Hydrokortyzon

Naturalny glikokortykosteroid do stosowania ogólnoustrojowego, odpowiednik kortyzolu wytwarzanego przez korę nadnerczy. Dostępny w dwóch grupach postaci wydawanych wyłącznie na receptę, w preparatach jednoskładnikowych: tabletki doustne stosowane głównie jako leczenie substytucyjne w niewydolności kory nadnerczy oraz proszek z rozpuszczalnikiem do sporządzania roztworu do wstrzykiwań lub infuzji, podawany w stanach nagłych wymagających szybkiego działania kortykosteroidu. W postaci pozajelitowej hydrokortyzon występuje jako sól sodowa bursztynianu hydrokortyzonu, dobrze rozpuszczalna w wodzie.

Działanie hydrokortyzonu

Hydrokortyzon to naturalny glikokortykosteroid, tożsamy z kortyzolem – hormonem wydzielanym przez korę nadnerczy. W odróżnieniu od syntetycznych pochodnych łączy działanie glikokortykoidowe (przeciwzapalne) z wyraźnym działaniem mineralokortykoidowym (zatrzymywanie sodu i wody), dlatego naturalne glikokortykosteroidy stosuje się przede wszystkim jako leczenie zastępcze w stanach niedoczynności kory nadnerczy¹.

Lek działa przeciwzapalnie, przeciwalergicznie, przeciwwstrząsowo i immunosupresyjnie. Hamuje rozwój odczynu zapalnego i tłumi odpowiedź immunologiczną, a jednocześnie wpływa na gospodarkę węglowodanową, białkową, tłuszczową i wodno-elektrolitową².

W postaci do wstrzykiwań stosuje się sól sodową bursztynianu hydrokortyzonu, która wykazuje takie samo działanie metaboliczne i przeciwzapalne jak hydrokortyzon, a przy podaniu pozajelitowym w równomolowych ilościach obie substancje są równoważne pod względem aktywności biologicznej. Dobra rozpuszczalność estru w wodzie umożliwia bezpośrednie dożylne podanie dużych dawek w małej objętości rozpuszczalnika, gdy szybko potrzebne są duże stężenia leku¹.

Farmakologia

Hydrokortyzon przenika przez błonę komórkową i wiąże się ze swoistymi receptorami w cytoplazmie komórki. Powstały kompleks glikokortykosteroid-receptor przenika do jądra komórkowego, łączy się z DNA i pobudza ekspresję genów regulowanych przez te hormony oraz swoiste procesy transkrypcji i translacji, warunkując syntezę białek i enzymów regulujących przebieg procesów metabolicznych².

Hamując fosfolipazę A2, hydrokortyzon nie dopuszcza do uwolnienia kwasu arachidonowego, co zwalnia syntezę leukotrienów i prostaglandyn. Zmniejsza liczbę limfocytów, monocytów i granulocytów kwasochłonnych, blokuje zależne od IgE wydzielanie histaminy oraz hamuje syntezę i uwalnianie cytokin: interferonu gamma, czynnika TNF-alfa i GM-CSF oraz interleukin IL-1, -2, -3 i -6. Blokuje też wydzielanie ACTH przez przysadkę, co prowadzi do rozwoju niewydolności kory nadnerczy².

Hamując działanie hialuronidazy, zmniejsza przepuszczalność naczyń włosowatych i ogranicza obrzęk. Zwiększa stężenie glukozy we krwi, przyspiesza rozpad i hamuje syntezę białek oraz osłabia odporność organizmu na zakażenia. Powoduje zatrzymanie sodu i wody w organizmie oraz zwiększa wydalanie potasu z moczem. Nasila resorpcję wapnia z kości i prowadzi do rozwoju osteoporozy, zmniejsza wchłanianie jonów wapnia z przewodu pokarmowego, zwiększa wydalanie wapnia z moczem i hamuje wzrost u dzieci².

Farmakokinetyka

Po podaniu doustnym hydrokortyzon jest dobrze wchłaniany z przewodu pokarmowego, a maksymalne stężenie (C_max) w surowicy osiąga po około 1 godzinie. Okres półtrwania (t_½) hydrokortyzonu wynosi około 2 godzin, pełne działanie występuje po kilku godzinach i utrzymuje się przez około 6 godzin².

