Borówka czarna

Borówka czarna (Vaccinium myrtillus L.) to krzewinka z rodziny wrzosowatych (Ericaceae), której owoce i liście są od dawna używane jako żywność i surowiec zielarski. Katalog nowej żywności Unii Europejskiej obejmuje oba surowce i przypisuje im różny status prawny¹. Owoce są bogate w antocyjany, a w preparatach dostępny jest m.in. suchy wyciąg ze świeżych owoców standaryzowany na 36% antocyjanozydów, opisany w monografii Europejskiej Agencji Leków².

Przegląd systematyczny badań kontrolowanych placebo nie potwierdził, że antocyjanozydy borówki poprawiają widzenie nocne u zdrowych osób³, a wniosek o oświadczenie zdrowotne dotyczące oczu ma w rejestrze Unii Europejskiej status odmowny⁴.

Synonimy i nazewnictwo borówki czarnej

• Nazwą łacińską gatunku jest Vaccinium myrtillus L., a synonimami botanicznymi Vaccinium oreophilum Rydb. i Vitis-idaea myrtillus (L.) Moench¹.
• Po polsku używa się nazw borówka czarna, borówka czernica i jagoda.
• Surowcami farmakopealnymi są owoc suszony (Myrtilli fructus siccus, w monografii HMPC „owoc borówki czernicy, suchy”) i owoc świeży (Myrtilli fructus recens)⁵.
• Nazwy obcojęzyczne to bilberry, whortleberry i European blueberry (angielski) oraz Heidelbeere i Blaubeere (niemiecki). Katalog UE podaje dla borówki czarnej także nazwę blueberry, którą po angielsku określa się też borówki amerykańskie, więc na etykietach i w tytułach prac to samo słowo oznacza różne gatunki.
• Borówki czarnej nie należy mylić z borówką wysoką (Vaccinium corymbosum), borówką bagienną (Vaccinium uliginosum) ani z borówką brusznicą (Vaccinium vitis-idaea).

Działanie borówki czarnej

Antocyjanom borówki przypisuje się działanie przeciwutleniające i przeciwzapalne, ale ich biodostępność zależy od postaci. U szczurów pełny wyciąg z borówki dawał większą ekspozycję na antocyjanozydy w osoczu niż wysoko oczyszczona frakcja antocyjanów, choć zwierzęta dostały z nim ponad dwukrotnie mniejszą dawkę tych związków⁶. Autorzy tłumaczą to wpływem składników nieantocyjanowych wyciągu, czego u ludzi nie sprawdzono.

Przegląd systematyczny 26 prac o nowotworach przewodu pokarmowego objął w większości badania borówki czarnej w raku jelita grubego. Wszystkie pochodziły z hodowli komórkowych i modeli zwierzęcych, poza jednym niekontrolowanym badaniem pilotażowym u ludzi⁷.

Skład liści zależy od kraju, z którego pochodzi surowiec. Wyciągi z liści hamowały w laboratorium wzrost bakterii wielolekoopornych, a badań klinicznych nad liśćmi nie ma⁸.

Skuteczność kliniczna borówki czarnej

Badania kliniczne borówki czarnej są małe. Największe z omówionych niżej badań z randomizacją objęło 109 osób, a najdłuższe trwało 12 tygodni. Przeważają parametry zastępcze zamiast objawów czy zdarzeń klinicznych, wyciągi mają różną standaryzację, a część badań współtworzyli pracownicy producentów wyciągów. Wiele prac dotyczy mieszanin z czarną porzeczką albo winogronem, których wyniku nie przypisuje się samej borówce.

Czy przyjmowanie borówki czarnej poprawia widzenie nocne?

Dowody nie potwierdzają poprawy widzenia nocnego u zdrowych osób. Przegląd systematyczny z 2004 roku zidentyfikował 30 badań z punktami końcowymi dotyczącymi widzenia przy słabym oświetleniu, z czego 12 miało grupę placebo. Cztery najnowsze były badaniami z randomizacją i wszystkie dały wynik negatywny. Korzystny wpływ podawały piąte badanie z randomizacją i 7 badań bez randomizacji. Wynik negatywny szedł w parze z lepszą metodologią, ale też z mniejszą dawką i z wyciągami z innych regionów geograficznych. W 11 z 12 badań uczestnikami byli zdrowi ludzie z prawidłowym albo ponadprzeciętnym wzrokiem, a osób z zaburzeniami widzenia nocnego w przebiegu chorób oczu nie badano rzetelnie³.

