Borówka brusznica

Borówka brusznica (Vaccinium vitis-idaea L.) to krzewinka z rodziny wrzosowatych (Ericaceae), rosnąca na półkuli północnej i zbierana głównie ze stanu naturalnego, a jej uprawa jest prowadzona na małą skalę¹. Surowcem są czerwone owoce i zimozielone liście, które według katalogu nowej żywności Unii Europejskiej mają różny status prawny². Owoce zawierają antocyjany, flawonole i proantocyjanidyny, a liście przede wszystkim arbutynę, kwas chlorogenowy i kwercetynę³.

Nie opublikowano metaanalizy ani badania z randomizacją, w którym interwencją byłaby sama brusznica, a punktem końcowym zdarzenie kliniczne. Badanie z randomizacją o zapobieganiu nawrotom zakażeń układu moczowego u dorosłych dotyczyło soku z mieszanki żurawiny i brusznicy⁴. Proantocyjanidyny typu A, którym przypisuje się działanie żurawiny w drogach moczowych, mają u żurawiny wielkoowocowej, żurawiny błotnej i brusznicy inne profile, więc wyników jednego gatunku nie przenosi się na drugi⁵.

Synonimy i nazewnictwo borówki brusznicy

• Nazwą łacińską gatunku jest Vaccinium vitis-idaea L., a synonimem botanicznym Rhodococcum vitis-idaea (L.) Avrorin².
• Po polsku używa się nazw borówka brusznica i brusznica.
• Nazwy obcojęzyczne to lingonberry i cowberry (angielski), Preiselbeere (niemiecki), puolukka (fiński) i lingon (szwedzki).
• Brusznicy nie należy mylić z żurawiną wielkoowocową (Vaccinium macrocarpon), żurawiną błotną (Vaccinium oxycoccus) ani z borówką czernicą (Vaccinium myrtillus).

Działanie borówki brusznicy

Owoce brusznicy są źródłem polifenoli, a ich głównym antocyjanem jest 3-O-galaktozyd cyjanidyny. Po śniadaniu z 300 g owoców w moczu zdrowych ochotników wykryto ten związek w postaci niezmienionej oraz jego metabolity metylowane i glukuronidowane, które stanowiły ponad połowę wydalonej cyjanidyny, a najwięcej wydalało się między 4. a 8. godziną po posiłku⁶.

W badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach wyciągom z owoców przypisuje się działanie przeciwzapalne, przeciwutleniające, przeciwdrobnoustrojowe i przeciwnowotworowe, a u zwierząt z cukrzycą także ochronę przed otyłością wywołaną dietą¹. Przegląd systematyczny 26 prac o nowotworach przewodu pokarmowego objął 10 badań z brusznicą i wszystkie wskazywały na hamowanie wzrostu komórek nowotworowych, ale wyłącznie w hodowlach komórkowych i modelach zwierzęcych⁷.

Mechanizm działania w drogach moczowych nie jest ustalony. U 20 zdrowych kobiet, które przez dwa tygodnie piły 100 ml soku żurawinowo-brusznicowego dziennie, mocz nie hamował tworzenia biofilmu przez szczepy Escherichia coli wyhodowane od chorych. Cztery z 20 szczepów tworzyły w nim więcej biofilmu, a jeden mniej, i nie zmieniła się ekspresja badanych genów wirulencji⁸.

Skuteczność kliniczna borówki brusznicy

Dane kliniczne o brusznicy pochodzą z nielicznych, małych badań, prowadzonych w większości w Finlandii. Jedyne badanie z randomizacją, w którym liczono zakażenia, dotyczy mieszanki z żurawiną, a pozostałe mierzą punkty końcowe zastępcze albo nie mają grupy kontrolnej.

Czy picie soku z brusznicy zapobiega nawrotom zakażeń układu moczowego?

Samej brusznicy w tym wskazaniu nie badano. W otwartym badaniu z randomizacją 150 kobiet po zakażeniu wywołanym przez E. coli piło przez 6 miesięcy 50 ml koncentratu soku żurawinowo-brusznicowego dziennie, napój z pałeczkami Lactobacillus GG albo nie otrzymywało niczego. Po 6 miesiącach nawrót wystąpił u 16% kobiet pijących sok, 39% pijących napój z pałeczkami i 36% w grupie kontrolnej, czyli w grupie soku o 20 punktów procentowych rzadziej niż w grupie kontrolnej. Na jeden zapobiegnięty nawrót przypadało pięć leczonych kobiet⁴. Badanie nie miało placebo, a uczestniczki wiedziały, co piją, więc ryzyko błędu jest wysokie. Efektu nie da się przy tym rozdzielić na udział żurawiny i brusznicy.

