Arnota właściwa

Arnota właściwa (Bixa orellana L.) to drzewo z rodziny arnotowatych (Bixaceae)¹, stosowane w medycynie ludowej przez rdzenne społeczności Brazylii i innych krajów tropikalnych². Z nasion arnoty produkuje się pomarańczowy barwnik spożywczy E 160b, zawierający karotenoidy biksynę i norbiksynę³. W suplementach diety wyciąg z nasion annato jest dostępny jako źródło tokotrienoli, czyli form witaminy E, w których przeważa delta-tokotrienol. Wyciąg handlowy użyty w badaniu u kobiet po menopauzie zawiera 70% tokotrienoli, z czego 90% stanowi delta-tokotrienol, a 10% gamma-tokotrienol⁴. Barwnik, cała roślina i koncentrat tokotrienoli to trzy różne produkty, a wyniki badań jednego z nich nie przenoszą się na pozostałe.

Synonimy i nazewnictwo arnoty właściwej

• Arnota właściwa – polska nazwa gatunku, podana także w unijnym katalogu nowej żywności¹.
• Bixa orellana L. – nazwa łacińska, rodzina Bixaceae (arnotowate).
• Annato (annatto), achiote, urucum (Brazylia) – nazwy zwyczajowe rośliny i barwnika z nasion.
• E 160b – oznaczenie barwnika z annato jako dodatku do żywności. Jego składnikami barwiącymi są biksyna i norbiksyna.
• Tokotrienole z annato (annatto tocotrienols) – wyciąg z nasion bogaty w delta-tokotrienol, sprzedawany m.in. pod nazwą handlową DeltaGold.
• Arnoty nie należy mylić z arniką górską (Arnica montana), rośliną z rodziny astrowatych.

Działanie arnoty właściwej

Nasiona annato zawierają dwie grupy związków o różnym przeznaczeniu. Karotenoidy biksyna i norbiksyna nadają barwę i są przedmiotem oceny jako dodatek do żywności. Tokotrienole są formami witaminy E z nienasyconym łańcuchem bocznym, a w annato przeważa izomer delta.

Tokotrienole z annato wchłaniają się po podaniu doustnym, a ich stężenie w osoczu rośnie z dawką. Przegląd systematyczny 7 badań farmakokinetycznych u zdrowych ochotników wskazał, że delta-tokotrienol z annato osiąga najwyższe stężenie po około 4 godzinach, a jego okres półtrwania wynosi niespełna 3 godziny⁵. W badaniach klinicznych preparat podawano raz, dwa albo trzy razy na dobę. W badaniu u 89 kobiet stężenie delta-tokotrienolu w surowicy było jednakowe przy dawce 300 i 600 mg tokotrienoli na dobę⁴.

Działanie przeciwzapalne, przeciwutleniające i hamujące resorpcję kości opisywano w badaniach komórkowych i na zwierzętach, a w przeglądzie prac o stłuszczeniu wątroby 8 z 12 było badaniami na zwierzętach⁶. U ludzi mierzono je wyłącznie przez markery zastępcze: stężenie białka C-reaktywnego, aldehydu malonowego i markerów obrotu kostnego.

Skuteczność kliniczna arnoty właściwej

Poza jednym badaniem nad prostatą badania kliniczne dotyczyły tokotrienoli, barwnika w żywności albo preparatów złożonych. Cztery z sześciu opisanych niżej badań z delta-tokotrienolem pochodzą z jednego ośrodka w Rawalpindi w Pakistanie, a ich abstrakty nie podają, czy tokotrienol pochodził z annato, czy z innego surowca. Roczne badanie preparatu z samej rośliny, przeprowadzone u 136 mężczyzn, dało wynik negatywny.

Czy stosowanie tokotrienoli z annato zapobiega utracie masy kostnej po menopauzie?

Dane ograniczają się do jednego badania z markerami obrotu kostnego i nie pozwalają na wniosek o zapobieganiu osteoporozie ani złamaniom. W randomizowanym badaniu kontrolowanym placebo (RCT) u 89 kobiet po menopauzie z osteopenią 12-tygodniowe stosowanie 300 albo 600 mg tokotrienoli z annato na dobę zmniejszyło wydalanie N-końcowego telopeptydu kolagenu z moczem, stężenie sRANKL i marker uszkodzenia oksydacyjnego DNA, a markera tworzenia kości nie zmieniło istotnie⁷. Efekt był jednakowy przy obu dawkach. Badanie nie mierzyło gęstości mineralnej kości, a zmiana markera resorpcji nie jest dowodem ochrony kości.