Czy wyciąg z borówki czarnej zmniejsza zmęczenie oczu przy pracy przed monitorem?

Wyciąg poprawiał wybrane parametry zmęczenia oczu, ale w małych badaniach u zdrowych osób, wyłącznie w Japonii i głównie na punktach zastępczych. W badaniu z randomizacją i placebo spośród 281 pracowników biurowych w wieku 20–40 lat włączono 88 z gorszymi wyjściowymi wynikami, a 80 ukończyło badanie. Po 8 tygodniach przyjmowania 480 mg wyciągu na dobę praca przed monitorem mniej obniżała krytyczną częstotliwość migotania niż w grupie placebo, a punkt bliży akomodacji się nie zmienił. Z 18 ocenianych objawów pięć, m.in. uczucie zmęczenia oczu i ból oka, łagodniało bardziej niż w grupie placebo⁹. Badanie mierzyło wiele parametrów bez jednego wskazanego punktu pierwszorzędowego, więc część różnic mogła wyjść przypadkiem.

W badaniu z randomizacją 109 zdrowych dorosłych przez 12 tygodni przyjmowało 240 mg wyciągu albo placebo. W grupie wyciągu wskaźnik napięcia mięśnia rzęskowego po pracy przed monitorem był w 8. i 12. tygodniu lepszy niż w grupie placebo¹⁰. Pierwszy autor jest pracownikiem firmy Omnica, a punktem końcowym był parametr akomodacji, nie dolegliwości zgłaszane przez uczestników. Komitet do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC) uznał w 2023 roku, że to badanie nie spełnia kryteriów ugruntowanego zastosowania medycznego, bo użyty wyciąg nie jest w pełni scharakteryzowany, a na rynku UE nie ma produktów leczniczych w tym wskazaniu¹¹.

U 30 osób z krótkowzrocznością fermentowany wyciąg w dawce 400 mg na dobę przez miesiąc zwiększył amplitudę akomodacji z 4,62 do 5,33 dioptrii i czułość na kontrast w warunkach zmierzchowych, a w grupie placebo tych zmian nie było. Ostrość wzroku i refrakcja się nie zmieniły¹². Autorzy porównali zmiany w obrębie każdej grupy, a nie grupy między sobą.

Czy wyciąg z borówki czarnej łagodzi objawy suchego oka?

Dane pochodzą z jednego badania z 21 uczestnikami. Po 4 tygodniach przyjmowania standaryzowanego wyciągu ilość łez w teście Schirmera zwiększyła się istotnie, a w grupie placebo się nie zmieniła⁶. Grup nie porównano bezpośrednio, a pierwszy autor jest pracownikiem firmy Indena, producenta badanego wyciągu.

Czy stosowanie borówki czarnej obniża glikemię i HbA1c?

Nie wykazano, żeby stosowanie borówki czarnej obniżało glikemię na czczo. Metaanaliza z 2025 roku objęła 11 badań z randomizacją i 409 uczestników. Glukoza na czczo się nie zmieniła, a w trzech badaniach z pomiarem HbA1c dane dopuszczały zarówno wyraźny spadek, jak i brak jakiegokolwiek efektu¹³. U 20 chorych na cukrzycę typu 2 wyciąg w dawce 1,4 g na dobę przez 4 tygodnie obniżył HbA1c o 0,31 punktu procentowego, ale zmiana nie różniła się od placebo¹⁴.

Przegląd systematyczny, w którym HbA1c spadało, obejmował 4 badania mieszaniny wyciągów z borówki czarnej i czarnej porzeczki. Efekt dotyczył głównie osób pochodzenia chińskiego, starszych i chorych na cukrzycę typu 2, a jeden ze współautorów przeglądu pracuje u chińskiego producenta suplementów¹⁵.

W jednorazowych posiłkach u zdrowych kobiet 150 g przecieru z borówki zjedzone z białym pieczywem zmniejszało wyrzut insuliny, ale profilu glikemii istotnie nie poprawiało¹⁶.