Po podaniu dożylnym soli sodowej bursztynianu hydrokortyzonu maksymalne stężenie (C_max) we krwi osiągane jest bezpośrednio po podaniu, a po wstrzyknięciu domięśniowym w ciągu 60 do 90 minut. Okres półtrwania (t_½) hydrokortyzonu w surowicy wynosi wówczas od 2 do 2,5 godziny³.

Farmakokinetyka hydrokortyzonu po podaniu dożylnym soli sodowej bursztynianu w dawce większej niż 20 mg ma charakter nieliniowy. Objętość dystrybucji (V_dss) w stanie równowagi wynosi od około 20 do 40 litrów, a hydrokortyzon ulega w znacznym stopniu dystrybucji do tkanek, przenika przez barierę krew-mózg i do mleka kobiecego. Wiązanie hydrokortyzonu z białkami osocza wynosi około 92%, przy czym lek wiąże się z transkortyną i albuminą. Okres półtrwania (t_½) w fazie eliminacji rośnie wraz z dawką i wynosi od 1,3 godziny dla dawek 5 i 10 mg do 1,9 godziny dla dawki 40 mg¹.

Hydrokortyzon jest metabolizowany głównie w wątrobie do biologicznie nieaktywnych pochodnych, które w postaci glukuronianów i siarczanów są wydalane przez nerki. W przemianach uczestniczy dehydrogenaza 11-beta-hydroksysteroidowa oraz enzym CYP3A4. Po podaniu pozajelitowym prawie całkowita eliminacja podanej dawki następuje w ciągu 12 godzin¹.

Wskazania leków z hydrokortyzonem

Zakres wskazań zależy od postaci i drogi podania. Wszystkie preparaty wydawane są na receptę.

Tabletki doustne stosuje się głównie jako leczenie substytucyjne w niewydolności kory nadnerczy różnej etiologii (choroba Addisona), w niedoczynności przysadki z wtórną niedoczynnością kory nadnerczy (zespół Sheehana), w zespole Nelsona po adrenalektomii, w zespole nadnerczowo-płciowym oraz w chorobach o podłożu autoimmunologicznym².

Postać do wstrzykiwań i infuzji stosuje się u pacjentów w ciężkim stanie, wymagających szybkiego podania glikokortykosteroidu. Wskazaniami są między innymi pierwotna lub wtórna niedomoga kory nadnerczy, stany wstrząsowe (wstrząs pourazowy, pooperacyjny, kardiogenny, anafilaktyczny, poprzetoczeniowy i pooparzeniowy), sepsa i wstrząs septyczny, ciężkie stany spastyczne oskrzeli (stan astmatyczny), ostre stany alergiczne (obrzęk naczynioruchowy Quinckego), ciężka postać rumienia wielopostaciowego (zespół Stevensa-Johnsona), ostre postacie chorób z autoagresji oraz ostra reakcja nadwrażliwości na leki³.

Postać do wstrzykiwań podaje się także zapobiegawczo w chorobach endokrynologicznych, aby zapobiec rozwojowi ostrej niewydolności nadnerczy przy zwiększonym zapotrzebowaniu na kortyzol, na przykład podczas zabiegu operacyjnego u pacjenta z niedomogą nadnerczy lub przy osłabieniu czynności nadnerczy wskutek przewlekłej sterydoterapii. Po rozważeniu wskazań przez lekarza może być stosowana również w stanach przewlekłych: alergicznych, dermatologicznych, endokrynologicznych, w chorobach przewodu pokarmowego, hematologicznych, nowotworowych, układu oddechowego i reumatycznych³.

Zgodnie z charakterystyką jednego z preparatów do wstrzykiwań postać pozajelitowa jest wskazana we wszystkich stanach wymagających szybkiego i intensywnego działania kortykosteroidów, w tym w pierwotnej lub wtórnej niedoczynności kory nadnerczy, toczniu rumieniowatym układowym, ostrym rumieniu wielopostaciowym, astmie oskrzelowej i reakcjach anafilaktycznych oraz w leczeniu wstrząsu w przebiegu niewydolności kory nadnerczy lub wstrząsu niereagującego na leczenie konwencjonalne¹.

Dawkowanie hydrokortyzonu

Dawkę ustala się indywidualnie w zależności od wskazania, stanu pacjenta i jego reakcji na lek. Zwykle dawki początkowe są większe, a po uzyskaniu oczekiwanego efektu leczniczego zmniejsza się je do najmniejszej dawki podtrzymującej skuteczne działanie.

