Aloes

Aloes to rodzaj sukulentów z rodziny złotogłowowatych, a w suplementach i lekach wykorzystuje się głównie aloes zwyczajny (Aloe vera (L.) Burm. f., synonim Aloe barbadensis Mill.) oraz aloes uzbrojony (Aloe ferox Mill.). Z jednego liścia otrzymuje się dwa surowce o zupełnie innym składzie i działaniu. Bezbarwny żel z wnętrza liścia (miąższ) zawiera pochodne hydroksyantracenu tylko w śladowych ilościach, jako zanieczyszczenie przy ekstrakcji¹. Żółty, gorzki sok spod skórki liścia, nazywany lateksem, po wysuszeniu daje aloes lekarski, bogaty w antrachinony (aloinę, aloeemodynę) o działaniu przeczyszczającym². Od 2021 roku preparaty z liści aloesu zawierające pochodne hydroksyantracenu są w żywności zakazane, więc suplementy diety w Unii Europejskiej mogą je zawierać najwyżej w śladowych ilościach³. Badania kliniczne dotyczą głównie żelu przyjmowanego doustnie w zespole jelita drażliwego, zaburzeniach glikemii i wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego.

Synonimy i nazewnictwo aloesu

• Aloe vera (L.) Burm. f., synonim Aloe barbadensis Mill. – aloes zwyczajny, aloes barbadoski, po angielsku aloe vera. Monografia unijna nazywa surowiec z tego gatunku barbados aloes, po polsku „alona barbadoska”².
• Aloe ferox Mill. – aloes uzbrojony, w katalogu nowej żywności „aloes kolczasty”, po angielsku Cape aloe, surowiec lekarski „alona przylądkowa” (cape aloes)⁴.
• Żel aloesowy (aloe vera gel, inner leaf gel) – miąższ z wnętrza liścia, surowiec suplementów diety i napojów.
• Aloes lekarski, Aloes folii succus siccatus – suszony sok z liści, surowiec leków przeczyszczających, opisany w Farmakopei Europejskiej (monografie 0257 i 0258)².
• Ekstrakt z całych liści (whole-leaf extract) – wyciąg z miąższem i skórką. Postać odbarwiona (decolorized) przechodzi adsorpcję na węglu aktywnym, która usuwa z niej wiele składników, w tym antrachinony. Postać nieodbarwiona (nondecolorized) je zawiera⁵.
• Aloina (barbaloina) i aloeemodyna – antrachinony lateksu o działaniu przeczyszczającym. Wyciągi lecznicze standaryzuje się na pochodne hydroksyantracenu w przeliczeniu na aloinę².
• Sterole aloesowe (Aloe sterol) – frakcja fitosteroli z żelu, badana jako dodatek do żywności w kontekście nawilżenia i elastyczności skóry⁶.

Działanie aloesu

Działanie przeczyszczające ma wyłącznie lateks, czyli aloes lekarski. Aloinozydy, aloiny i hydroksyaloiny przechodzą bez wchłaniania do jelita grubego, gdzie bakterie jelitowe przekształcają je w antron aloeemodyny. Związek ten pobudza motorykę okrężnicy i hamuje wchłanianie wody i elektrolitów, a jednocześnie zwiększa ich wydzielanie do światła jelita. Wypróżnienie następuje po 6–12 godzinach. Przy długotrwałym stosowaniu ten sam proces prowadzi do utraty wody i elektrolitów, zwłaszcza potasu².

Dla żelu nie opisano mechanizmu potwierdzonego u ludzi. Żelowi przypisuje się działanie prebiotyczne, a wpływ na mikrobiotę jelitową sprawdzano w badaniu klinicznym w zespole jelita drażliwego. Skład mikrobioty i metabolitów w kale różnił się tam między osobami reagującymi i niereagującymi na aloes, ale samo leczenie nie było skuteczniejsze od kontroli⁷. W badaniach klinicznych nad glikemią oceniano wyłącznie glikemię na czczo i HbA1c⁸.

Skuteczność kliniczna aloesu

Czy stosowanie aloesu łagodzi objawy zespołu jelita drażliwego?