Czy stosowanie borówki czarnej poprawia profil lipidowy?

Poprawy profilu lipidowego nie wykazano. W metaanalizie 11 badań z randomizacją cholesterol całkowity, triglicerydy i HDL się nie zmieniły, a LDL nieznacznie wzrósł, średnio o 0,07 mmol/l. Spadek triglicerydów wystąpił tylko w podgrupach badań krzyżowych i interwencji trwających do 4 tygodni, a ciśnienie tętnicze i masa ciała się nie zmieniły¹³.

W badaniu krzyżowym z placebo 52 osoby z hiperlipidemią przyjmowały przez 28 dni 320 mg antocyjanów z borówki czarnej, antocyjany z czarnego ryżu albo placebo. Żaden rodzaj antocyjanów nie zmienił stężenia lipoprotein, glukozy na czczo ani wskaźników czynności HDL¹⁷.

Czy przyjmowanie liofilizowanej borówki czarnej po zawale serca poprawia wydolność?

W otwartym badaniu z randomizacją, które ukończyło 50 chorych, po przezskórnej interwencji wieńcowej dodano do standardowego leczenia 40 g proszku z liofilizowanych owoców dziennie (odpowiednik 480 g świeżych) na 8 tygodni. Pierwszorzędowy punkt biochemiczny, białko C-reaktywne oznaczane metodą wysokoczułą, nie różnił się między grupami. W grupie borówki dystans w 6-minutowym teście marszu wydłużył się średnio o 38 m bardziej niż w grupie kontrolnej, a stężenie utlenionych LDL było o około 20% niższe. Cholesterol całkowity i LDL się nie różniły¹⁸. Grupa kontrolna nie dostała placebo, a chorzy wiedzieli, czy przyjmują borówkę, co przy teście marszu zależnym od motywacji zwiększa ryzyko błędu.

Czy stosowanie borówki czarnej zmniejsza przewlekły stan zapalny?

Dane są słabe i dotyczą markerów laboratoryjnych. U 27 osób z cechami zespołu metabolicznego dieta z równoważnikiem 400 g świeżych owoców dziennie przez 8 tygodni nie zmieniła masy ciała, glikemii ani lipidów. Stężenia pojedynczych markerów zapalenia miały tendencję spadkową, a istotnie różnił się tylko złożony wskaźnik zapalenia¹⁹. W metaanalizie stężenia białka C-reaktywnego i interleukiny 6 nie zmieniły się istotnie¹³.

U 60 mężczyzn w wieku co najmniej 67 lat z subiektywnym pogorszeniem pamięci sok z borówki czarnej i czerwonych winogron pity przez 9 tygodni nie poprawił wyników testów pamięci ani sprawności ruchowej wobec soku placebo. Spadły natomiast stężenia kilku markerów zapalenia i uszkodzenia tkanek²⁰.

Czy wyciąg z borówki czarnej jest skuteczny we wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego?

Skuteczności nie wykazano. W otwartym badaniu pilotażowym bez grupy kontrolnej 13 chorych z łagodną albo umiarkowaną postacią choroby przyjmowało przez 6 tygodni standaryzowany preparat bogaty w antocyjany. Remisję osiągnęło 63,4% chorych, a kalprotektyna w kale spadła, lecz po odstawieniu preparatu aktywność choroby znów wzrosła²¹.

Kolejne badanie tego zespołu, wieloośrodkowe, z randomizacją i placebo, u chorych z umiarkowaną lub ciężką postacią, przerwano z powodu pandemii COVID-19. Zamiast planowanych 100 chorych zrandomizowano 34, a analizie zgodnej z protokołem poddano 26. Odpowiedź kliniczna po 8 tygodniach wystąpiła u 9 z 18 chorych w grupie wyciągu i u 3 z 8 w grupie placebo, bez istotnej różnicy. Kalprotektyna w kale spadła w grupie wyciągu z 1049 do 557 µg/g, a w grupie placebo nie²². Pierwszorzędowego punktu końcowego nie osiągnięto, a grupa placebo liczyła 8 osób.

Czy suszone owoce borówki czarnej łagodzą biegunkę?