Grupa / sytuacja	Dawka	Maksymalnie na dobę
Dorośli i dzieci powyżej 14 lat, doustnie (substytucja)	20 mg do 30 mg na dobę, w ciężkich przypadkach większa	–
Dzieci do 14 lat, doustnie	36 mg/m² pc. w 3 dawkach podzielonych	–
Dorośli i młodzież powyżej 14 lat, iniekcja	100 mg do 250 mg jednorazowo	do 1,5 g
Stany ciężkie, iniekcja dożylna	100 mg do 500 mg w powolnym wstrzyknięciu (1–10 minut), można powtórzyć po 2, 4 lub 6 godzinach	–
Wstrząs septyczny (dorośli)	50 mg dożylnie co 6 godzin lub w infuzji ciągłej	200 mg
Dzieci do 12 miesięcy, iniekcja	8 mg/kg mc. do 10 mg/kg mc. na dobę	–
Dzieci i młodzież 2–14 lat, iniekcja	4 mg/kg mc. do 8 mg/kg mc. na dobę, nie mniej niż 25 mg na dobę	–

W leczeniu doustnym podawanie powinno odbywać się zgodnie z dobowym rytmem wydzielania nadnerczowego, a dawkę podtrzymującą przyjmuje się między godziną 6 a 8 rano².

Jeśli podczas długotrwałej terapii pacjent znajdzie się w sytuacji stresowej, w razie współistniejącej choroby, urazu lub zabiegu chirurgicznego konieczne może być zwiększenie dawki hydrokortyzonu².

Leczenie dużymi dawkami glikokortykosteroidu trwa na ogół nie dłużej niż 48 do 72 godzin. W razie konieczności kontynuacji, ze względu na ryzyko zatrzymania sodu, zaleca się zastąpienie soli sodowej bursztynianu hydrokortyzonu solą sodową bursztynianu metyloprednizolonu, która w małym stopniu lub w ogóle nie powoduje retencji sodu³.

Po długotrwałej terapii leku nie należy odstawiać nagle, lecz stopniowo, przez tygodnie lub miesiące, w zależności od dawki i czasu trwania leczenia. Schemat zmniejszania dawki zależy od wskazania, okresu leczenia, wielkości stosowanej dawki i reakcji pacjenta na lek¹.

Istotne przeciwwskazania do stosowania hydrokortyzonu

Układowe zakażenia grzybicze

Hydrokortyzon jest przeciwwskazany w układowych zakażeniach grzybiczych, ponieważ kortykosteroidy mogą zaostrzyć ich przebieg. Wyjątkiem są sytuacje, gdy leczenie jest konieczne w celu opanowania zagrażających życiu reakcji wywołanych amfoterycyną^2,3.

Zakażenie ogólnoustrojowe

W przypadku postaci do wstrzykiwań przeciwwskazaniem jest zakażenie ogólnoustrojowe, chyba że pacjent otrzymuje swoiste leczenie przeciwzakaźne¹.

Podanie dooponowe i zewnątrzoponowe

Postać do wstrzykiwań jest przeciwwskazana do podania dooponowego, z wyjątkiem stosowania wraz z określonymi schematami chemioterapii, oraz do podania zewnątrzoponowego¹.

Brak przeciwwskazań w stanach zagrożenia życia

W ostrych, groźnych dla życia stanach nie ma żadnych przeciwwskazań do podania hydrokortyzonu, zwłaszcza jeśli przewiduje się jego stosowanie przez krótki czas, od 24 do 36 godzin³.

Środki ostrożności przy wydawaniu hydrokortyzonu

Stopniowe odstawianie i niewydolność kory nadnerczy

Podczas długotrwałego stosowania może rozwinąć się niedoczynność kory nadnerczy, która utrzymuje się przez wiele miesięcy po zakończeniu leczenia. Po długotrwałej terapii leku nie należy odstawiać nagle, ponieważ grozi to objawami ostrej niewydolności kory nadnerczy. Odstawienie może też wywołać zespół odstawienia z gorączką, bólem mięśni i stawów oraz złym samopoczuciem, nawet gdy nie stwierdza się niewydolności nadnerczy².

Zwiększanie dawki w sytuacjach stresowych

W trakcie długotrwałej terapii każda współistniejąca choroba, uraz, znieczulenie lub zabieg chirurgiczny wymaga czasowego zwiększenia dawki. Jeśli kortykosteroidy odstawiono po długotrwałym leczeniu, w sytuacji stresowej może być konieczne ich ponowne czasowe włączenie, ponieważ względna niewydolność kory nadnerczy utrzymuje się jeszcze przez wiele miesięcy¹.

