Oksybutynina

Lek antymuskarynowy (cholinolityczny) o działaniu spazmolitycznym, z grupy leków urologicznych stosowanych w częstym oddawaniu moczu i nietrzymaniu moczu (kod ATC G04BD04). Dostępna wyłącznie na receptę, w preparatach jednoskładnikowych, jako tabletki 5 mg (Driptane, Ditropan).

Działanie oksybutyniny

Oksybutynina rozluźnia mięsień wypieracz pęcherza moczowego i zmniejsza parcia naglące, nietrzymanie moczu oraz trudności z oddawaniem moczu u pacjentów z niestabilnością pęcherza. Działa dwutorowo – bezpośrednio spazmolitycznie na mięśniówkę gładką wypieracza oraz cholinolitycznie, hamując działanie acetylocholiny na receptory muskarynowe mięśni gładkich.

W odróżnieniu od leków działających wyłącznie na jeden z tych mechanizmów oksybutynina łączy komponentę rozkurczową i antymuskarynową, co przekłada się na zwiększenie objętości pęcherza moczowego i zmniejszenie liczby samoistnych skurczów wypieracza.

Działanie leku rozpoczyna się szybko – maksymalny efekt jest widoczny po 3–4 godzinach, a pewien efekt utrzymuje się jeszcze po 10 godzinach¹.

Farmakologia

Oksybutynina należy do leków urologicznych o działaniu spazmolitycznym. Wykazuje zarówno bezpośrednie działanie spazmolityczne na mięśniówkę gładką wypieracza, jak i cholinolityczne hamowanie działania acetylocholiny na receptory muskarynowe w mięśniach gładkich, co powoduje relaksację mięśnia wypieracza. U pacjentów z niestabilnością pęcherza moczowego lek zwiększa objętość pęcherza i zmniejsza liczbę incydentów spontanicznego skurczu wypieracza¹. Oksybutynina zmniejsza kurczliwość mięśnia wypieracza, częstość skurczów pęcherza oraz obniża ciśnienie wewnątrzpęcherzowe².

Farmakokinetyka

Oksybutynina szybko wchłania się z przewodu pokarmowego po podaniu doustnym, a stężenie maksymalne (C_max) w osoczu, wynoszące 8–12 ng/ml po dawce 5–10 mg, występuje przy t_max od 0,5 do 1,4 godziny. Obserwuje się przy tym znaczne różnice osobnicze w stężeniach leku w osoczu².

Oksybutynina wiąże się z białkami osocza (albuminą) w 83–85%, a jej ogólnoustrojowa biodostępność po podaniu doustnym jest niska i wynosi około 6%, co wynika ze znacznego metabolizmu podczas pierwszego przejścia przez wątrobę. Lek jest metabolizowany głównie przez cytochrom P450, przede wszystkim izoenzym CYP3A4, a jego głównym metabolitem jest czynna farmakologicznie N-deetyloksybutynina².

Produkt leczniczy i jego metabolity są wydalane głównie z moczem, przy czym w postaci niezmienionej wydalane jest jedynie około 0,02% dawki. Okres półtrwania (t_½) jest dwuwykładniczy – pierwsza faza trwa około 40 minut, a druga około 2–3 godziny, przy czym u osób w podeszłym wieku, zwłaszcza w złym stanie zdrowia, faza eliminacji może być wydłużona, a biodostępność większa, co uzasadnia stosowanie u nich mniejszych dawek².

Wskazania leków z oksybutyniną

Obie postacie tabletek na receptę mają to samo wskazanie u dorosłych – łagodzenie objawów niestabilności pęcherza moczowego z zaburzeniami oddawania moczu u pacjentów z pęcherzem neurogennym (hiperrefleksja wypieracza), to znaczy parć naglących, nietrzymania moczu i trudności z oddawaniem moczu^1,2.

U dzieci w wieku 5 lat i starszych oksybutynina jest wskazana w nietrzymaniu moczu, nagłym parciu na mocz oraz częstym oddawaniu moczu w niestabilności pęcherza spowodowanej idiopatyczną nadmierną aktywnością pęcherza lub pęcherzem neurogennym (nadmierna aktywność wypieracza), a także w nocnym mimowolnym oddawaniu moczu związanym z nadmierną aktywnością wypieracza, w połączeniu z terapią nielekową, gdy zawiodły inne metody leczenia².

