisinum Aflofarm, roztwór doustny Isamuxal).

Działanie cytyzyny

Cytyzyna jest alkaloidem występującym między innymi w nasionach złotokapu (Laburnum), o budowie chemicznej podobnej do nikotyny. Działa na acetylocholinergiczne receptory nikotynowe, konkurując z nikotyną o te same miejsca wiązania. Ze względu na silniejsze wiązanie stopniowo wypiera z nich nikotynę, dzięki czemu organizm powoli uniezależnia się od nikotyny bez nasilonych objawów odstawienia.

Działanie cytyzyny jest podobne do działania nikotyny, ale na ogół słabsze. W mniejszym stopniu niż nikotyna przenika do ośrodkowego układu nerwowego, co odróżnia ją od pełnych agonistów receptora nikotynowego.

Farmakologia

Cytyzyna wywiera słabsze niż nikotyna działanie pobudzające na receptory nikotynowe, głównie podtypu α4β2, którego jest częściowym agonistą. W ośrodkowym układzie nerwowym oddziałuje na mechanizm odpowiedzialny za uzależnienie od nikotyny i wpływa na uwalnianie neuroprzekaźników. Zapobiega zależnej od nikotyny pełnej aktywacji mezolimbicznego układu dopaminergicznego i umiarkowanie zwiększa stężenie dopaminy w mózgu, łagodząc ośrodkowe objawy odstawienia nikotyny. W obwodowym układzie nerwowym cytyzyna pobudza, a następnie poraża zwoje wegetatywne, powoduje odruchową stymulację oddychania oraz wydzielanie amin katecholowych z części rdzeniowej nadnerczy, podnosi ciśnienie krwi i zapobiega obwodowym objawom odstawienia nikotyny^1,2.

Farmakokinetyka

Po podaniu doustnym cytyzyna szybko wchłania się z przewodu pokarmowego. Średnie maksymalne stężenie w osoczu wynoszące 15,55 ng/mL osiągane jest po średnio 0,92 godziny².

Cytyzyna jest metabolizowana w niewielkim stopniu, a 64% podanej dawki jest wydalane w postaci niezmienionej z moczem w ciągu 24 godzin. Średni okres półtrwania w fazie eliminacji wynosi około 4 godzin, a średni czas przebywania leku w organizmie (MRT) około 6 godzin³.

Brak jest danych dotyczących chorych z niewydolnością nerek i wątroby, a wpływ pokarmu na farmakokinetykę cytyzyny pozostaje nieznany¹.

Wskazania leków z cytyzyną

Wszystkie postacie cytyzyny mają to samo wskazanie: odzwyczajanie od palenia tytoniu i zmniejszenie głodu nikotynowego u dorosłych palaczy, którzy chcą przestać palić. Celem leczenia jest trwałe zaprzestanie stosowania produktów zawierających nikotynę^2,4.

Wskazanie jest wspólne dla preparatów bez recepty i na receptę oraz niezależne od postaci. Postacie różnią się jedynie drogą podania: kapsułki i tabletki połyka się, popijając wodą, a roztwór doustny rozpyla się pompką bezpośrednio do jamy ustnej³.

Dawkowanie cytyzyny

Leczenie cytyzyną trwa 25 dni i przebiega według stałego, malejącego schematu. Jedno opakowanie (100 tabletek, kapsułek lub 100 dawek roztworu) wystarcza na pełną terapię. Dla tabletek i kapsułek liczbę jednostek na dobę zmniejsza się według poniższego schematu.

Dni terapii	Dawkowanie	Maksymalnie na dobę
1.–3. dzień	1 tabletka lub kapsułka co 2 godziny	6 tabletek lub kapsułek
4.–12. dzień	1 tabletka lub kapsułka co 2,5 godziny	5 tabletek lub kapsułek
13.–16. dzień	1 tabletka lub kapsułka co 3 godziny	4 tabletki lub kapsułki
17.–20. dzień	1 tabletka lub kapsułka co 5 godzin	3 tabletki lub kapsułki
21.–25. dzień	1 do 2 tabletek lub kapsułek na dobę	2 tabletki lub kapsułki

Tabletki i kapsułki przyjmuje się doustnie, popijając odpowiednią ilością wody^2,4.