Czy stosowanie delta-tokotrienolu zmniejsza stłuszczenie wątroby?

Stosowanie delta-tokotrienolu w niealkoholowej stłuszczeniowej chorobie wątroby (NAFLD) poprawiało parametry biochemiczne w badaniach jednego ośrodka, ale wpływ na samo stłuszczenie jest niepewny. W RCT u 71 chorych przyjmujących 300 mg delta-tokotrienolu dwa razy na dobę po 12 tygodniach zmniejszyła się aktywność aminotransferaz, stężenie białka C-reaktywnego i wskaźnik stłuszczenia wątroby wyliczany z badań laboratoryjnych, ale obraz wątroby w USG się nie zmienił⁸. Publikacja z 24-tygodniowej obserwacji, z tą samą liczebnością grup (35 i 36 osób), podała spadek aktywności aminotransferazy alaninowej o blisko 9 jednostek względem placebo (różnica średnich −8,86) i zmniejszenie stłuszczenia w USG, ledwie istotne statystycznie⁹. Obie prace opisują najpewniej tę samą próbę, więc nie są dwoma niezależnymi potwierdzeniami. Żadna nie oceniała wątroby biopsją ani elastografią.

Przegląd systematyczny 12 prac (8 na zwierzętach, 4 u ludzi) ocenił, że tokotrienole z palmy lub z annato poprawiały wyniki w NAFLD, a zarazem uznał je jedynie za potencjalny środek, wymagający dalszych badań⁶. Jedna z czworga autorów jest pracownicą firmy produkującej tokotrienole z annato.

Czy stosowanie delta-tokotrienolu poprawia kontrolę glikemii?

Dwa małe badania z jednego ośrodka wskazują na poprawę glikemii, ale wymagają potwierdzenia w niezależnych próbach. W RCT u 110 chorych na cukrzycę typu 2 leczonych doustnymi lekami przeciwcukrzycowymi 24-tygodniowe stosowanie 250 mg delta-tokotrienolu na dobę obniżyło hemoglobinę glikowaną o około pół punktu procentowego względem placebo (różnica średnich −0,53), a także glikemię na czczo i wskaźnik insulinooporności HOMA-IR¹⁰. W RCT u 77 osób ze stanem przedcukrzycowym stosowanie 300 mg delta-tokotrienolu na dobę przez 12 tygodni zmniejszyło glikemię na czczo, hemoglobinę glikowaną i insulinooporność bardziej niż placebo, a abstrakt nie podaje wielkości tych zmian¹¹.

Wszystkie badania nad delta-tokotrienolem w stłuszczeniu wątroby, cukrzycy i stanie przedcukrzycowym prowadził ten sam zespół z Instytutu Patologii Sił Zbrojnych w Rawalpindi, z tym samym współautorem w każdej publikacji. Łącznie objęły mniej niż 300 osób, trwały najwyżej 24 tygodnie i mierzyły wyłącznie parametry laboratoryjne. Abstrakty nie podają surowca, z którego pozyskano tokotrienol.

Czy stosowanie arnoty właściwej łagodzi objawy łagodnego rozrostu prostaty?

Stosowanie preparatu z arnoty nie złagodziło objawów łagodnego rozrostu prostaty w rocznym badaniu z placebo. W podwójnie zaślepionym RCT u 136 mężczyzn z umiarkowanymi objawami z dolnych dróg moczowych, przyjmujących 250 mg preparatu z Bixa orellana trzy razy na dobę albo placebo przez 12 miesięcy, punktacja objawów, maksymalny przepływ cewkowy i objętość moczu zalegającego po mikcji zmieniły się tak samo w obu grupach¹².

Czy spożywanie annato wpływa na lipidy krwi?

