Salbutamol

Krótkodziałający, wybiórczy agonista receptora beta-2-adrenergicznego (SABA) o działaniu rozszerzającym oskrzela, stosowany w astmie i odwracalnej obturacji dróg oddechowych. Dostępny wyłącznie na receptę, w preparatach jednoskładnikowych, w postaci wziewnej (aerozol inhalacyjny) oraz doustnej (tabletki, syrop). Postać wziewna działa najszybciej i pełni rolę leku ratunkowego doraźnie przerywającego skurcz oskrzeli, natomiast tabletki i syrop stosuje się w leczeniu podtrzymującym.

Działanie salbutamolu

Salbutamol jest wybiórczym, krótkodziałającym lekiem pobudzającym receptory beta-2-adrenergiczne, które przeważają w mięśniach gładkich oskrzeli. Ich pobudzenie rozluźnia mięśnie gładkie dróg oddechowych i rozszerza oskrzela, dzięki czemu lek szybko znosi skurcz oskrzeli i objawy obturacji. W odróżnieniu od nieselektywnych sympatykomimetyków słabiej pobudza serce, choć w większych dawkach może wpływać także na receptory beta-adrenergiczne serca, naczyń i macicy.

Początek i czas działania zależą od drogi podania. Po podaniu wziewnym działanie rozszerzające oskrzela występuje szybko, w ciągu 5 minut od podania, i utrzymuje się krótko, przez 4–6 godzin, co czyni postać wziewną lekiem doraźnym¹. Po zażyciu syropu działanie rozpoczyna się później, po około 30 minutach².

Farmakologia

Salbutamol jest lekiem beta-adrenomimetycznym działającym głównie na receptory beta-2, których pobudzenie aktywuje cyklazę adenylanową katalizującą przemianę ATP do cyklicznego adenozynomonofosforanu (cAMP). Zwiększone stężenie cAMP prowadzi do rozkurczu mięśni gładkich, w tym oskrzeli, a dodatkowo hamuje uwalnianie mediatorów natychmiastowej reakcji alergicznej, zwłaszcza z komórek tucznych³.

W kontrolowanych badaniach klinicznych salbutamol w porównaniu z izoproterenolem działał silniej na oskrzela, słabiej pobudzając układ sercowo-naczyniowy, a jego działanie utrzymuje się dłużej, ponieważ nie jest wychwytywany zwrotnie ze szczeliny synaptycznej ani metabolizowany przez katecholo-O-metylotransferazę (COMT)³.

Farmakokinetyka

Po podaniu wziewnym 10–20% dawki dociera do dolnych dróg oddechowych, a pozostała część zostaje w jamie ustnej i gardle, jest połykana i wchłania się z przewodu pokarmowego. Lek, który dotarł do dróg oddechowych, wchłania się w miąższu płucnym i przedostaje do krążenia, nie będąc metabolizowanym w płucach. Salbutamol wiąże się z białkami osocza w około 10%, a jego okres półtrwania (t_½) po podaniu dożylnym wynosi 4–6 godzin. Z krążenia ogólnego lek dostaje się do wątroby, gdzie ulega metabolizmowi do siarczanu, i jest wydalany głównie z moczem, częściowo w postaci niezmienionej¹.

Po podaniu doustnym salbutamol jest szybko wchłaniany. Dla syropu biodostępność wynosi 50%, maksymalne stężenie (C_max) w osoczu występuje w ciągu około 2 godzin, a okres półtrwania (t_½) wynosi średnio 5 godzin, przy wiązaniu z białkami osocza rzędu 8–10%. Lek jest metabolizowany w wątrobie do 4′-O-siarczanu salbutamolu, a 65–90% dawki wydala się z moczem (w 60% w postaci metabolitów) i około 4% z kałem².

Po zastosowaniu 4 mg salbutamolu w tabletkach maksymalne stężenie (C_max) w surowicy występuje w ciągu około 2 godzin i wynosi 18 ng/ml, a okres półtrwania (t_½) w osoczu wynosi około 5 godzin. Po podaniu jednorazowym 76% dawki wydala się z moczem w ciągu trzech dni (60% stanowi metabolit), a około 4% z kałem³.