Dowody są sprzeczne, a najnowsza i największa synteza nie wykazała przewagi aloesu nad placebo. Metaanaliza z 2018 roku objęła 3 randomizowane badania kontrolowane (RCT) i 151 pacjentów. Odpowiedź na leczenie uzyskiwano w niej o około 70% częściej niż po placebo (ryzyko względne 1,69), a nasilenie objawów zmniejszało się w stopniu małym do umiarkowanego, bez zdarzeń niepożądanych przypisanych aloesowi⁹. Podobny wniosek dała metaanaliza zachodnich leków roślinnych, w której aloes był jednym z trzech surowców z powtórzonym dodatnim wynikiem¹⁰. Obie syntezy opierały się na małych badaniach z krótkim okresem leczenia.

W metaanalizie terapii roślinnych z 2026 roku (60 badań, 6329 pacjentów, dla aloesu 3 badania) wynik dla aloesu nie był istotny. Dane dopuszczały zarówno odpowiedź dwukrotnie częstszą niż po placebo, jak i o jedną czwartą rzadszą (ryzyko względne 1,25). Skuteczność potwierdzono za to dla olejku miętowego¹¹.

Wyniki pojedynczych badań są niejednoznaczne. W pilotażowym RCT z wyciągiem AVH200 (68 dorosłych, 4 tygodnie) pierwszorzędowego punktu końcowego nie osiągnięto: odpowiedź uzyskało 55% osób po aloesie i 31% po placebo, a różnica nie była istotna. Autorzy uznali, że badanie mogło mieć za małą moc¹². W większym RCT (160 pacjentów, 4 tygodnie) aloes porównano z inuliną. Nasilenie objawów zmalało w obu grupach, a odsetek odpowiedzi wyniósł 39% po aloesie i 45% po inulinie, bez różnicy między grupami⁷.

Czy stosowanie aloesu obniża glikemię w stanie przedcukrzycowym i w cukrzycy typu 2?

Dane sugerują obniżenie glikemii i hemoglobiny glikowanej (HbA1c), ale pochodzą z małych badań niskiej jakości, o dużej niejednorodności wyników i z sygnałem błędu publikacji. W metaanalizie 8 RCT z udziałem 470 osób u chorych na cukrzycę typu 2 HbA1c spadła o około 1 punkt procentowy (11 mmol/mol), a glikemia na czczo o 1,17 mmol/l, przy czym istotność statystyczna tego drugiego wyniku była marginalna. W stanie przedcukrzycowym glikemia na czczo obniżyła się o 0,22 mmol/l, bez wpływu na HbA1c⁸. Autorzy zwracają uwagę na dużą heterogeniczność wyników i brak badań ze standaryzowanymi preparatami.

Druga metaanaliza (9 badań, 283 osoby dla glikemii i 5 badań, 89 osób dla HbA1c) podała większe wartości: spadek glikemii na czczo o 46,6 mg/dl i HbA1c o 1,05 punktu procentowego. Liczono je jednak jako zmianę od wartości wyjściowej, a nie różnicę wobec grupy kontrolnej, i dla glikemii na czczo wykryto błąd publikacji¹³. W metaanalizie 5 RCT (415 osób ze stanem przedcukrzycowym lub nieleczoną wczesną cukrzycą) glikemia na czczo spadła o 30 mg/dl, a HbA1c o 0,41 punktu procentowego. Obniżyły się też triglicerydy, cholesterol całkowity i cholesterol LDL, a HDL wzrósł. Autorzy uznali te wyniki za niejednoznaczne z powodu małej liczby i słabej jakości badań¹⁴.

Przegląd czterech przeglądów systematycznych ocenił te same dane jako dowody umiarkowanej do wysokiej jakości¹⁵. Ocena ta stoi w sprzeczności z opiniami autorów samych metaanaliz, którzy jakość włączonych badań nazywali słabą. Punktami końcowymi były wyłącznie parametry laboratoryjne: glikemia, HbA1c i lipidy.

Najmocniejszy wynik dla aloesu w cukrzycy typu 2 to spadek HbA1c o około 1 punkt procentowy w metaanalizie 8 RCT i 470 uczestników. Badania były małe, preparaty niestandaryzowane, a niejednorodność wyników duża⁸.

Czy stosowanie żelu aloesowego jest skuteczne we wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego?