W badaniu żywieniowym annato dodane do jaj nie zmieniło lipidów krwi u osób zdrowych. W RCT u 105 dorosłych codzienne spożywanie przez 8 tygodni dwóch jaj wzbogaconych annato nie zmieniło stężenia triglicerydów, cholesterolu frakcji LDL i HDL ani apolipoprotein w porównaniu z jajami bez dodatku i z samymi białkami jaj¹³. W RCT u 102 osób z hipertriglicerydemią stosowanie preparatu zawierającego 100 mg tokotrienoli z annato razem z 1,8 g kwasu eikozapentaenowego i astaksantyną obniżyło triglicerydy o około 10%, podczas gdy w grupie placebo wzrosły o podobną wartość¹⁴. Preparat miał trzy składniki czynne i nie porównywano go z samym kwasem eikozapentaenowym, więc wyniku nie da się przypisać tokotrienolom.

Czy stosowanie delta-tokotrienolu wspomaga leczenie nowotworów?

Dwa badania fazy II nie wykazały korzyści z dodania delta-tokotrienolu do leczenia przeciwnowotworowego. W podwójnie zaślepionym RCT u 70 chorych z przerzutowym rakiem jelita grubego stosowanie 300 mg delta-tokotrienolu trzy razy na dobę razem z chemioterapią FOLFOXIRI nie wydłużyło istotnie czasu do pierwszej hospitalizacji lub zgonu (współczynnik hazardu 0,70), a wynik dopuszczał zarówno wyraźną korzyść, jak i pogorszenie. Częstość ciężkich działań toksycznych była podobna¹⁵. Rzadziej trzeba było zmniejszać dawkę oksaliplatyny (47% wobec 71% chorych), co autorzy uznali za możliwy efekt neuroprotekcyjny, ale był to wynik wtórny. W otwartym RCT u 80 kobiet z rakiem piersi leczonych neoadiuwantowo dodanie delta-tokotrienolu nie zmieniło odsetka odpowiedzi na leczenie ani częstości ciężkich zdarzeń niepożądanych¹⁶.

Czy stosowanie preparatów złożonych z annato poprawia regenerację po wysiłku?

Preparaty złożone, w których annato jest jednym z kilku składników, nie mają dowodów wpływu na regenerację po wysiłku. W pilotażowym RCT u 34 aktywnych fizycznie mężczyzn 4-tygodniowe stosowanie preparatu z imbirem i annato nieznacznie zwiększyło różnorodność mikrobioty jelitowej, bez wpływu na interleukinę 6 i krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe¹⁷. W pilotażowym RCT u 28 biegaczy z bólem kolana stosowanie preparatu z hakoroślą, imbirem i annato zmieniało wyniki termografii i masę tkanki tłuszczowej nóg, a abstrakt nie podaje wyniku dla bólu¹⁸. W obu badaniach współautorami byli pracownicy firmy wytwarzającej preparat.

Czy wyciąg z arnoty ma zastosowanie miejscowe?

Wyciąg z nasion bywa badany jako fotouczulacz w terapii fotodynamicznej jamy ustnej, co nie ma związku z suplementacją. W RCT u 44 osób z nieświeżym oddechem pędzlowanie języka 20-procentowym wyciągiem z Bixa orellana i naświetlanie niebieską diodą zmniejszało stężenie siarkowodoru tuż po zabiegu, ale efekt nie utrzymał się po 7 dniach¹⁹.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla arnoty właściwej

Arnota właściwa, annato ani tokotrienole nie mają w Unii Europejskiej dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego. W rejestrze oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych nie ma dla nich żadnego wpisu, ani oświadczenia dopuszczonego, ani odrzuconego po ocenie Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności (European Food Safety Authority, EFSA)²⁰. Ocena oświadczeń art. 13(1) dla surowców roślinnych jest zawieszona od 2010 roku, ale nie ustalono, czy wniosek dotyczący arnoty znajduje się na liście oczekujących. Producent nie może przypisywać preparatowi z annato wpływu na kości, wątrobę ani glikemię. Arnota nie jest składnikiem odżywczym, więc nie ustalono dla niej wartości referencyjnych spożycia ani górnego tolerowanego poziomu spożycia.