Wskazania leków z salbutamolem

Wskazania są wspólne co do istoty dla wszystkich postaci – leczenie skurczu oskrzeli i odwracalnej obturacji dróg oddechowych – różnią się natomiast szczegółem i grupą wiekową, do której dana postać jest przeznaczona. Wszystkie postacie dostępne są wyłącznie na receptę.

Postać wziewna (aerozol inhalacyjny) jest zalecana w leczeniu skurczu oskrzeli i odwracalnej obturacji dróg oddechowych, a także zapobiegawczo, przed wysiłkiem u pacjentów z astmą wysiłkową oraz przed przewidywanym kontaktem z alergenami wywołującymi napad duszności. Jest szczególnie zalecana w astmie o łagodnym, umiarkowanym lub ciężkim przebiegu, pod warunkiem że jej zastosowanie nie opóźnia rozpoczęcia podawania wziewnych glikokortykosteroidów. Stosuje się ją u dorosłych, młodzieży oraz dzieci w wieku od 4 do 11 lat¹.

Tabletki stosuje się w leczeniu astmy, skurczu oskrzeli i (lub) odwracalnych stanów skurczowych dróg oddechowych, u dorosłych i dzieci w wieku od 6 lat³.

Syrop stosuje się w stanach skurczowych oskrzeli w przebiegu astmy oskrzelowej oraz w odwracalnej obturacji dróg oddechowych, a jego postać ułatwia podanie młodszym dzieciom².

Dawkowanie salbutamolu

Postać i grupa	Dawka jednorazowa	Maksymalnie na dobę
Aerozol, dorośli i młodzież od 12 lat – przerwanie skurczu oskrzeli	1–2 inhalacje (100–200 mcg)	2 inhalacje (200 mcg) 4 razy na dobę
Aerozol, zapobiegawczo przed wysiłkiem lub kontaktem z alergenem	2 inhalacje (2 razy 100 mcg) 10–15 minut wcześniej	–
Aerozol, dzieci poniżej 12 lat	100 mcg, w razie potrzeby 200 mcg	do 200 mcg 4 razy na dobę
Tabletki, dorośli i dzieci powyżej 12 lat	2–4 mg, 3–4 razy na dobę, w odstępach co najmniej 6 godzin	8 mg 4 razy na dobę (maks. dobowa 32 mg)
Tabletki, pacjenci w podeszłym wieku lub wrażliwi na sympatykomimetyki	2 mg	2 mg 4 razy na dobę
Tabletki, dzieci 6–12 lat	2 mg, 3–4 razy na dobę	6 mg 4 razy na dobę (24 mg)
Syrop, dorośli i młodzież powyżej 12 lat	4 mg (10 ml), 3–4 razy na dobę	–
Syrop, dzieci 6–12 lat	2 mg (5 ml), 3–4 razy na dobę	–
Syrop, dzieci 2–6 lat	1–2 mg (2,5–5 ml), 3–4 razy na dobę	–

Postaci wziewnej nie należy stosować częściej niż cztery razy na dobę, a konieczność zastosowania dodatkowej dawki lub nagłe zwiększenie zapotrzebowania wskazuje na nasilenie astmy¹. W tabletkach dawki jednorazowe większe niż 4 mg stosuje się wyłącznie w razie braku reakcji na dawki mniejsze, a ich zwiększanie wymaga ostrożności³.

Istotne przeciwwskazania do stosowania salbutamolu

Poronienie zagrażające i poród przedwczesny

Salbutamol w postaci wziewnej, tabletek i syropu jest przeciwwskazany w zapobieganiu poronieniu zagrażającemu oraz w zapobieganiu niepowikłanemu porodowi przedwczesnemu, mimo że w tych stanach stosuje się salbutamol w postaci dożylnej^1,3,2.