Maskowanie i nasilanie zakażeń

Hydrokortyzon może maskować objawy zakażeń grzybiczych, wirusowych lub bakteryjnych, a hamowanie reakcji zapalnych i odpornościowych sprzyja powstawaniu nowych zakażeń o nietypowym przebiegu klinicznym, które mogą osiągnąć zaawansowane stadium, zanim zostaną rozpoznane³.

Ospa wietrzna i odra

Ospa wietrzna stanowi poważne zagrożenie i może być śmiertelna u osób z osłabioną odpornością wskutek stosowania hydrokortyzonu, podobnie poważny może być przebieg odry. Pacjent leczony hydrokortyzonem ogólnoustrojowo lub stosujący kortykosteroidy w ciągu ostatnich 3 miesięcy, który miał kontakt z osobą chorą na ospę wietrzną lub półpasiec, wymaga biernego uodpornienia immunoglobuliną VZIG w ciągu 10 dni od kontaktu².

Gruźlica

Stosowanie glikokortykosteroidów w czynnej gruźlicy należy ograniczyć do przypadków gruźlicy piorunującej lub rozsianej i tylko w połączeniu z leczeniem przeciwprątkowym. Pacjentów z gruźlicą utajoną lub nadwrażliwością na tuberkulinę należy wnikliwie obserwować, a podczas długotrwałej terapii stosować u nich leki przeciwgruźlicze².

Szczepienia

W okresie podawania glikokortykosteroidów nie należy przeprowadzać szczepień żywymi lub atenuowanymi wirusami u pacjentów otrzymujących dawki immunosupresyjne. Szczepionki inaktywowane można podać, jednak uzyskana odpowiedź immunologiczna może być zmniejszona. Wyjątkiem jest leczenie substytucyjne, na przykład w chorobie Addisona, podczas którego można szczepić³.

Retencja sodu i wody oraz utrata potasu

Średnie i duże dawki hydrokortyzonu mogą powodować wzrost ciśnienia tętniczego, zatrzymanie soli i wody oraz zwiększone wydalanie potasu, a wszystkie kortykosteroidy zwiększają wydalanie wapnia. Konieczne może być ograniczenie soli w diecie i uzupełnianie potasu. Efekt ten jest szczególnie istotny w postaci do wstrzykiwań przy leczeniu trwającym ponad 48 do 72 godzin².

Zaburzenia psychiczne

Steroidy ogólnoustrojowe mogą powodować potencjalnie ciężkie psychiczne działania niepożądane, zazwyczaj po kilku dniach od rozpoczęcia leczenia. Szczególną ostrożność należy zachować u pacjentów z ciężkimi zaburzeniami afektywnymi u nich samych lub u krewnych pierwszego stopnia, w tym z chorobą depresyjną, zaburzeniem dwubiegunowym lub uprzednią psychozą steroidową. Pacjenta lub opiekunów należy zachęcić do szukania pomocy medycznej w razie objawów psychicznych, zwłaszcza podejrzenia depresji lub myśli samobójczych¹.

Zaburzenia widzenia

Zaburzenia widzenia mogą wystąpić po ogólnoustrojowym i miejscowym stosowaniu kortykosteroidów. Przy nieostrym widzeniu lub innych zaburzeniach widzenia należy rozważyć skierowanie pacjenta do okulisty, ponieważ przyczyną może być zaćma, jaskra lub rzadka centralna chorioretinopatia surowicza. Długotrwałe stosowanie może powodować zaćmę podtorebkową tylną oraz jaskrę z ryzykiem uszkodzenia nerwu wzrokowego².

Okresowe porażenie tyreotoksyczne

U pacjentów z nadczynnością tarczycy i hipokaliemią wywołaną hydrokortyzonem może wystąpić okresowe porażenie tyreotoksyczne. Należy je brać pod uwagę u osób z objawami osłabienia mięśni, a przy podejrzeniu bezzwłocznie kontrolować stężenie potasu we krwi i wdrożyć odpowiednie leczenie².