Nie ma na to dowodów z badań klinicznych. Monografia HMPC dopuszcza suszony owoc jako tradycyjny roślinny produkt leczniczy do objawowego leczenia łagodnej biegunki i łagodnych stanów zapalnych błony śluzowej jamy ustnej, wyłącznie na podstawie długotrwałego stosowania⁵. W przeglądzie okresowym z 2023 roku HMPC uznał za istotne tylko dwa nowe badania kliniczne, o mięśniu rzęskowym oka i o stanie po zawale serca¹¹.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla borówki czarnej

Borówka czarna nie ma dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego w Unii Europejskiej. W rejestrze figuruje wniosek o oświadczenie funkcjonalne na podstawie art. 13(1) rozporządzenia (WE) 1924/2006, według którego antocyjany z borówki czarnej i czarnej porzeczki korzystnie wpływają na oczy, poprawiają adaptację do ciemności i łagodzą zmęczenie oczu przy pracy przed monitorem. Wniosek ma status odmowny⁴. Hasła o „wsparciu wzroku” i „widzeniu po zmroku” przy suplemencie z borówki nie mają więc pokrycia w dopuszczonym oświadczeniu zdrowotnym.

Innym reżimem prawnym są dwie monografie HMPC Europejskiej Agencji Leków, obie przyjęte 29 września 2015 roku. Dotyczą one tradycyjnych roślinnych produktów leczniczych w rozumieniu art. 16d(1) dyrektywy 2001/83/WE, a nie żywności ani suplementów diety. Owoc suszony (EMA/HMPC/678995/2013) jest przeznaczony do objawowego leczenia łagodnej biegunki i łagodnych stanów zapalnych błony śluzowej jamy ustnej⁵. Suchy wyciąg ze świeżych owoców (EMA/HMPC/375808/2014), otrzymywany metanolem 70% i zawierający 36% antocyjanozydów, służy do łagodzenia uczucia ciężkości nóg przy łagodnych zaburzeniach krążenia żylnego i objawów kruchości naczyń włosowatych skóry. Wskazań okulistycznych ta monografia nie zawiera². Po przeglądzie okresowym obejmującym lata 2015–2022 HMPC zdecydował w maju 2023 roku, że żadnej z monografii nie trzeba zmieniać¹¹.

Owoce borówki czarnej nie są nową żywnością w rozumieniu rozporządzenia (UE) 2015/2283. Liście mają status węższy: nie są nową żywnością wyłącznie w suplementach diety¹. W uwagach tego wpisu państwa członkowskie odnotowały, że suszony owoc i jego wyciąg wodny są spożywane w herbatach, dżemach i sokach, a suchy wyciąg z owoców otrzymywany metanolem albo etanolem nie ma historii stosowania w suplementach diety. Uwagi nie zmieniają statusu owoców.

Bezpieczeństwo stosowania borówki czarnej

Obie monografie HMPC nie odnotowują znanych działań niepożądanych, a jedynym przeciwwskazaniem jest nadwrażliwość na substancję czynną. Różnią się w dwóch sprawach. Suszony owoc może być stosowany w ciąży i podczas karmienia piersią, a stosowania u dzieci poniżej 12 lat się nie zaleca⁵. Wyciągu ze świeżych owoców nie zaleca się w ciąży, podczas karmienia piersią ani poniżej 18 lat, bo bezpieczeństwa w tych grupach nie ustalono. Nie wykonano też odpowiednich badań toksyczności reprodukcyjnej, genotoksyczności i rakotwórczości tego wyciągu. Monografia każe zgłosić się do lekarza przy zapaleniu skóry, zakrzepowym zapaleniu żył, silnym bólu, owrzodzeniach, nagłym obrzęku nóg oraz niewydolności serca lub nerek².

W przeglądzie z 2023 roku HMPC opisał wynik testów amerykańskiego National Toxicology Program. Wyciąg z owoców był mutagenny w teście na bakteriach Salmonella typhimurium szczepu TA98, niemutagenny na szczepie TA100, a test mikrojądrowy u myszy dał wynik ujemny. Wyciąg nie był scharakteryzowany, więc wyniku nie odniesiono do przetworów z monografii. W bazie EudraVigilance znaleziono jedno zgłoszenie działania niepożądanego (biegunka i ból brzucha po wywarze stosowanym poza wskazaniami)¹¹.