Roztwór doustny dawkuje się według tego samego harmonogramu czasowego, przy czym jednostką dawki jest pojedyncze uruchomienie pompki, dostarczające 1,5 mg cytyzyny.

Dni terapii	Dawkowanie	Maksymalnie na dobę
1.–3. dzień	1 dawka co 2 godziny	6 dawek
4.–12. dzień	1 dawka co 2,5 godziny	5 dawek
13.–16. dzień	1 dawka co 3 godziny	4 dawki
17.–20. dzień	1 dawka co 5 godzin	3 dawki
21.–25. dzień	1 do 2 dawek na dobę	2 dawki

Roztwór doustny przyjmuje się z wodą lub bez wody. Przed pierwszym użyciem pompkę napełnia się przez pięciokrotne naciśnięcie, aż pojawi się pełna dawka, a następnie kieruje dyszę do otwartych ust i rozpyla jedną porcję, unikając kontaktu z wargami i błoną śluzową jamy ustnej^3,5.

Palenie tytoniu należy porzucić najpóźniej 5. dnia od rozpoczęcia leczenia, a po zaprzestaniu palenia nie wolno wypalić nawet jednego papierosa, od czego zależy trwałość efektu. Jeśli rezultat terapii jest niezadowalający, leczenie należy przerwać i można je powtórzyć po upływie 2 do 3 miesięcy².

Cytyzyny nie zaleca się osobom poniżej 18 lat ani powyżej 65 lat, ponieważ w tych grupach wiekowych nie ustalono jej skuteczności i bezpieczeństwa¹.

Istotne przeciwwskazania do stosowania cytyzyny

Niestabilna dławica piersiowa

Cytyzyna jest przeciwwskazana u pacjentów z niestabilną dławicą piersiową^2,4.

Świeży zawał mięśnia sercowego

Cytyzyna jest przeciwwskazana u pacjentów po niedawno przebytym zawale mięśnia sercowego^1,4.

Klinicznie istotne zaburzenia rytmu serca

Cytyzyna jest przeciwwskazana u pacjentów z klinicznie istotnymi zaburzeniami rytmu serca^2,3.

Świeży udar mózgu

Cytyzyna jest przeciwwskazana u pacjentów po niedawno przebytym udarze mózgu^5,4.

Ciąża i karmienie piersią

Cytyzyna jest przeciwwskazana w okresie ciąży i podczas karmienia piersią^2,3.

Środki ostrożności przy wydawaniu cytyzyny

Choroby układu krążenia

Cytyzynę należy stosować ostrożnie u pacjentów z chorobą niedokrwienną serca, niewydolnością serca, nadciśnieniem tętniczym, guzem chromochłonnym nadnerczy oraz miażdżycą tętnic i innymi chorobami naczyń obwodowych, ponieważ jej działanie zbliżone do nikotyny obejmuje wydzielanie amin katecholowych i wzrost ciśnienia krwi^1,4.

Choroby przewodu pokarmowego, tarczycy i inne schorzenia współistniejące

Ostrożność jest wskazana także u pacjentów z chorobą wrzodową żołądka i dwunastnicy, chorobą refluksową przełyku, nadczynnością tarczycy, cukrzycą, schizofrenią oraz niewydolnością nerek i wątroby. W tych stanach przed rozpoczęciem leczenia należy starannie ocenić stosunek korzyści do ryzyka^4,5.

Kontynuacja palenia w trakcie leczenia

Cytyzynę powinny przyjmować wyłącznie osoby z poważnym zamiarem odzwyczajenia się od palenia. Pacjent musi być świadomy, że jednoczesne przyjmowanie leku i palenie tytoniu lub stosowanie innych produktów zawierających nikotynę może prowadzić do nasilenia działań niepożądanych nikotyny^2,3.

Objawy neuropsychiatryczne przy zaprzestaniu palenia

Obniżenie nastroju, rzadko obejmujące myśli i próby samobójcze, może być objawem odstawienia nikotyny, a samo zaprzestanie palenia, niezależnie od stosowanej farmakoterapii, może wiązać się z zaostrzeniem istniejącej choroby psychicznej, na przykład depresji. Szczególną ostrożność należy zachować u pacjentów z zaburzeniami psychicznymi w wywiadzie^1,5.