Choroby wątroby

U pacjentów z chorobami wątroby metabolizm i eliminacja hydrokortyzonu są znacznie zmniejszone, dlatego lek może wykazywać nasilone działanie i można rozważyć zmniejszenie dawki. Zgłaszano także odwracalne po odstawieniu zaburzenia czynności wątroby i dróg żółciowych¹.

Guz chromochłonny

Istnieją doniesienia o przełomie związanym z guzem chromochłonnym, który po podaniu ogólnoustrojowych kortykosteroidów może być śmiertelny. U pacjentów z podejrzeniem lub rozpoznaniem guza chromochłonnego lek można podać wyłącznie po ocenie stosunku ryzyka do korzyści¹.

Powolne wstrzykiwanie dożylne

Jeśli produkt podawany jest dożylnie, wstrzyknięcie powinno być powolne i trwać od 1 do 10 minut, ponieważ szybkie wstrzyknięcie dożylne może zwiększać ryzyko działań niepożądanych³.

Reakcje uczuleniowe po podaniu pozajelitowym

Po pozajelitowym podaniu hydrokortyzonu może wystąpić silna reakcja uczuleniowa, w tym reakcje skórne oraz anafilaktyczne i anafilaktoidalne, szczególnie u pacjentów z nadwrażliwością na leki w wywiadzie. Przed podaniem należy przedsięwziąć odpowiednie środki zapobiegawcze¹.

Stosowanie u dzieci

Hydrokortyzon powoduje opóźnienie wzrostu, które może być nieodwracalne, dlatego u dzieci leczenie należy ograniczyć do najmniejszej koniecznej dawki podawanej możliwie najkrócej, a wzrost i rozwój dziecka ściśle monitorować. U wcześniaków po podaniu hydrokortyzonu notowano kardiomiopatię przerostową, co wymaga oceny diagnostycznej i kontroli czynności serca³.

Choroby współistniejące wymagające ostrożności

Szczególna ostrożność i częsta kontrola stanu klinicznego są wymagane u pacjentów z czynnym lub utajonym wrzodem trawiennym, osteoporozą (zwłaszcza u kobiet po menopauzie), nadciśnieniem tętniczym, zastoinową niewydolnością krążenia, cukrzycą, przebytą ciężką psychozą maniakalno-depresyjną, przebytą gruźlicą, jaskrą, uszkodzeniem lub marskością wątroby, niewydolnością nerek, padaczką, świeżą anastomozą jelitową, predyspozycją do zakrzepowego zapalenia żył, wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego, uchyłkowatością jelit, miastenią oraz zaburzeniami czynności tarczycy³.

Stosowanie w sporcie

Postać do wstrzykiwań zawiera substancję, przez którą wynik kontroli antydopingowej może być uznany za pozytywny¹.

Wpływ na prowadzenie pojazdów

Zgodnie z charakterystykami tabletek doustnych oraz jednego z preparatów do wstrzykiwań hydrokortyzon nie wpływa na sprawność psychofizyczną ani zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn^2,3. Nie przeprowadzono jednak systematycznych ocen wpływu kortykosteroidów na te zdolności, a w razie wystąpienia działań niepożądanych takich jak drgawki pacjent nie powinien prowadzić pojazdów ani obsługiwać maszyn¹.

Interakcje hydrokortyzonu

Cyklosporyna + hydrokortyzon

Podczas jednoczesnego stosowania metabolizm obu leków ulega zwolnieniu i następuje nasilenie ich działania. Obserwowano napady drgawek u pacjentów otrzymujących jednocześnie duże dawki glikokortykosteroidów i cyklosporynę, dlatego należy monitorować stężenie cyklosporyny, a w razie potrzeby skorygować dawki obu leków³.

Inhibitory CYP3A4 + hydrokortyzon

Inhibitory CYP3A4, takie jak erytromycyna, klarytromycyna, ketokonazol, itrakonazol, sok grejpfrutowy oraz inhibitory proteazy HIV, mogą zmniejszać klirens wątrobowy i zwiększać stężenie hydrokortyzonu w osoczu, co może wymagać zmniejszenia jego dawki w celu uniknięcia toksyczności steroidowej. Jednoczesne podawanie inhibitorów CYP3A, w tym produktów zawierających kobicystat, zwiększa ryzyko ogólnoustrojowych działań niepożądanych, dlatego takich połączeń należy unikać, chyba że korzyść przewyższa ryzyko¹.

