Acai

Acai to drobny, czarnofioletowy owoc palmy Euterpe oleracea Mart. z rodziny arekowatych (Arecaceae), rosnącej w Amazonii¹. Tradycyjnie jada się go w Brazylii, a poza nią zyskał popularność jako żywność i składnik żywności funkcjonalnej². Owoc zawiera polifenole, głównie antocyjany, a także lignany³. W badaniach u ludzi oceniano go głównie pod kątem profilu lipidowego, markerów stresu oksydacyjnego i wydolności fizycznej. Badań klinicznych jest niewiele, są małe i mierzą niemal wyłącznie markery laboratoryjne, a jedyna metaanaliza nie wykazała wpływu acai na cholesterol ani triglicerydy⁴.

Synonimy i nazewnictwo acai

• Nazwą łacińską gatunku jest Euterpe oleracea Mart., a surowcem są owoce (botanicznie jagody).
• Nazwy zwyczajowe to acai, açaí (portugalski), jagoda acai (acai berry), palma acai (acai palm, assai palm), a w katalogu nowej żywności Komisji Europejskiej także euterpa warzywna⁵.
• Pokrewny gatunek z zachodniej Amazonii, Euterpe precatoria Mart., również nazywany acai, był badany u sportowców⁶.
• Juçara (Euterpe edulis Mart.) to inny gatunek z tego samego rodzaju, o podobnym owocu, oceniany w części badań obok acai⁷.

Działanie acai

Najlepiej zbadanym składnikiem acai są antocyjany, które po spożyciu pojawiają się w osoczu w stężeniach rzędu nanogramów na litr. W czteroramiennym badaniu krzyżowym u 12 zdrowych ochotników po jednorazowym spożyciu pulpy albo soku z acai (7 ml na kilogram masy ciała) najwyższe stężenie antocyjanów w osoczu wynosiło 2321 ng/l po pulpie i 1138 ng/l po soku, osiągane po około 2 godzinach². Pojemność antyoksydacyjna osocza wzrosła po pulpie acai, ale wzrosła też po musie jabłkowym podawanym jako kontrola, a w moczu, w wytwarzaniu reaktywnych form tlenu i w stężeniu kwasu moczowego zmian nie było. W innym badaniu krzyżowym u 12 zdrowych osób jednorazowe wypicie 400 ml soku z acai, camu-camu i jeżyn podniosło stężenie kwasu askorbinowego w osoczu, ale nie zmieniło markerów stresu oksydacyjnego (izoprostanów i uszkodzeń DNA w leukocytach)⁸.

Działanie przeciwnowotworowe opisano wyłącznie u zwierząt. Przegląd systematyczny 9 prac na gryzoniach (747 zwierząt) wykazał w modelach nowotworów przełyku, jelita grubego, pęcherza i czerniaka mniejszą częstość i mniejszy rozmiar guzów oraz brak działania genotoksycznego, przy dawkach od 30 do 40 000 mg/kg masy ciała³. Dawek i modeli z tych badań nie da się przenieść na stosowanie u ludzi.

Pulpa acai zawiera jony żelaza, manganu i miedzi o właściwościach paramagnetycznych. W obrazowaniu rezonansem magnetycznym przewodu pokarmowego zwiększała sygnał w obrazach T1-zależnych, porównywalnie z gadolinowym środkiem kontrastowym, i zmniejszała go w obrazach T2-zależnych, dlatego badano ją jako doustny środek kontrastowy⁹.

Skuteczność kliniczna acai

Dla żadnego wskazania nie ma dowodów klinicznych na korzyść ze stosowania acai. W przeglądzie systematycznym produktów reklamowanych jako superfoods, obejmującym badania do kwietnia 2017 r., dla jagód acai nie znaleziono ani jednego kontrolowanego badania interwencyjnego oceniającego parametry zespołu metabolicznego¹⁰. Późniejsze badania mają od 10 do 69 uczestników, trwają od jednego posiłku do 12 tygodni i używają różnych postaci (pulpa, sok, napój, suszony owoc, wyciąg), co uniemożliwia porównywanie wyników.

Czy spożywanie acai poprawia profil lipidowy?

Nie wykazano, żeby spożywanie acai zmieniało stężenie cholesterolu albo triglicerydów. Metaanaliza 8 badań (411 uczestników w analizie, badania randomizowane i nierandomizowane) nie wykazała wpływu acai na cholesterol LDL, cholesterol HDL, cholesterol całkowity ani triglicerydy, a pewność dowodów oceniono w systemie GRADE jako niską lub bardzo niską⁴. Dane sugerują zmniejszenie stężenia lipidów całkowitych, ale przy tej pewności dowodów wynik nie wystarcza do zaleceń.