Środki ostrożności przy wydawaniu salbutamolu

Salbutamol nie może być jedynym lekiem w ciężkiej astmie

Leków rozszerzających oskrzela nie należy stosować jako jedynych lub podstawowych leków u pacjentów z ciężkim lub niestabilnym przebiegiem astmy. Tacy pacjenci wymagają starannej opieki medycznej i oceny czynności układu oddechowego ze względu na ryzyko ciężkiego napadu astmy, a nawet zgonu, a w leczeniu należy rozważyć maksymalne dawki kortykosteroidów wziewnych i (lub) doustnych¹.

Nasilające się zapotrzebowanie jako sygnał pogorszenia kontroli astmy

Zwiększone zużycie krótkodziałających leków rozszerzających oskrzela, zwłaszcza wziewnych agonistów receptora beta-2, wskazuje na pogorszenie możliwości utrzymania astmy pod kontrolą, dlatego pacjent powinien jak najszybciej zasięgnąć porady lekarskiej, aby ponownie ocenić leczenie i rozważyć zwiększenie dawki leków przeciwzapalnych. Nadużywanie krótkodziałających beta-agonistów może maskować postęp choroby i zwiększać ryzyko ciężkich zaostrzeń astmy oraz zgonu¹.

Zakaz samodzielnego zwiększania dawki

Jeżeli reakcja na dotychczas stosowaną dawkę lub czas działania leku zmniejszyły się, pacjent nie powinien samodzielnie zwiększać dawek ani częstości ich przyjmowania bez konsultacji z lekarzem, ponieważ może to prowadzić do ciężkich zaburzeń układu sercowo-naczyniowego³.

Paradoksalny skurcz oskrzeli

Podobnie jak w przypadku innych leków wziewnych może wystąpić paradoksalny skurcz oskrzeli, objawiający się świstami bezpośrednio po przyjęciu leku. W takiej sytuacji należy niezwłocznie podać inny szybko działający lek rozszerzający oskrzela, przerwać podawanie salbutamolu wziewnego i w razie potrzeby zalecić inny lek¹.

Ryzyko hipokaliemii

Stosowanie beta-2-agonistów może powodować potencjalnie ciężką hipokaliemię, dlatego szczególną ostrożność zaleca się w ostrej, ciężkiej astmie, gdy niedotlenienie tkanek oraz jednoczesne leczenie pochodnymi ksantyny, kortykosteroidami i lekami moczopędnymi mogą ją nasilać. W takich sytuacjach należy kontrolować stężenie potasu w surowicy¹.

Choroby serca i niedokrwienie mięśnia sercowego

Salbutamol może pobudzać układ współczulny, wywołując kołatanie serca, wzrost ciśnienia tętniczego, przyspieszenie tętna i zmiany w EKG, dlatego należy go ostrożnie stosować u osób z chorobami układu sercowo-naczyniowego, zwłaszcza z chorobą niedokrwienną serca, zaburzeniami rytmu i nadciśnieniem tętniczym. Pacjentów ze współistniejącą ciężką chorobą serca należy uprzedzić o konieczności zasięgnięcia porady lekarskiej w razie bólu w klatce piersiowej lub innych objawów zaostrzenia choroby serca, wobec rzadkich doniesień o niedokrwieniu mięśnia sercowego związanym ze stosowaniem salbutamolu³.

Nadczynność tarczycy

U pacjentów z nadczynnością tarczycy salbutamol należy stosować wyłącznie z ostrożnością, po wnikliwej ocenie korzyści i zagrożeń³.

Cukrzyca i ryzyko kwasicy ketonowej

Salbutamol może powodować przemijające zaburzenia metaboliczne, w tym zwiększenie stężenia glukozy we krwi, co u pacjentów z cukrzycą może prowadzić do kwasicy ketonowej. Należy monitorować stężenie glukozy i kwasu mlekowego oraz odpowiednio dostosowywać leczenie przeciwcukrzycowe, pamiętając, że jednoczesne stosowanie kortykosteroidów może nasilać ten efekt².

Padaczka

Ostrożność jest niezbędna podczas stosowania salbutamolu u chorych na padaczkę oraz u pacjentów z nadmierną reakcją na aminy sympatykomimetyczne³.