Kobiety w wieku rozrodczym i antykoncepcja hormonalna

Kobiety w wieku rozrodczym powinny stosować skuteczną metodę antykoncepcji w trakcie leczenia. Ponieważ nie wiadomo, czy cytyzyna zmniejsza skuteczność hormonalnych środków antykoncepcyjnych działających ogólnoustrojowo, kobiety je stosujące powinny dodatkowo zabezpieczać się metodą barierową^2,3.

Zawartość aspartamu w tabletkach Exicyt

Tabletki powlekane Exicyt zawierają 0,12 mg aspartamu w każdej tabletce, będącego źródłem fenyloalaniny, co ma znaczenie u pacjentów z fenyloketonurią¹.

Zawartość pirosiarczynu sodu w roztworach doustnych

Roztwory doustne Isamuxal i Tinqasit zawierają pirosiarczyn sodu, który rzadko może wywoływać ciężkie reakcje nadwrażliwości i skurcz oskrzeli^3,5.

Wpływ na prowadzenie pojazdów

Cytyzyna w postaci tabletek i kapsułek nie ma wpływu na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn, a w postaci roztworu doustnego nie ma wpływu lub wywiera wpływ nieistotny^2,5.

Interakcje cytyzyny

Leki przeciwgruźlicze + cytyzyna

Cytyzyny nie należy stosować jednocześnie z lekami przeciwgruźliczymi¹. Charakterystyki kapsułek precyzują, że przy jednoczesnym podawaniu z kwasem aminosalicylowym (PASA) i streptomycyną dochodzi do zmniejszenia analeptycznego działania cytyzyny^6,4.

Leki metabolizowane przez CYP1A2 + cytyzyna

Interakcja ta wynika z samego zaprzestania palenia, a nie z działania cytyzyny. Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne z dymu tytoniowego indukują izoenzym CYP1A2, dlatego rzucenie palenia zwalnia metabolizm leków metabolizowanych tą drogą i może zwiększać ich stężenie we krwi. Ma to znaczenie zwłaszcza dla leków o wąskim indeksie terapeutycznym, takich jak teofilina, takryna, klozapina i ropinirol^5,1.

Nikotyna i produkty tytoniowe + cytyzyna

Jednoczesne przyjmowanie cytyzyny i palenie tytoniu lub stosowanie innych produktów zawierających nikotynę może prowadzić do nasilenia działań niepożądanych nikotyny^2,3.

Działania niepożądane cytyzyny

Działania niepożądane cytyzyny występują najczęściej na początku leczenia, mają zwykle nasilenie łagodne do umiarkowanego i ustępują w miarę trwania terapii, a część z nich może być również objawem samego zaprzestania palenia. Odsetek pacjentów przerywających leczenie z powodu działań niepożądanych wynosił od 6 do 15,5% i był porównywalny z grupą otrzymującą placebo. Charakterystyki tabletek, tabletek powlekanych, roztworów doustnych oraz kapsułek Cytisinum Aflofarm podają częstość działań w kategoriach, natomiast charakterystyka kapsułek Desmoxan wyraża ją odsetkiem pacjentów^2,6.

Zmiana apetytu i przyrost masy ciała

Zmiana apetytu, głównie jego zwiększenie, oraz przyrost masy ciała są działaniami bardzo częstymi ()^2,1,3,5,4. W charakterystyce kapsułek Desmoxan zmianę apetytu odnotowano u 47%, a przyrost masy ciała u 21% pacjentów⁶.

Zaburzenia snu, nastroju i inne objawy ze strony układu nerwowego

Bóle głowy, rozdrażnienie, zmiany nastroju, lęk oraz zaburzenia snu (bezsenność, senność, ospałość, nietypowe sny i koszmary senne) są działaniami bardzo częstymi (), a trudności z koncentracją są działaniem częstym (). Uczucie ciężkości głowy i osłabienie popędu płciowego występują niezbyt często ()^2,1,3,5,4. Zawroty głowy charakterystyki tabletek Desmoxan i tabletek Exicyt kwalifikują jako działanie bardzo częste ()^2,1, natomiast charakterystyki roztworów doustnych Isamuxal i Tinqasit oraz kapsułek Cytisinum Aflofarm jako działanie częste ()^3,5,4.