Pojedyncze badania kliniczne są z tym zgodne. W badaniu z randomizacją i kontrolą placebo u 69 osób z nadwagą i dyslipidemią dodanie 200 g pulpy acai do diety niskoenergetycznej przez 60 dni nie zmieniło profilu lipidowego ani glikemii¹¹. U 37 osób z zespołem metabolicznym 12 tygodni picia napoju z acai (325 ml dwa razy na dobę) również nie zmieniło markerów metabolizmu lipidów i glukozy¹². Wzrost cholesterolu HDL o 7,7% po 4 tygodniach picia 200 ml soku z acai u 30 zdrowych dorosłych liczono wobec wartości wyjściowych, badanie nie miało grupy placebo, a między sokiem z acai i sokiem z juçary różnic nie było⁷.

Czy stosowanie acai zmniejsza masę ciała albo glikemię?

Nie ma badań, w których stosowanie acai zmniejszyłoby masę ciała. Jedyne badanie przypisujące acai poprawę glikemii było otwartym badaniem pilotażowym bez grupy kontrolnej u 10 dorosłych z nadwagą, w którym po miesiącu spożywania 100 g pulpy dwa razy na dobę glikemia i insulinemia na czczo oraz cholesterol całkowity były niższe niż na początku¹. Bez grupy porównawczej nie da się oddzielić tego efektu od zmiany diety w czasie badania. W badaniach kontrolowanych placebo glikemia się nie zmieniała^11,12. Po jednorazowym koktajlu z acai zjedzonym z wysokotłuszczowym śniadaniem pierwszy szczyt insuliny był wyższy niż po koktajlu kontrolnym, a glikemia poposiłkowa taka sama¹³.

Czy spożywanie acai zmniejsza stres oksydacyjny i stan zapalny?

Spożywanie acai zmieniało pojedyncze markery stresu oksydacyjnego i zapalenia, bez znanego przełożenia na choroby. W badaniu u 69 osób z dyslipidemią stężenie 8-izoprostanu w osoczu zmniejszyło się w grupie acai istotnie bardziej niż w grupie placebo, a stężenie interleukiny 6 zmniejszyło się tylko w porównaniu z wartością wyjściową, bez różnicy między grupami¹¹. W pilotażowym badaniu u 37 osób z zespołem metabolicznym po napoju z acai stężenia interferonu gamma w osoczu i 8-izoprostanu w moczu były niższe niż po placebo, a autorzy sami ocenili to jako słabą przesłankę korzyści, bo poprawiły się dwa markery z wielu mierzonych¹². Kontrolowane badania jednorazowego podania dawały wyniki niespójne, raz wzrost pojemności antyoksydacyjnej osocza podobny do tego po musie jabłkowym, raz brak wpływu na markery uszkodzeń oksydacyjnych^2,8.

Czy spożywanie acai poprawia funkcję naczyń?

Dane ograniczają się do jednorazowego posiłku u 23 mężczyzn. W podwójnie zaślepionym badaniu krzyżowym u zdrowych mężczyzn z nadwagą po koktajlu z acai (694 mg fenoli) zjedzonym z wysokotłuszczowym śniadaniem rozszerzalność tętnicy ramiennej zależna od przepływu (FMD, flow-mediated dilatation) wzrosła po 2 godzinach o 1,4 punktu procentowego wobec 0,4 po koktajlu kontrolnym, bez zmian ciśnienia tętniczego i tętna¹³. Nie wiadomo, czy efekt utrzymuje się przy regularnym spożywaniu.

Czy stosowanie acai poprawia wydolność i regenerację u sportowców?

Wyniki pochodzą z trzech badań, w których łącznie wzięło udział 36 osób, więc nie pozwalają na wnioski. U 10 kolarzy 15 dni spożywania 400 g pasteryzowanej pulpy acai na dobę zmniejszyło stężenie mleczanu we krwi podczas wysiłku o 29% i podniosło intensywność progu beztlenowego w porównaniu z placebo, w badaniu krzyżowym z pojedynczo ślepą próbą¹⁴. U 14 sportowców po napoju z acai (27,6 mg antocyjanów na dawkę) bieg do wyczerpania trwał średnio o 69 sekund dłużej, ale przedział ufności podany w streszczeniu obejmuje brak różnicy, co jest sprzeczne z deklarowaną istotnością wyniku¹⁵. U 12 mężczyzn 7 dni przyjmowania 40 g suszonego owocu Euterpe precatoria przyspieszyło powrót siły zginaczy kolana po serii skoków, bez różnicy we wskaźniku zmęczenia⁶. Punkty końcowe są zastępcze (mleczan, siła w teście laboratoryjnym), a żadne badanie nie oceniało wyniku sportowego w zawodach.

Czy stosowanie wyciągu z acai łagodzi szum uszny?