Od oświadczeń zdrowotnych trzeba odróżnić trzy inne reżimy. Jako tradycyjny produkt leczniczy roślinny arnota nie ma w zestawieniu Komitetu do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych Europejskiej Agencji Leków (HMPC) ani monografii, ani wpisu na listę unijną²¹. Jako żywność nasiona arnoty nie są nową żywnością i mogą być wprowadzane do obrotu bez autoryzacji na podstawie rozp. (UE) 2015/2283¹. Jako dodatek do żywności barwnik E 160b jest dopuszczony rozporządzeniem (WE) 1333/2008, a EFSA ustaliła dla jego składników dopuszczalne dzienne pobranie (acceptable daily intake, ADI): 6 mg biksyny i 0,3 mg norbiksyny na kilogram masy ciała na dobę³. ADI dotyczy barwnika w żywności i nie jest normą dawkowania tokotrienoli.

Bezpieczeństwo stosowania arnoty właściwej

W badaniach klinicznych tokotrienole z annato były dobrze tolerowane, ale obserwacja trwała najwyżej 24 tygodnie. W RCT u 89 kobiet po menopauzie stosowanie do 600 mg tokotrienoli na dobę przez 12 tygodni nie zmieniło parametrów czynności wątroby ani nerek, a uczestniczki nie zgłosiły zdarzeń niepożądanych związanych z preparatem⁴. W badaniu z delta-tokotrienolem w stłuszczeniu wątroby nie odnotowano zdarzeń niepożądanych⁹. Dawki 750 i 1000 mg sprawdzono po jednorazowym podaniu u 6 osób, a autorzy uznali je za bezpieczne²².

Annato może wywołać reakcję alergiczną, w tym anafilaksję. Osobie, która miała pokrzywkę, obrzęk lub duszność po serach, płatkach śniadaniowych albo przekąskach barwionych na pomarańczowo, preparatów z annato nie należy polecać przed konsultacją z alergologiem.

Opisano przypadek pokrzywki, obrzęku naczynioruchowego i ciężkiego niedociśnienia w ciągu 20 minut po zjedzeniu płatków z barwnikiem annato, z dodatnim testem skórnym i swoistymi przeciwciałami IgE przeciw białku z barwnika. Autorzy przypuszczali, że barwnik zawiera resztkowe białka nasion²³. Reakcję IgE-zależną na annato opisano też jako przyczynę rzekomej alergii na ser²⁴, u dziecka w wieku przedszkolnym²⁵, a w Gdańsku nadwrażliwość po spożyciu annato potwierdzono doustną próbą prowokacji kontrolowaną placebo²⁶. To pojedyncze opisy, więc częstości takich reakcji nie da się oszacować. U myszy wyciąg z annato i cis-biksyna działały uczulająco po kontakcie ze skórą, a norbiksyna nie²⁷.

Brakuje danych o stosowaniu koncentratów tokotrienoli w ciąży, podczas karmienia piersią i u dzieci, dlatego w tych grupach nie należy ich stosować. Ostrożności wymagają osoby w trakcie chemioterapii, bo w dwóch badaniach fazy II dodanie delta-tokotrienolu nie poprawiło wyników leczenia.

Dawkowanie arnoty właściwej

Dawki w badaniach klinicznych dotyczą tokotrienoli, a nie nasion ani barwnika. Wyciąg z annato stosowano w dawce 300–600 mg tokotrienoli na dobę, a delta-tokotrienol w dawce od 250 mg raz na dobę do 300 mg trzy razy na dobę. W badaniu u kobiet po menopauzie większa dawka nie dawała wyższego stężenia w surowicy ani silniejszego działania na markery kostne. Skuteczności żadnej z tych dawek nie potwierdzono w niezależnych badaniach z klinicznymi punktami końcowymi.

Postacie arnoty właściwej

W suplementach diety arnota jest dostępna jako koncentrat tokotrienoli z nasion w kapsułkach, standaryzowany na zawartość tokotrienoli ogółem i udział izomeru delta. Koncentrat badany u kobiet po menopauzie zawiera 70% tokotrienoli, w tym 90% delta-tokotrienolu⁴. Tokotrienole z annato osiągały w badaniach farmakokinetycznych wyższe stężenia w osoczu niż frakcja tokotrienoli z oleju palmowego⁵. Arnota bywa też składnikiem preparatów wieloskładnikowych z imbirem lub hakoroślą, a barwnik z annato dodaje się do serów, przekąsek, napojów i płatków śniadaniowych²³.