Przyspieszenie i zwolnienie akcji serca

Przyspieszenie akcji serca (tachykardia) jest działaniem bardzo częstym (), a zwolnienie akcji serca działaniem częstym ()^2,1,3,5,4.

Nadciśnienie tętnicze

Nadciśnienie tętnicze charakterystyki tabletek Desmoxan, tabletek Exicyt oraz roztworów doustnych Isamuxal i Tinqasit kwalifikują jako działanie bardzo częste ()^2,1,3,5, natomiast charakterystyka kapsułek Cytisinum Aflofarm jako działanie częste ()⁴.

Zaburzenia żołądka i jelit

Suchość w jamie ustnej, bóle brzucha (głównie w nadbrzuszu) i nudności są działaniami bardzo częstymi (), a wzdęcia i pieczenie języka działaniami częstymi (). Nadmierne ślinienie występuje niezbyt często ()^3,5,2. Wymioty, zmiany smaku, zaparcia, biegunkę i zgagę charakterystyki tabletek Desmoxan i tabletek Exicyt kwalifikują jako działania bardzo częste ()^2,1, a charakterystyki roztworów doustnych Isamuxal i Tinqasit oraz kapsułek Cytisinum Aflofarm jako działania częste ()^3,5,4. W charakterystyce kapsułek Desmoxan objawy te podano odsetkowo, między innymi nudności u 1–11,5%, bóle brzucha u 0–20% i suchość w jamie ustnej u 35% pacjentów⁶.

Wysypka i inne zmiany skórne

Wysypkę charakterystyki tabletek Desmoxan, tabletek Exicyt oraz roztworów doustnych Isamuxal i Tinqasit kwalifikują jako działanie bardzo częste ()^2,1,3,5, a charakterystyka kapsułek Cytisinum Aflofarm jako działanie częste ()⁴. Wzmożona potliwość i zmniejszenie elastyczności skóry występują niezbyt często ()^2,4.

Bóle mięśni

Bóle mięśni są działaniem bardzo częstym ()^2,1,3,5,4.

Męczliwość, złe samopoczucie i zmęczenie

Złe samopoczucie jest działaniem częstym (), a zmęczenie działaniem niezbyt częstym ()^2,1,4. Męczliwość charakterystyki tabletek Desmoxan i tabletek Exicyt kwalifikują jako działanie bardzo częste ()^2,1, a charakterystyki roztworów doustnych Isamuxal i Tinqasit oraz kapsułek Cytisinum Aflofarm jako działanie częste ()^3,5,4.

Duszność i objawy ze strony układu oddechowego

Duszność i wzmożone odkrztuszanie występują niezbyt często ()^2,1,3,5,4.

Łzawienie

Łzawienie jest działaniem niezbyt częstym ()^2,3,4.

Zwiększenie aktywności aminotransferaz

Zwiększenie aktywności aminotransferaz w surowicy jest działaniem niezbyt częstym ()^1,5,4.

Pełną listę działań niepożądanych zawiera ChPL każdego preparatu, punkt 4.8.

Ciąża a cytyzyna

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych dane dotyczące stosowania cytyzyny u kobiet w ciąży są ograniczone lub ich brak, a badania na zwierzętach dotyczące szkodliwego wpływu na reprodukcję są niewystarczające. Ze względu na możliwość przenikania przez łożysko stosowanie cytyzyny w okresie ciąży jest przeciwwskazane^1,3.

Karmienie piersią a cytyzyna

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych dane fizykochemiczne wskazują na przenikanie cytyzyny do mleka kobiecego, dlatego jej stosowanie w okresie karmienia piersią jest przeciwwskazane^1,5.

Produkty handlowe z cytyzyną

Preparat	Postać	Kategoria dostępności
Cytisinum Aflofarm	kapsułki twarde 1,5 mg	Rp
Desmoxan	kapsułki twarde 1,5 mg	OTC
Desmoxan	tabletki 1,5 mg	OTC
Exicyt	tabletki powlekane 1,5 mg	OTC
Isamuxal	roztwór doustny 1,5 mg/dawkę	Rp
Tinqasit	roztwór doustny 1,5 mg/dawkę	OTC