Skuteczność opiera się na jednym małym badaniu, więc dowody są słabe. W RCT z podwójnie ślepą próbą 44 chorych z łagodną lub umiarkowaną postacią choroby przyjmowało 100 ml żelu aloesowego dwa razy na dobę albo placebo przez 4 tygodnie, w proporcji 2 do 1. Remisję kliniczną uzyskało 30% chorych po aloesie i 7% po placebo, lecz ta różnica nie była istotna. Odpowiedź kliniczna była natomiast istotnie częstsza (47% wobec 14%), a aktywność choroby w badaniu histologicznym zmniejszyła się tylko po aloesie. Wynik sigmoidoskopii i badania laboratoryjne nie różniły się między grupami¹⁶. Przegląd systematyczny terapii roślinnych w nieswoistych zapaleniach jelit (21 RCT, 1484 uczestników) wymienia żel aloesowy wśród preparatów skuteczniejszych od placebo, ale opiera się na tym samym pojedynczym badaniu¹⁷.

W badaniu stosowano żel. Aloes lekarski (lateks) jest w chorobach zapalnych jelit przeciwwskazany².

Czy stosowanie aloesu jest skuteczne w leczeniu zaparcia?

Działanie przeczyszczające ma aloes lekarski, czyli suszony sok z liści, dostępny jako lek. Monografia Komitetu do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC) przy Europejskiej Agencji Leków (EMA) uznaje go za lek o ugruntowanym zastosowaniu medycznym w krótkotrwałym leczeniu okresowego zaparcia². Monografia zaleca sięgać po aloes dopiero wtedy, gdy nie pomogła zmiana diety ani środki zwiększające objętość stolca. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (European Food Safety Authority, EFSA) stwierdził w 2013 roku, że pochodne hydroksyantracenu mogą poprawiać pracę jelit, ale odradził ich długotrwałe przyjmowanie i duże dawki³.

Czy stosowanie aloesu łagodzi objawy choroby refluksowej przełyku?

Brak wiarygodnych dowodów. W pilotażowym RCT 79 osób przyjmowało przez 4 tygodnie syrop z aloesu standaryzowany na polisacharydy (10 ml na dobę), omeprazol albo ranitydynę. Częstość ośmiu ocenianych objawów refluksu zmniejszyła się po aloesie, a leczenie było dobrze tolerowane¹⁸. Badanie nie miało grupy placebo i było małe, więc nie pozwala odróżnić działania aloesu od naturalnego przebiegu objawów.

Czy doustne sterole aloesowe poprawiają stan skóry?

Dane pochodzą z dwóch japońskich RCT z tym samym składnikiem i są wstępne. U 64 zdrowych kobiet jogurt ze sterolami aloesowymi przyjmowany przez 12 tygodni poprawił nawilżenie i elastyczność skóry oraz wskaźnik kolagenu w badaniu ultrasonograficznym w porównaniu z placebo, a pierwsza autorka pracy była pracownicą producenta składnika⁶. W drugim RCT (122 zdrowe osoby, dawka o połowę niższa od wcześniejszych 40 µg na dobę) zmniejszyła się przeznaskórkowa utrata wody i wzrósł wskaźnik kolagenu, a wzrost nawilżenia wykazano tylko w nieplanowanej analizie podgrupy osób z suchą skórą¹⁹. Punktami końcowymi były wyłącznie parametry pomiarowe skóry.

Czy stosowanie aloesu na skórę przyspiesza gojenie ran i oparzeń?

Preparaty miejscowe nie są suplementami, a dla tego zastosowania brakuje dowodów wysokiej jakości. Przegląd Cochrane (7 RCT, 347 uczestników) nie wykazał, by śluz aloesowy przyspieszał gojenie oparzeń w porównaniu z sulfadiazyną srebra. W ranach pooperacyjnych gojących się przez ziarninowanie stosowanie aloesu wydłużyło gojenie o 30 dni. Ryzyko błędu we włączonych badaniach było wysokie²⁰.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla aloesu

Aloes nie ma dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego. Unijny rejestr oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych nie zawiera dla aloesu żadnego wpisu, ani dopuszczonego, ani odmownego, i nie ma w nim też wpisu dla pochodnych hydroksyantracenu²¹. Opinia EFSA z 2013 roku o oświadczeniu dla pochodnych hydroksyantracenu potwierdzała ich wpływ na pracę jelit. W świetle tej opinii i obaw państw członkowskich Komisja Europejska zwróciła się w 2016 roku do EFSA o ocenę bezpieczeństwa tych związków w trybie art. 8 rozporządzenia (WE) 1925/2006³.