Inhalator bez licznika dawek

Inhalator z aerozolem nie ma licznika dawek i zawiera ilość salbutamolu wystarczającą na 200 dawek. Po ich uwolnieniu inhalator może w dalszym ciągu rozpylać zawartość, jednak bez przepisanej dawki leku, a metody takie jak potrząśnięcie, zważenie czy zanurzenie w wodzie nie pozwalają tego ocenić, dlatego zaleca się prowadzenie rejestru uwolnionych dawek i posiadanie zapasowego inhalatora¹.

Wpływ na prowadzenie pojazdów

Charakterystyki produktów leczniczych nie odnotowują wpływu salbutamolu na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn lub wskazują na brak danych w tym zakresie^1,3.

Interakcje salbutamolu

Nieselektywne beta-adrenolityki + salbutamol

Salbutamolu nie należy stosować jednocześnie z lekami nieselektywnie blokującymi receptory beta-adrenergiczne, takimi jak propranolol, ponieważ działają one antagonistycznie i mogą wywołać skurcz oskrzeli u pacjentów z astmą^1,3.

Inne leki adrenomimetyczne + salbutamol

Nie należy stosować jednocześnie innych leków adrenomimetycznych w postaci doustnej lub we wstrzyknięciach ze względu na ryzyko ciężkich działań niepożądanych ze strony układu krążenia, a gdy konieczne jest regularne leczenie skojarzone, beta-adrenomimetyki należy zastąpić innymi lekami³.

Anestetyki halogenowe + salbutamol

Podczas stosowania anestetyków halogenowych obserwowano zahamowanie czynności skurczowej macicy z ryzykiem krwawienia oraz poważne komorowe zaburzenia rytmu wynikające ze zwiększonej reaktywności mięśnia sercowego, dlatego jeśli to możliwe, stosowanie salbutamolu należy przerwać co najmniej 6 godzin przed planowym znieczuleniem z użyciem tych anestetyków³.

Trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne i inhibitory MAO + salbutamol

Szczególną ostrożność należy zachować u pacjentów stosujących trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne oraz inhibitory monoaminooksydazy, a także w ciągu 2 tygodni po ich odstawieniu, ponieważ mogą nasilać działanie salbutamolu na układ sercowo-naczyniowy³.

Kortykosteroidy + salbutamol

Kortykosteroidy zwiększają stężenie glukozy we krwi i mogą zmniejszać stężenie potasu w surowicy, dlatego ich jednoczesne stosowanie z salbutamolem wymaga ostrożności i ciągłego monitorowania pacjenta ze względu na zwiększone ryzyko hiperglikemii i hipokaliemii³.

Leki zmniejszające stężenie potasu + salbutamol

Ze względu na hipokaliemiczne działanie agonistów receptora beta-2 z ostrożnością należy stosować jednocześnie leki zmniejszające stężenie potasu, takie jak leki moczopędne, digoksyna, metyloksantyny i kortykosteroidy, ze szczególnym uwzględnieniem zwiększonego ryzyka zaburzeń rytmu serca wynikających z hipokaliemii³.

Leki przeciwcukrzycowe + salbutamol

Pobudzanie receptorów beta-adrenergicznych zwiększa stężenie glukozy we krwi, co może osłabiać skuteczność leków przeciwcukrzycowych, dlatego u pacjentów może być konieczne indywidualne dostosowanie terapii przeciwcukrzycowej³.

Digoksyna + salbutamol

Po jednoczesnym podaniu digoksyny i pojedynczej doustnej dawki salbutamolu stężenie digoksyny w osoczu zmniejszyło się o 16–22%, dlatego u pacjentów stosujących oba leki zaleca się oznaczanie stężenia digoksyny³.

Działania niepożądane salbutamolu

⚠ Reakcje nadwrażliwości

Reakcje nadwrażliwości, w tym obrzęk naczynioruchowy, pokrzywka, skurcz oskrzeli, obniżenie ciśnienia krwi i zapaść, występują bardzo rzadko () i są opisywane zgodnie we wszystkich trzech charakterystykach^1,3,2.