Przegląd Cochrane z 2023 roku objął 50 badań i 8857 uczestników. Stosowanie produktów żurawinowych zmniejszało ryzyko objawowego zakażenia układu moczowego potwierdzonego posiewem o około 30% (ryzyko względne 0,70, 26 badań, 6211 uczestników, dowody umiarkowanej jakości), a u kobiet z nawracającymi zakażeniami prawdopodobnie o około jedną czwartą⁹. Przegląd ocenia produkty żurawinowe, więc jego wyniku nie przypisuje się brusznicy.

W badaniu z randomizacją i sokiem placebo 113 dzieci po zakażeniu układu moczowego piło sok żurawinowo-brusznicowy przez 6 miesięcy. Po 3 miesiącach skład bakterii w moczu różnił się od grupy placebo, ale udział E. coli w mikrobiomie moczu (6% wobec 13%) nie różnił się istotnie. Opisane wyniki dotyczą składu bakterii w moczu i jelicie, a nie liczby nawrotów zakażeń¹⁰.

Czy spożywanie brusznicy obniża glikemię po posiłku?

Spożycie brusznicy zmniejszało wyrzut insuliny po posiłku bogatym w cukier, ale wyłącznie w badaniach jednorazowych posiłków u zdrowych osób. W badaniu krzyżowym z randomizacją 20 zdrowych kobiet zjadło 35 g sacharozy razem z 150 g przecieru z brusznicy albo z czarnej porzeczki, z 300 ml nektaru z tych owoców albo samą sacharozę. Po owocach stężenie glukozy i insuliny w pierwszych 30 minutach było niższe, spadało wolniej w drugiej godzinie i nie wystąpiła późna hipoglikemia poposiłkowa, a nektary działały prawie tak samo¹¹.

W serii badań krzyżowych z udziałem od 13 do 20 zdrowych kobiet przecier z brusznicy zjedzony z białym pieczywem zmniejszał wyrzut insuliny, ale profilu glikemii istotnie nie poprawiał¹². U zdrowych mężczyzn proszek z brusznicy dodany do jogurtu z 50 g glukozy nie podniósł stężenia glukozy, choć sam wnosił dodatkowe cukry. Dodany do posiłku tłuszczowego nie zmienił stężenia triglicerydów, a glikemia i insulinemia były po nim nawet nieco wyższe¹³. Nie ma badań, w których brusznicę podawano przez dłuższy czas chorym na cukrzycę albo stan przedcukrzycowy.

Czy płukanka z fermentowanego soku z brusznicy poprawia stan przyzębia?

Dane pochodzą z trzech małych badań jednego zespołu, z których tylko jedno miało grupę kontrolną, i ono nie wykazało różnicy. U 20 osób z implantami zębowymi płukanie 10 ml fermentowanego soku dwa razy dziennie przez 15 dni zmniejszało krwawienie przy zgłębnikowaniu, ilość płytki nazębnej i stężenie aktywnej metaloproteinazy 8, ale wyniki nie różniły się istotnie od grupy kontrolnej¹⁴.

W badaniu bez grupy kontrolnej 25 dorosłych płukało jamę ustną fermentowanym sokiem raz dziennie przez 6 miesięcy. W tym czasie zmniejszyły się krwawienie przy zgłębnikowaniu, ilość płytki i liczba powierzchni z próchnicą, a głębokość kieszonek dziąsłowych się nie zmieniła¹⁵. W jednoramiennym badaniu pilotażowym u 11 osób, które przez 30 dni stosowały spray z tego soku, zmniejszyły się krwawienie przy zgłębnikowaniu i ilość płytki¹⁶. Opisano też pacjentkę z zespołem APECED (autoimmunologiczna poliendokrynopatia z kandydozą i dystrofią ektodermalną), u której po rozpoczęciu płukania fermentowanym sokiem kandydoza nie nawracała przez 2,5 roku bez leków przeciwgrzybiczych¹⁷. Pojedynczy przypadek nie jest dowodem skuteczności. Badania bez grupy kontrolnej nie oddzielają efektu płukanki od samego udziału w badaniu.

Czy przyjmowanie wyciągu z brusznicy poprawia stan skóry?

W badaniu z randomizacją 99 zdrowych kobiet piło przez 12 tygodni napój z 25 mg wyciągu z brusznicy i 30 mg wyciągu z amli, napój z podwójną dawką obu wyciągów albo placebo. Elastyczność i grubość skóry, uwodnienie warstwy rogowej naskórka i zmarszczki wokół oczu poprawiały się zależnie od dawki¹⁸. Wyciągi podawano łącznie, więc wyniku nie można przypisać brusznicy, a badania nie powtórzono.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla borówki brusznicy

Borówka brusznica nie ma dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego w Unii Europejskiej. Rejestr zawiera cztery wnioski o oświadczenia funkcjonalne na podstawie art. 13(1) rozporządzenia (WE) 1924/2006, które obejmowały brusznicę, i wszystkie mają status odmowny. Dwa dotyczyły korzystnego wpływu soku na drogi moczowe i łączyły w jednej pozycji sok z brusznicy i sok z żurawiny wielkoowocowej. Dwa pozostałe dotyczyły działania przeciwutleniającego: jeden jagód jako grupy, drugi związków fenolowych soku żurawinowo-brusznicowego¹⁹. Hasła o „wsparciu dróg moczowych” i „naturalnych przeciwutleniaczach” przy preparacie z brusznicy nie mają więc pokrycia w dopuszczonym oświadczeniu zdrowotnym.