Dawkowanie oksybutyniny

Grupa	Dawka jednorazowa (z odstępem)	Maksymalnie na dobę
Dorośli	5 mg 2 lub 3 razy na dobę	20 mg (5 mg 4 razy na dobę)
Osoby w podeszłym wieku	2,5 mg 2 razy na dobę, w razie potrzeby do 5 mg 2 razy na dobę	10 mg
Dzieci w wieku 5 lat i starsze	2,5 mg 2 razy na dobę, w razie potrzeby do 5 mg 2 lub 3 razy na dobę	15 mg
Dzieci poniżej 5 lat	nie zaleca się	–

U dorosłych zalecana dawka wynosi 5 mg dwa lub trzy razy na dobę i można ją zwiększyć maksymalnie do 5 mg cztery razy na dobę, jeśli pacjent dobrze toleruje lek¹. U osób w podeszłym wieku okres półtrwania leku jest wydłużony, dlatego zwykle wystarczająca jest dawka 2,5 mg dwa razy na dobę, którą można zwiększyć do 5 mg dwa razy na dobę².

U dzieci w wieku 5 lat i starszych, zarówno w niestabilności neurogennej, jak i w moczeniu nocnym, dawka początkowa wynosi zwykle 2,5 mg dwa razy na dobę i można ją zwiększyć do 5 mg dwa lub trzy razy na dobę, a w moczeniu nocnym ostatnią dawkę w danym dniu należy podać przed snem¹. Tabletki mogą mieć nieprzyjemny smak, dlatego należy je popijać szklanką wody².

Istotne przeciwwskazania do stosowania oksybutyniny

Zwężenie drogi odpływu z pęcherza moczowego

Oksybutynina jest przeciwwskazana przy zwężeniu drogi odpływu z pęcherza moczowego, w przypadku gdy może wystąpić zatrzymanie moczu¹.

Niedrożność i atonia jelit

Lek jest przeciwwskazany w niedrożności żołądkowo-jelitowej, atonii jelit oraz niedrożności porażennej jelit¹. Dotyczy to zarówno częściowej, jak i całkowitej niedrożności jelit².

Toksyczne rozszerzenie okrężnicy

Oksybutynina jest przeciwwskazana u pacjentów z toksycznym rozszerzeniem okrężnicy¹.

Ciężka postać wrzodziejącego zapalenia okrężnicy

Lek jest przeciwwskazany w ciężkiej postaci wrzodziejącego zapalenia okrężnicy².

Miastenia

Oksybutynina jest przeciwwskazana u pacjentów z miastenią (nużliwością mięśni)¹.

Jaskra z wąskim kątem przesączania

Lek jest przeciwwskazany u pacjentów z jaskrą z wąskim kątem przesączania lub z płytką komorą przednią oka².

Środki ostrożności przy wydawaniu oksybutyniny

Osoby w podeszłym wieku, dzieci i pacjenci z chorobami współistniejącymi

Oksybutyninę należy stosować ostrożnie u osób w podeszłym wieku o wątłej budowie ciała i u dzieci, którzy mogą być bardziej wrażliwi na jej działanie, a także u pacjentów z neuropatią wegetatywną (na przykład w chorobie Parkinsona), ciężkimi zaburzeniami czynnościowymi przewodu pokarmowego, zaburzeniami czynności wątroby lub nerek oraz zaburzeniami krążenia mózgowego¹.

Zaburzenia funkcji poznawczych u osób starszych

Leki antycholinergiczne należy stosować z ostrożnością u osób w podeszłym wieku z powodu ryzyka wystąpienia zaburzeń funkcji poznawczych¹.

Nasilenie chorób układu krążenia i rozrostu prostaty

Po przyjęciu oksybutyniny mogą nasilić się objawy tachykardii, a przez to także nadczynności tarczycy, zastoinowej niewydolności serca, zaburzeń rytmu serca, choroby wieńcowej i nadciśnienia tętniczego, jak również zaburzenia funkcji poznawczych oraz objawy rozrostu gruczołu krokowego².

Antycholinergiczny wpływ na ośrodkowy układ nerwowy

Odnotowano antycholinergiczny wpływ na ośrodkowy układ nerwowy, taki jak omamy, pobudzenie, splątanie i senność, dlatego zaleca się monitorowanie stanu pacjenta zwłaszcza przez kilka pierwszych miesięcy leczenia lub po zwiększeniu dawki, a w razie wystąpienia takich objawów należy rozważyć przerwanie leczenia lub zmniejszenie dawki¹.