Hipokaliemia i zaburzenia metaboliczne

Zmniejszenie stężenia potasu we krwi jest działaniem rzadkim (), a stosowanie beta-2-agonistów może powodować potencjalnie ciężką hipokaliemię^1,2. Charakterystyka tabletek dodatkowo wymienia hiperglikemię o nieznanej częstości ()³.

Drżenie, ból głowy i pobudzenie

Drżenie mięśni jest w tabletkach i syropie działaniem bardzo częstym ()^3,2, natomiast w postaci wziewnej drżenie mięśni szkieletowych opisywane jest jako częste ()¹. Ból głowy występuje często (), a nadmierna pobudliwość bardzo rzadko () we wszystkich trzech charakterystykach^1,3,2.

⚠ Zaburzenia serca

Tachykardia jest w postaci wziewnej działaniem częstym (), a kołatanie serca niezbyt częstym ()¹, natomiast charakterystyki tabletek i syropu wymieniają tachykardię i kołatanie serca łącznie jako działanie częste ()^3,2. Zaburzenia rytmu serca, w tym migotanie przedsionków, częstoskurcz nadkomorowy i skurcze dodatkowe, w postaci wziewnej i w tabletkach występują bardzo rzadko ()^1,3, a w syropie rzadko ()². Niedokrwienie mięśnia sercowego ma w postaci wziewnej i w syropie nieznaną częstość ()^1,2, natomiast charakterystyka tabletek wymienia chorobę niedokrwienną serca jako działanie bardzo rzadkie ()³.

Zaburzenia naczyniowe i ciśnienie tętnicze

Rozszerzenie obwodowych naczyń krwionośnych jest we wszystkich trzech charakterystykach działaniem rzadkim ()^1,3,2. Charakterystyka tabletek dodatkowo wymienia zmniejszenie ciśnienia tętniczego rozkurczowego oraz niedociśnienie tętnicze o nieznanej częstości ()³.

⚠ Paradoksalny skurcz oskrzeli i obrzęk płuc

Paradoksalny skurcz oskrzeli jest w postaci wziewnej działaniem bardzo rzadkim ()¹, a charakterystyka tabletek wymienia obrzęk płuc o nieznanej częstości ()³.

Podrażnienie jamy ustnej i gardła

Podrażnienie błony śluzowej jamy ustnej i gardła jest działaniem niezbyt częstym (), opisanym w charakterystyce postaci wziewnej¹.

Zaburzenia mięśniowe

Kurcze mięśni w tabletkach i syropie są działaniem częstym ()^3,2, natomiast w postaci wziewnej niezbyt częstym ()¹. Sztywność mięśni w tabletkach oraz osłabienie siły mięśniowej w syropie występują bardzo rzadko ()^3,2.

Pełną listę działań niepożądanych zawiera ChPL każdego preparatu, punkt 4.8.

Ciąża a salbutamol

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych salbutamol może być stosowany w ciąży jedynie w przypadkach, gdy oczekiwana korzyść dla matki przewyższa możliwe ryzyko dla płodu, ponieważ w badaniach na zwierzętach bardzo duże dawki wykazywały działanie uszkadzające płód, a danych dotyczących bezpieczeństwa stosowania u kobiet w ciąży jest niewiele. Salbutamol może hamować czynność skurczową macicy, dlatego jego stosowanie w okresie porodu jest dopuszczalne tylko w razie bezwzględnej konieczności^1,3.

Karmienie piersią a salbutamol

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych salbutamol prawdopodobnie przenika do mleka matki, dlatego jego stosowanie u kobiet karmiących piersią wymaga szczególnej rozwagi i jest dopuszczalne jedynie wtedy, gdy spodziewana korzyść dla matki przewyższa możliwe ryzyko dla dziecka^1,3. Charakterystyka syropu zaleca, aby w razie konieczności zastosowania leku pacjentka przerwała karmienie piersią².

Produkty handlowe z salbutamolem

Preparat	Postać	Kategoria dostępności
Salbutamol Hasco	syrop 2 mg/5 ml	Rp
Salbutamol WZF	tabletki 2 mg i 4 mg	Rp
Ventolin	aerozol inhalacyjny 100 mcg/dawkę	Rp