Status prawny aloesu zależy od surowca i od tego, czy produkt jest żywnością, czy lekiem.

• Ocena bezpieczeństwa składnika żywności (rozp. (WE) 1925/2006). Na podstawie opinii EFSA z 2018 roku rozporządzenie Komisji (UE) 2021/468 wpisało do części A załącznika III, czyli wykazu substancji zakazanych w żywności, pozycje „aloeemodyna i wszystkie preparaty, w których substancja ta jest obecna”, „emodyna i wszystkie preparaty, w których substancja ta jest obecna” oraz „preparaty z liści gatunków Aloe zawierające pochodne hydroksyantracenu”³. Żel, z którego takie związki usunięto filtracją, pozostaje dopuszczony, a w gotowym produkcie wolno mieć je wyłącznie w śladowych ilościach jako zanieczyszczenie.
• Tradycyjne i ugruntowane zastosowanie lecznicze (dyr. 2001/83/WE). Dla suszonego soku z liści Aloe barbadensis i Aloe ferox obowiązuje monografia unijna EMA/HMPC/625788/2015, przyjęta 22 listopada 2016 roku. Przegląd z 2022 roku (EMA/HMPC/2199/2022) nie znalazł danych uzasadniających jej zmianę². Monografia dotyczy leków i obejmuje wyłącznie krótkotrwałe leczenie zaparcia.
• Nowa żywność (rozp. (UE) 2015/2283). Wewnętrzna część liści Aloe ferox i Aloe barbadensis (żel, śluz, miąższ) ma w katalogu Komisji Europejskiej status składnika, który nie jest nową żywnością, więc nie wymaga autoryzacji⁴.

Bezpieczeństwo stosowania aloesu

Zastrzeżenia EFSA dotyczą antrachinonów z lateksu. EFSA uznała w 2018 roku, że emodyna, aloeemodyna i dantron są genotoksyczne w badaniach in vitro, a aloeemodyna także in vivo. Pochodne hydroksyantracenu należy według tej opinii traktować jako genotoksyczne i rakotwórcze, dopóki konkretne dane nie wskażą inaczej, a bezpiecznego dziennego spożycia nie da się ustalić²². Rakotwórczość ekstraktu z całych liści wykazano w dwuletnim badaniu amerykańskiego Narodowego Programu Toksykologicznego. Szczury pijące wodę z 1% lub 1,5% ekstraktu z całych liści zapadały na gruczolaki i raki jelita grubego, których nie było w grupie kontrolnej ani przy stężeniu 0,5%. U myszy stwierdzono rozrost błony śluzowej jelita grubego bez nowotworów²³. Są to dane ze zwierząt. Odbarwianie usuwa z ekstraktu część składników mutagennych, ale w badaniu na komórkach chłoniaka mysiego odbarwiony ekstrakt nadal był mutagenny⁵. Rozporządzenie wprowadzające zakaz wymienia rakotwórczość ekstraktu z całych liści wśród jego powodów³.

Suplement z aloesem kupiony poza Unią Europejską albo przez internet może zawierać ekstrakt z całych liści lub lateks z antrachinonami, które w unijnej żywności są zakazane³. Działanie przeczyszczające mają właśnie te związki, więc preparat „z aloesu”, po którym pojawia się biegunka, mógł je zawierać.

Czysty żel aloesowy nie wykazuje w badaniach toksykologicznych działań szkodliwych. Brakuje jednak ustalonego dopuszczalnego poziomu zanieczyszczenia antrachinonami i zwalidowanych metod ich oznaczania w gotowych produktach¹. W badaniach klinicznych z żelem działania niepożądane były nieliczne i podobne jak po placebo^16,9, a opisane tu badania trwały od 4 do 12 tygodni.