Jaskra z wąskim kątem przesączania

Ponieważ oksybutynina może wywołać jaskrę z wąskim kątem przesączania, pacjentów należy poinformować o konieczności natychmiastowego kontaktu z lekarzem w razie nagłej utraty ostrości widzenia lub bólu oka².

Zmniejszone wydzielanie śliny i zdrowie jamy ustnej

Oksybutynina może zmniejszać wydzielanie śliny, co może prowadzić do próchnicy, paradontozy lub grzybicy (kandydozy) jamy ustnej, dlatego w czasie przewlekłego stosowania zaleca się regularne kontrole stomatologiczne¹.

Refluks żołądkowo-przełykowy i bisfosfoniany

Leki cholinolityczne należy stosować ostrożnie u pacjentów z przepukliną rozworu przełykowego, refluksem żołądkowo-przełykowym lub przyjmujących leki mogące spowodować albo nasilić zapalenie przełyku, takie jak bisfosfoniany¹.

Ryzyko udaru cieplnego

Oksybutynina przyjmowana w wysokiej temperaturze otoczenia może spowodować udar cieplny na skutek zmniejszenia pocenia¹.

Porfiria

Oksybutyninę uważa się za niebezpieczną dla pacjentów z porfirią, ponieważ w badaniach na zwierzętach i in vitro wykazała działanie porfirynogenne¹.

Uzależnienie u pacjentów z uzależnieniami w wywiadzie

Obserwowano uzależnienie od oksybutyniny u pacjentów nadużywających leków lub substancji odurzających w wywiadzie².

Stosowanie u dzieci

Nie zaleca się stosowania oksybutyniny u dzieci poniżej 5 lat, ponieważ nie ustalono w tej grupie bezpieczeństwa jej stosowania, a u dzieci w wieku 5 lat i starszych należy zachować ostrożność ze względu na możliwą zwiększoną wrażliwość, szczególnie w zakresie działań niepożądanych ze strony ośrodkowego układu nerwowego i objawów psychiatrycznych¹.

Nietolerancja galaktozy i zawartość sodu

Preparaty zawierają laktozę i nie powinny być stosowane u pacjentów z rzadko występującą dziedziczną nietolerancją galaktozy, niedoborem laktazy lub zespołem złego wchłaniania glukozy-galaktozy¹. Tabletki Ditropan zawierają mniej niż 1 mmol sodu na tabletkę, dlatego uznaje się je za wolne od sodu².

Wpływ na prowadzenie pojazdów

Oksybutynina może powodować senność oraz zaburzenia ostrości widzenia, dlatego pacjentów należy poinformować o konieczności zachowania ostrożności podczas prowadzenia pojazdów, obsługi maszyn i wykonywania czynności potencjalnie niebezpiecznych¹.

Interakcje oksybutyniny

Inne leki antycholinergiczne + oksybutynina

Jednoczesne stosowanie innych leków o działaniu antycholinergicznym nasila działanie antycholinergiczne oksybutyniny. Dotyczy to między innymi amantadyny i innych leków antycholinergicznych stosowanych w chorobie Parkinsona (na przykład biperydenu, lewodopy), leków przeciwhistaminowych, przeciwpsychotycznych (pochodnych fenotiazyny, butyrofenonu, klozapiny), chinidyny, glikozydów naparstnicy, trójpierścieniowych leków przeciwdepresyjnych, atropiny i związków pochodnych oraz dipirydamolu¹.

Leki wchłaniane z przewodu pokarmowego + oksybutynina

Poprzez zmniejszenie perystaltyki przewodu pokarmowego oksybutynina może wpływać na stopień wchłaniania innych leków¹. Może zwiększać wchłanianie digoksyny oraz zmniejszać wchłanianie lidokainy, paracetamolu, soli litu, tetracyklin, fenylbutazonu, sulfametoksazolu, kotrimoksazolu i leków o przedłużonym uwalnianiu².

Inhibitory CYP3A4 + oksybutynina

Oksybutynina jest metabolizowana przez izoenzym CYP3A4, dlatego jednoczesne stosowanie inhibitorów tego izoenzymu, na przykład itrakonazolu, może hamować jej metabolizm i zwiększać jej działanie¹.