W badaniach klinicznych nie opisano ciężkich działań niepożądanych^9,22, ale największa próba liczyła 109 osób, a najdłuższa interwencja trwała 12 tygodni, więc rzadkie działania niepożądane mogły pozostać niewykryte.

Liście zawierają kwas szczawiowy. Uwaga państw członkowskich w katalogu nowej żywności nie zaleca ich długotrwałego stosowania ani stosowania u osób z chorobami nerek¹. Liście nie mają monografii HMPC, więc nie ustalono dla nich dawki ani czasu stosowania.

Jako surowiec roślinny borówka czarna nie ma ustalonych wartości referencyjnych spożycia ani górnego tolerowanego poziomu spożycia.

Interakcje borówki czarnej

Leki + borówka czarna

Obie monografie HMPC podają w punkcie o interakcjach „None reported”, czyli że interakcji z innymi lekami nie zgłaszano^5,2. Brak zgłoszeń nie jest równoznaczny z przebadaniem interakcji, a monografie nie opierają się na badaniach farmakokinetycznych.

Dawkowanie borówki czarnej

Dawkowanie zależy od postaci. Dla produktów leczniczych dawki podają monografie HMPC, a w suplementach diety używano dawek z badań, których nie da się bezpośrednio porównać, bo wyciągi różnią się standaryzacją.

Dawka	Postać i czas	Wskazanie lub populacja i wynik
15–60 g/d, w dawkach 5–15 g na 250 ml wody 3–4 razy dziennie	wywar z suszonych owoców, do 3 dni bez konsultacji	łagodna biegunka, młodzież od 12 lat i dorośli, tradycyjne stosowanie5
20 g na 200 ml wody, płukanie kilka razy dziennie	wywar z suszonych owoców do płukania jamy ustnej, do tygodnia bez konsultacji	łagodne stany zapalne błony śluzowej jamy ustnej, tradycyjne stosowanie5
80–180 mg jednorazowo, do 160–540 mg/d	suchy wyciąg ze świeżych owoców (36% antocyjanozydów), 4 tygodnie	ciężkość nóg i kruchość naczyń włosowatych, dorośli, tradycyjne stosowanie2
480 mg/d	wyciąg, 8 tygodni	80 pracowników biurowych, mniejszy spadek krytycznej częstotliwości migotania po pracy przed monitorem9
240 mg/d	standaryzowany wyciąg, 12 tygodni	109 zdrowych dorosłych, lepszy wskaźnik napięcia mięśnia rzęskowego10
1,4 g/d	wyciąg, 4 tygodnie	20 chorych na cukrzycę typu 2, HbA1c bez różnicy wobec placebo14
320 mg antocyjanów/d	izolowane antocyjany, 28 dni	52 osoby z hiperlipidemią, bez wpływu na lipidy17
40 g/d (odpowiednik 480 g świeżych owoców)	proszek z liofilizowanych owoców, 8 tygodni	50 chorych po zawale, hs-CRP bez różnicy, badanie otwarte18

Postacie borówki czarnej

Borówka czarna jest dostępna jako świeże i mrożone owoce, suszone owoce do wywarów, sok, proszek z liofilizowanych owoców, suchy wyciąg w kapsułkach i tabletkach, wyciąg fermentowany oraz liście do naparów. Często wchodzi do preparatów wieloskładnikowych na wzrok, razem z luteiną, czarną porzeczką i innymi składnikami, a wtedy efektu nie da się przypisać borówce.

Wyciągi różnią się składem, a skład wpływa na biodostępność. U szczurów pełny wyciąg standaryzowany na antocyjanozydy dawał większą ekspozycję na te związki niż wysoko oczyszczona frakcja antocyjanów⁶. Farmakopealne metody identyfikacji wyciągów metodą HPLC mogą nie wykryć, że handlowy wyciąg z borówki czarnej sfałszowano surowcem z innych gatunków. Wskazówką bywa pojawienie się dodatkowych antocyjanów i zmiana proporcji między nimi, których zwykła kontrola tożsamości nie uwzględnia²³.