Leki indukujące enzymy mikrosomalne + hydrokortyzon

Leki indukujące aktywność CYP3A4 i enzymy mikrosomalne wątroby, takie jak ryfampicyna, fenytoina, fenobarbital i karbamazepina, przyspieszają metabolizm hydrokortyzonu i osłabiają jego działanie, co może wymagać zwiększenia dawki glikokortykosteroidu².

Izoniazyd + hydrokortyzon

Hydrokortyzon może przyspieszać metabolizm wątrobowy i wydalanie izoniazydu, dlatego w razie potrzeby konieczne może być zwiększenie dawki izoniazydu³.

Glikozydy nasercowe + hydrokortyzon

Hydrokortyzon, nasilając utratę potasu, może zwiększać toksyczność glikozydów nasercowych, w tym digoksyny, oraz ryzyko zaburzeń rytmu serca. Należy zachować ostrożność i monitorować stężenie potasu³.

Leki moczopędne i inne obniżające stężenie potasu + hydrokortyzon

Leki moczopędne powodujące utratę potasu, takie jak tiazydy, furosemid i kwas etakrynowy, a także amfoterycyna B, ksantyny i agoniści receptorów beta-2, nasilają hipokaliemiczne działanie hydrokortyzonu. Po jednoczesnym zastosowaniu amfoterycyny B i hydrokortyzonu opisywano powiększenie serca i zastoinową niewydolność krążenia, dlatego należy monitorować stężenie potasu i w razie potrzeby je uzupełniać¹.

Leki hipoglikemizujące i insulina + hydrokortyzon

Hydrokortyzon zwiększa stężenie glukozy we krwi i antagonizuje działanie leków przeciwcukrzycowych, dlatego podczas leczenia u chorych na cukrzycę może być konieczne skorygowanie dawki insuliny lub doustnych leków przeciwcukrzycowych².

Leki hipotensyjne i moczopędne + hydrokortyzon

Lecznicze działanie środków przeciwnadciśnieniowych i moczopędnych jest osłabione podczas jednoczesnego stosowania z hydrokortyzonem, dlatego w razie potrzeby należy obserwować pacjenta i skorygować dawki leków².

Doustne leki przeciwzakrzepowe + hydrokortyzon

Hydrokortyzon może zmniejszyć lub zwiększyć działanie doustnych leków przeciwzakrzepowych z grupy kumaryny, dlatego podczas jednoczesnego stosowania należy kontrolować wskaźnik krzepnięcia i w razie potrzeby skorygować dawkę leku przeciwzakrzepowego³.

Niesteroidowe leki przeciwzapalne i salicylany + hydrokortyzon

Jednoczesne podawanie kortykosteroidów i niesteroidowych leków przeciwzapalnych zwiększa ryzyko krwawień i owrzodzeń przewodu pokarmowego. Hydrokortyzon przyspiesza też wydalanie salicylanów, a przerwanie leczenia kortykosteroidem może prowadzić do wzrostu stężenia salicylanu w osoczu i ryzyka jego toksyczności¹.

Leki hamujące esterazę cholinową + hydrokortyzon

Glikokortykosteroidy antagonizują działanie cholinomimetyków, takich jak neostygmina i pirydostygmina, co może objawić się ciężką niedomogą u pacjentów z miastenią. Jeśli to możliwe, leki cholinomimetyczne należy odstawić na co najmniej 24 godziny przed rozpoczęciem leczenia glikokortykosteroidami³.

Leki zwiotczające mięśnie + hydrokortyzon

U pacjentów przyjmujących kortykosteroidy zgłaszano antagonistyczne działanie wobec blokerów nerwowo-mięśniowych, takich jak pankuronium i wekuronium, a przy jednoczesnym stosowaniu dużych dawek kortykosteroidów i tych leków opisywano ostrą miopatię, dlatego należy monitorować działanie leku zwiotczającego¹.

Estrogeny i doustne środki antykoncepcyjne + hydrokortyzon

Estrogeny, w tym zawarte w doustnych środkach antykoncepcyjnych, mogą zmniejszać klirens hydrokortyzonu i nasilać jego działanie, zwiększając stężenie transkortyny wiążącej hormon. Dostosowanie dawki hydrokortyzonu może być konieczne przy dodaniu estrogenów do stabilnego schematu leczenia lub ich odstawieniu¹.

Aminoglutetimid + hydrokortyzon

Zahamowanie czynności nadnerczy wywołane aminoglutetimidem może zaostrzyć zmiany hormonalne spowodowane długotrwałym leczeniem glikokortykosteroidami¹.