Opisano przypadki toksycznego zapalenia wątroby po doustnych preparatach z aloesem. Trzy kobiety w wieku 55–62 lat przyjmowały aloes przez kilka miesięcy, a obraz kliniczny, wyniki badań i histologia spełniały kryteria polekowego uszkodzenia wątroby w skali RUCAM²⁴. U 73-letniej pacjentki przyjmowanie kapsułek z aloesem na zaparcie ujawnił dopiero szczegółowy wywiad lekowy zebrany przez farmaceutę klinicznego²⁵. Podobny przypadek opisano u 68-letniej kobiety²⁶. We wszystkich tych przypadkach próby wątrobowe wróciły do normy po odstawieniu. Monografia HMPC wymienia toksyczne zapalenie wątroby jako skutek przewlekłego przedawkowania preparatów z antranoidami².

Aloes lekarski stosowany dłużej niż tydzień może prowadzić do utraty wody i elektrolitów, zwłaszcza potasu, do białkomoczu i krwiomoczu oraz do przebarwienia błony śluzowej okrężnicy (pseudomelanozy), które zwykle ustępuje po odstawieniu. Metabolity mogą barwić mocz na żółto lub czerwonobrązowo, co nie ma znaczenia klinicznego². Hipokaliemię po aloesie opisano między innymi u pacjenta leczonego chemioterapią z powodu raka piersi²⁷.

Według monografii aloes lekarski jest przeciwwskazany w ciąży, ze względu na genotoksyczność emodyny i aloeemodyny, oraz w okresie karmienia piersią, bo metabolity antranoidów przenikają do mleka. Nie stosuje się go u dzieci poniżej 12 lat, w niedrożności i zwężeniu jelit, atonii jelit, zapaleniu wyrostka robaczkowego, chorobie Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego, w bólu brzucha o nieznanej przyczynie i w ciężkim odwodnieniu².

Interakcje aloesu

Glikozydy nasercowe i leki przeciwarytmiczne + aloes

Hipokaliemia wywołana długotrwałym stosowaniem aloesu lekarskiego nasila działanie glikozydów nasercowych (digoksyny) i wchodzi w interakcje z lekami przeciwarytmicznymi. Monografia zaleca, by osoby przyjmujące te leki oraz leki wydłużające odstęp QT skonsultowały z lekarzem dołączenie aloesu².

Diuretyki, kortykosteroidy i korzeń lukrecji + aloes

Jednoczesne stosowanie aloesu lekarskiego z diuretykami, kortykosteroidami i korzeniem lukrecji może zwiększać utratę potasu². U osób z chorobami nerek monografia ostrzega przed zaburzeniami elektrolitowymi.

Leki przeciwcukrzycowe + aloes

Przesłanką jest wyłącznie wpływ na glikemię. W metaanalizach stosowanie żelu aloesowego obniżało glikemię i HbA1c u chorych na cukrzycę typu 2⁸, więc u osób leczonych lekami przeciwcukrzycowymi dołączenie aloesu uzasadnia częstszą kontrolę glikemii.

Dawkowanie aloesu

Dawki żelu aloesowego nie ustalono. W badaniach stosowano różne preparaty (żel, syrop, wyciągi, sterole), przez 4–12 tygodni, więc wyników nie da się przełożyć na jedną zalecaną ilość. Jedyne dawkowanie określone regulacyjnie dotyczy aloesu lekarskiego jako leku przeczyszczającego.

Suplementy diety z aloesem są dostępne jako soki i napoje z żelem oraz kapsułki z liofilizowanym żelem. Produkty zgodne z unijnym prawem żywnościowym mogą zawierać pochodne hydroksyantracenu najwyżej jako śladowe zanieczyszczenie, więc nie działają przeczyszczająco jak aloes lekarski³.

Postacie aloesu

W suplementach diety aloes jest dostępny jako sok lub napój z żelem, liofilizowany żel w kapsułkach i tabletkach oraz syropy standaryzowane na polisacharydy¹⁸. Aloes lekarski, czyli suszony sok z liści, jest dostępny wyłącznie w lekach przeczyszczających, jako suchy wyciąg wodny standaryzowany na 28,6–36,6% pochodnych hydroksyantracenu w przeliczeniu na aloinę². Ekstrakty z całych liści różnią się zawartością antrachinonów zależnie od tego, czy przeszły odbarwianie węglem aktywnym. Odbarwianie usuwa z ekstraktu wiele składników, w tym antrachinony⁵.