Dowodem jest jedno małe badanie o niejasnej analizie. W badaniu z kontrolą placebo u 30 osób z przewlekłym szumem usznym przyjmowanie 100 mg wyciągu z acai przez 3 miesiące wiązało się ze zmniejszeniem uciążliwości szumu w skali THI (Tinnitus Handicap Inventory) w porównaniu z pomiarem wyjściowym¹⁶. Streszczenie nie podaje porównania między grupami, objawy lękowe zmieniły się tylko w grupie placebo, a markery stresu oksydacyjnego nie różniły się między grupami. Taki wynik nie uzasadnia stosowania acai w leczeniu szumu usznego.

Czy stosowanie acai ma działanie przeciwnowotworowe u ludzi?

Nie wykazano działania przeciwnowotworowego u ludzi. W badaniu II fazy bez grupy kontrolnej u 21 mężczyzn z biochemicznym nawrotem raka prostaty przyjmowanie produktu z sokiem acai dwa razy na dobę dało odpowiedź PSA u jednego pacjenta, a badanie zakończono po pierwszym etapie, bo nie osiągnęło założonego punktu końcowego (odpowiedź PSA u połowy pacjentów)¹⁷. Czas podwojenia PSA wydłużył się u 71% chorych, ale bez grupy porównawczej nie wiadomo, czy ma to związek z piciem soku. Działanie chemoprewencyjne opisano wyłącznie u gryzoni³.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla acai

Acai nie ma dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego w Unii Europejskiej. Oświadczenia zdrowotne dotyczące substancji roślinnych (botanicals) zostały w większości zawieszone (on hold) przez Komisję Europejską od 2010 roku i do dziś nie zostały ocenione, dlatego acai nie ma żadnego oświadczenia funkcjonalnego ani oświadczenia o zmniejszeniu ryzyka choroby dopuszczonego na podstawie rozporządzenia (WE) 1924/2006, także dotyczącego działania przeciwutleniającego. Status ten podaje rejestr Unii Europejskiej¹⁸.

Owoce Euterpe oleracea i Euterpe edulis nie są nową żywnością w rozumieniu rozporządzenia (UE) 2015/2283, więc mogą być sprzedawane w żywności bez osobnej autoryzacji⁵. Wpis katalogu dotyczy owoców, a nie innych części rośliny.

Acai nie figuruje w wykazie substancji roślinnych ocenianych przez Komitet do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC) Europejskiej Agencji Leków, nie ma więc monografii unijnej i nie ma statusu tradycyjnego produktu leczniczego roślinnego w rozumieniu dyrektywy 2001/83/WE.

Bezpieczeństwo stosowania acai

W badaniach klinicznych trwających do 12 tygodni nie opisano poważnych działań niepożądanych, a w badaniu u chorych na raka prostaty produkt z sokiem acai był dobrze tolerowany¹⁷. Próby były jednak małe, więc rzadkie działania niepożądane mogły nie zostać wykryte. Brak działania genotoksycznego stwierdzono u gryzoni³. Nie ma danych o bezpieczeństwie stosowania w ciąży i podczas karmienia piersią. Jako surowiec roślinny acai nie ma ustalonych wartości referencyjnych spożycia ani górnego tolerowanego poziomu spożycia.

Produkty z owoców acai są w Brazylii najczęściej wskazywanym pokarmem w ogniskach choroby Chagasa przenoszonej drogą pokarmową (32 z 64 ognisk). Przegląd systematyczny 114 ognisk w Ameryce Łacińskiej objął 1293 przypadki i 77 zgonów, a zmiany w sercu utrzymywały się u części chorych mimo leczenia¹⁹.

Związek ognisk z acai pokazały badania epidemiologiczne, między innymi badanie kohortowe i kliniczno-kontrolne ogniska w Barcarena w stanie Pará w 2006 r., gdzie spożycie owoców acai wskazano jako drogę zakażenia Trypanosoma cruzi²⁰. W większości ognisk źródło pokarmowe ustalono tylko na podstawie wywiadu epidemiologicznego, a mikrobiologicznie potwierdzono je w jednym ognisku. Ogniska występowały w regionach amazońskich i tropikalnych¹⁹.

Dawkowanie acai

Nie ma ustalonej dawki acai. Schematy poniżej pochodzą z badań klinicznych, w których używano różnych postaci, więc dawki nie są między sobą porównywalne.

Dawka wyciągu w badaniu nad szumem usznym (100 mg) jest wielokrotnie mniejsza niż porcje pulpy w pozostałych badaniach (200–400 g), a streszczenie nie podaje, ilu gramom owocu odpowiada.

Postacie acai

Acai jest dostępne jako mrożona albo pasteryzowana pulpa, sok, napoje z dodatkiem acai, liofilizowany proszek oraz kapsułki i tabletki z wyciągiem, a także w mieszankach z innymi owocami. Postać wpływa na ilość wchłanianych antocyjanów: po tej samej objętości na kilogram masy ciała najwyższe stężenie antocyjanów w osoczu było po pulpie około dwukrotnie wyższe niż po klarowanym soku². Wyciągi nie mają jednolitej standaryzacji, a jako acai badano owoce Euterpe oleracea i Euterpe precatoria⁶.