Szczepionki i anatoksyny + hydrokortyzon

Glikokortykosteroidy hamują odpowiedź immunologiczną, co zmniejsza skuteczność szczepionek i anatoksyn oraz zwiększa ich toksyczność. Należy unikać ich stosowania u pacjentów otrzymujących immunosupresyjne dawki glikokortykosteroidów³.

Działania niepożądane hydrokortyzonu

Ryzyko działań niepożądanych rośnie wraz z wielkością dawki i czasem trwania leczenia. Charakterystyki preparatów do wstrzykiwań określają częstość wymienionych działań jako nieznaną, ponieważ nie można jej ustalić na podstawie dostępnych danych.

⚠ Niewydolność kory nadnerczy, zespół Cushinga i zaburzenia endokrynologiczne

Wtórne zahamowanie czynności osi przysadkowo-nadnerczowej, objawy zespołu Cushinga, niedoczynność przysadki, zaburzenia miesiączkowania i zahamowanie wzrostu u dzieci są działaniem o nieznanej częstości (). W tej samej grupie zgłaszano zmniejszenie tolerancji węglowodanów, ujawnienie utajonej cukrzycy oraz wzrost zapotrzebowania na insulinę lub doustne leki przeciwcukrzycowe u chorych na cukrzycę^3,1.

Zaburzenia metaboliczne i elektrolitowe

Zatrzymywanie sodu i płynów, utrata potasu, alkaloza hipokaliemiczna, hipokalcemia, dyslipidemia, upośledzona tolerancja glukozy, zwiększenie apetytu i masy ciała oraz ujemny bilans azotowy spowodowany nasilonym katabolizmem białek są działaniem o nieznanej częstości (). Charakterystyka jednego z preparatów do wstrzykiwań wymienia w tej grupie także kwasicę metaboliczną oraz lipomatozę^3,1.

⚠ Zaburzenia psychiczne

Zaburzenia psychotyczne, w tym mania, urojenia, omamy i zaostrzenie schizofrenii, oraz zaburzenia afektywne, w tym depresja, euforia, zmiany nastroju i myśli samobójcze, a także zmiana osobowości, stan splątania, lęk, bezsenność i drażliwość, są działaniem o nieznanej częstości ()^3,1.

Zaburzenia układu nerwowego

Zawroty i bóle głowy, napady drgawek oraz związany z odstawieniem glikokortykosteroidu wzrost ciśnienia wewnątrzczaszkowego z tarczą zastoinową (rzekomy guz mózgu), a także zapalenie nerwów, parestezje, tłuszczakowatość nadtwardówkowa, amnezja i zaburzenia poznawcze są działaniem o nieznanej częstości ()^3,1.

Zaburzenia oka

Zaćma podtorebkowa tylnej części soczewki, jaskra wtórna, zwiększone ciśnienie śródgałkowe z możliwością uszkodzenia nerwu wzrokowego, wytrzeszcz, nieostre widzenie oraz centralna chorioretinopatia surowicza są działaniem o nieznanej częstości (). Nieostre widzenie jako działanie o nieznanej częstości () wymieniają także charakterystyki tabletek doustnych^3,2.

⚠ Wrzód trawienny i powikłania żołądkowo-jelitowe

Wrzód żołądka z możliwością perforacji i krwawienia, perforacja jelita cienkiego i grubego (szczególnie w zapalnych chorobach jelit), zapalenie trzustki, owrzodzenie i drożdżyca przełyku, wzdęcia, ból brzucha, biegunka, nudności i wymioty są działaniem o nieznanej częstości ()^3,1.

⚠ Osteoporoza i zaburzenia mięśniowo-szkieletowe

Jałowa martwica głowy kości udowej i ramiennej, osłabienie mięśni, miopatia posteroidowa, utrata masy mięśniowej, osteoporoza, samoistne złamania z kompresyjnymi złamaniami kręgosłupa i patologicznymi złamaniami kości długich, artropatia oraz zerwanie ścięgna są działaniem o nieznanej częstości ()^3,1.