Owoce brusznicy nie są nową żywnością w rozumieniu rozporządzenia (UE) 2015/2283. Liście mają status węższy: nie są nową żywnością wyłącznie w suplementach diety².

Brusznica nie ma monografii Komitetu do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC) Europejskiej Agencji Leków i nie figuruje w zestawieniu substancji roślinnych EMA, które obejmuje także monografie w przygotowaniu²⁰.

Bezpieczeństwo stosowania borówki brusznicy

W badaniach klinicznych nie opisano poważnych działań niepożądanych, ale próby liczyły od 11 do 150 osób, więc rzadkie działania niepożądane mogły pozostać niewykryte. W jednoramiennym badaniu sprayu z fermentowanego soku nie obserwowano działań niepożądanych w jamie ustnej¹⁶. Przy produktach żurawinowych działania niepożądane ze strony przewodu pokarmowego prawdopodobnie nie występowały częściej niż przy placebo⁹. Osobnych danych dla brusznicy nie ma.

Opisano alergię na brusznicę, potwierdzoną dodatnim testem skórnym i obecnością swoistych przeciwciał IgE. Autorzy przypuszczają, że uczulić mogła wcześniejsza ekspozycja na produkty z brusznicy²¹.

Liść brusznicy zawiera arbutynę³, a nie ma badań klinicznych oceniających bezpieczeństwo jego długotrwałego stosowania u ludzi. Nie ma też unijnej monografii HMPC, która podawałaby dla preparatów z liści dawkę, czas stosowania i przeciwwskazania.

Nie ma danych o bezpieczeństwie stosowania preparatów z brusznicy w ciąży, podczas karmienia piersią ani u dzieci poza badaniem soku żurawinowo-brusznicowego. Jako surowiec roślinny brusznica nie ma ustalonych wartości referencyjnych spożycia ani górnego tolerowanego poziomu spożycia.

Interakcje borówki brusznicy

Leki metabolizowane przez cytochrom P450 + borówka brusznica

U myszy proszek z brusznicy indukował enzymy cytochromu P450, dlatego sprawdzono to u ludzi. U 11 zdrowych ochotników proszek przyjmowany 3 razy dziennie przez 9 dni nie zmienił metabolizmu leków wskaźnikowych dla CYP1A2, CYP2B6, CYP2C8, CYP2C9, CYP2C19, CYP2D6 i CYP3A4 ani aktywności transporterów OATP1B1 i OATP1B3²². Próba była mała, ale to jedyne badanie interakcji z brusznicą przeprowadzone u ludzi.

Interakcji brusznicy z warfaryną nie badano.

Dawkowanie borówki brusznicy

Nie ma ustalonej dawki brusznicy. W badaniach używano różnych postaci i żadnej dawki samej brusznicy nie sprawdzono w badaniu z klinicznym punktem końcowym.

Dawka	Postać i czas	Populacja i wynik
50 ml/d	koncentrat soku żurawinowo-brusznicowego, 6 miesięcy	150 kobiet po zakażeniu układu moczowego, nawrót u 16% wobec 36% w grupie kontrolnej, badanie otwarte4
100 ml/d	sok żurawinowo-brusznicowy, 2 tygodnie	20 zdrowych kobiet, bez wpływu na tworzenie biofilmu przez E. coli w moczu8
150 g przecieru albo 300 ml nektaru	jednorazowo z 35 g sacharozy	20 zdrowych kobiet, niższa glikemia i insulinemia w pierwszych 30 minutach11
10 ml dwa razy dziennie	płukanka z fermentowanego soku, 15 dni	20 osób z implantami, bez różnicy wobec grupy kontrolnej14
25 mg albo 50 mg wyciągu/d	napój z wyciągiem z brusznicy i amli, 12 tygodni	99 zdrowych kobiet, poprawa parametrów skóry, efektu nie da się przypisać brusznicy18

Postacie borówki brusznicy

Brusznica jest dostępna jako świeże i mrożone owoce, sok, nektar, konfitura, liofilizowany proszek z owoców, fermentowany sok stosowany jako płukanka albo spray do jamy ustnej, kapsułki z wyciągiem oraz susz z liści do naparów. Owoce wchodzą też do mieszanek z żurawiną, w których zawartość brusznicy bywa nieznana. Stężenie polifenoli różni się między produktami: fermentowany sok użyty w badaniu stomatologicznym zawierał 0,212% polifenoli i 3% cukrów, a 10 ml odpowiadało 1 dl soku¹⁵. Profil proantocyjanidyn typu A zależy od gatunku, więc zawartość tych związków podana dla preparatu z żurawiną nie mówi nic o preparacie z brusznicą⁵.