Leki prokinetyczne + oksybutynina

Oksybutynina, jako lek antycholinergiczny, może osłabiać działanie leków prokinetycznych i wywierać działanie przeciwstawne do leczenia prokinetycznego².

Inhibitory cholinesterazy + oksybutynina

Jednoczesne stosowanie oksybutyniny z inhibitorami cholinesterazy może zmniejszać skuteczność tych inhibitorów¹.

Alkohol + oksybutynina

Alkohol może nasilać senność wywołaną lekami cholinolitycznymi, takimi jak oksybutynina².

Działania niepożądane oksybutyniny

Suchość błon śluzowych i skóry

Suchość błony śluzowej jamy ustnej oraz suchość skóry występują bardzo często (), a wśród objawów ocznych często () pojawia się suchość błony śluzowej gałki ocznej¹. Charakterystyka Ditropan opisuje ten objaw jako zmniejszone łzawienie występujące często ()².

Zaburzenia żołądka i jelit

Zaparcia i nudności występują bardzo często (), a biegunka i wymioty często (). Niezbyt często () pojawiają się dyskomfort w obrębie jamy brzusznej, jadłowstręt lub anoreksja, zmniejszenie łaknienia oraz zaburzenia połykania (dysfagia)¹. Refluks żołądkowo-przełykowy oraz rzekoma niedrożność u pacjentów z grupy ryzyka (osób w podeszłym wieku, pacjentów z zaparciami lub leczonych innymi lekami zmniejszającymi perystaltykę jelit) mają nieznaną częstość ()².

Zaburzenia oka i jaskra

Nieostre widzenie jest działaniem bardzo częstym (), natomiast jaskra z zamkniętym kątem przesączania, zwiększenie ciśnienia wewnątrzgałkowego oraz rozszerzenie źrenic mają nieznaną częstość ()¹.

Zaburzenia układu nerwowego

Zawroty głowy, bóle głowy i senność występują bardzo często (), a zaburzenia poznawcze i drgawki mają nieznaną częstość ()¹.

Zaburzenia psychiczne

Stany dezorientacji występują często ()¹. Nieznaną częstość () mają pobudzenie, niepokój lub lęk, omamy, koszmary senne, urojenia lub paranoja, objawy depresji, zaburzenia poznawcze u osób w podeszłym wieku, delirium oraz uzależnienie u pacjentów z nadużywaniem leków lub substancji w wywiadzie^1,2.

Zaburzenia serca

Kołatanie serca występuje często (), natomiast tachykardia i zaburzenia rytmu serca mają nieznaną częstość ()¹.

Zaburzenia oddawania moczu

Zatrzymanie moczu jest działaniem częstym ()², a zaburzenia oddawania moczu mają nieznaną częstość ()¹.

⚠ Udar cieplny

Udar cieplny, związany ze zmniejszeniem pocenia w wysokiej temperaturze otoczenia, jest działaniem o nieznanej częstości ()¹.

Reakcje skórne i nadwrażliwości

Zaczerwienienie skóry twarzy występuje często (), a obrzęk naczynioruchowy, wysypka, pokrzywka, zmniejszenie wydzielania potu oraz nadwrażliwość na światło mają nieznaną częstość ()¹. Nadwrażliwość jako reakcja immunologiczna również ma nieznaną częstość ()².

Pozostałe działania

Zakażenia układu moczowego, krwawienie z nosa oraz zaburzenia mięśniowe objawiające się osłabieniem mięśni, bólami lub skurczami mięśni mają nieznaną częstość ()¹.

Pełną listę działań niepożądanych zawiera ChPL każdego preparatu, punkt 4.8.

Ciąża a oksybutynina

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych brak jest odpowiednich danych dotyczących bezpieczeństwa stosowania oksybutyniny w czasie ciąży, a badania na zwierzętach wykazały działanie szkodliwe na reprodukcję w dawkach toksycznych dla matek, przy czym potencjalne ryzyko u ludzi jest nieznane. Leku nie należy stosować w ciąży, jeśli nie jest to bezwzględnie konieczne^1,2.

Karmienie piersią a oksybutynina

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych oksybutynina przyjmowana w czasie karmienia piersią przenika w małych ilościach do mleka kobiet karmiących, dlatego nie należy jej stosować w tym okresie^1,2.

Produkty handlowe z oksybutyniną

Preparat	Postać	Kategoria dostępności
Ditropan	tabletki 5 mg	Rp
Driptane	tabletki 5 mg	Rp