Zaburzenia skóry

Zaburzone gojenie się ran, ścieńczenie skóry podatnej na uszkodzenia, wybroczyny i wylewy krwawe, rumień na twarzy, rozstępy skórne, hirsutyzm, wykwity trądzikopodobne, nadmierna potliwość, świąd oraz reakcje nadwrażliwości takie jak alergiczne zapalenie skóry, pokrzywka i obrzęk naczynioruchowy są działaniem o nieznanej częstości (). Leczenie glikokortykosteroidami podawanymi pozajelitowo może dodatkowo powodować zmiany pigmentacji, bliznowacenie, zanik skóry lub tkanki podskórnej i ropnie jałowe w miejscu podania^3,1.

⚠ Zaburzenia serca i zaburzenia zakrzepowo-zatorowe

Zaburzenia rytmu lub zmiany EKG związane z niedoborem potasu, omdlenia, nasilenie nadciśnienia tętniczego, zastoinowa niewydolność serca u pacjentów podatnych oraz pęknięcie serca jako następstwo niedawno przebytego zawału są działaniem o nieznanej częstości (). Zgłaszano także nagłe zatrzymanie krążenia oraz kardiomiopatię przerostową u wcześniaków, a wśród zaburzeń naczyniowych zakrzepy z zatorami, zatory tłuszczowe, przyspieszoną miażdżycę naczyń, martwicze zapalenie naczyń i zakrzepowe zapalenie żył^3,1.

⚠ Reakcje anafilaktyczne i nadwrażliwość

Reakcje anafilaktyczne oraz nadwrażliwość na lek, w tym reakcje anafilaktoidalne, są działaniem o nieznanej częstości ()^3,1.

Zakażenia i nowotwory

Nasilenie lub maskowanie objawów zakażenia, zakażenia oportunistyczne oraz reaktywacja gruźlicy są działaniem o nieznanej częstości (). W tej samej częstości zgłaszano także mięsaka Kaposiego u pacjentów leczonych kortykosteroidami^3,1.

⚠ Zespół z odstawienia

Zespół z odstawienia występuje po szybkim odstawieniu hydrokortyzonu po długotrwałym stosowaniu, jest spowodowany ostrą niewydolnością nadnerczy i może zagrażać życiu. Mogą mu towarzyszyć gorączka, bóle mięśni i stawów, zapalenie śluzówki nosa, zapalenie spojówek, bolesne guzki skóry oraz utrata masy ciała³.

Pełną listę działań niepożądanych zawiera ChPL każdego preparatu, punkt 4.8.

Ciąża a hydrokortyzon

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych badania na zwierzętach wykazały, że glikokortykosteroidy podawane w dużych dawkach mogą powodować zaburzenia rozwoju płodu, a odpowiednio liczebnych, dobrze kontrolowanych obserwacji u ludzi nie przeprowadzono. Hydrokortyzon przenika przez barierę łożyskową i może wiązać się z niewielkim ryzykiem rozszczepu podniebienia oraz zahamowania wewnątrzmacicznego wzrostu płodu, a farmakologiczne dawki kortykosteroidów mogą zwiększać ryzyko niewydolności łożyska, małej masy urodzeniowej i śmierci płodu. Lek może być stosowany w ciąży jedynie wtedy, gdy w opinii lekarza spodziewana korzyść dla matki przeważa nad potencjalnym zagrożeniem dla płodu, a noworodki matek, które w ciąży otrzymywały znaczne dawki hydrokortyzonu, należy obserwować pod kątem niedoczynności kory nadnerczy^2,3.

Karmienie piersią a hydrokortyzon

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych hydrokortyzon przenika do mleka kobiecego i może u dziecka karmionego piersią zmniejszać wytwarzanie endogennych glikokortykosteroidów, hamować wzrost oraz powodować inne działania niepożądane. U matek karmiących piersią podczas stosowania dużych dawek hydrokortyzonu zaleca się zaprzestanie karmienia w okresie przyjmowania leku². Zgodnie ze stanowiskiem Światowej Organizacji Zdrowia hydrokortyzon może być stosowany u kobiet karmiących w pojedynczej dawce, brak jest jednak danych dotyczących jego przedłużonego stosowania³.

Produkty handlowe z hydrokortyzonem

Preparat	Postać	Kategoria dostępności
Corhydron 25	proszek i rozpuszczalnik do sporządzania roztworu do wstrzykiwań lub do infuzji, 25 mg	Rp
Hydrocortisone Pharmis	proszek i rozpuszczalnik do sporządzania roztworu do wstrzykiwań lub do infuzji, 100 mg	Rp
Hydrocortisonum Jelfa	tabletki, 20 mg	Rp