Burak zwyczajny

Burak zwyczajny (Beta vulgaris L.) w odmianie o czerwonym korzeniu jest w suplementach diety i produktach dla sportowców dostępny jako sok, koncentrat soku i żel. Sok z buraka zawiera dużo azotanów nieorganicznych, które w organizmie przechodzą w tlenek azotu. Z tego powodu sok stał się popularny wśród sportowców, a rozszerzanie naczyń przez tlenek azotu skłoniło badaczy do oceny soku w chorobach sercowo-naczyniowych¹. Czerwoną barwę nadają korzeniowi betalainy². W badaniach u ludzi oceniano przede wszystkim ciśnienie tętnicze, wydolność fizyczną oraz tolerancję wysiłku u chorych z niewydolnością serca, chromaniem przestankowym i przewlekłą obturacyjną chorobą płuc. Część metaanaliz łączy przy tym sok z buraka z innymi źródłami azotanów, w tym z azotanem sodu i azotanem potasu, więc wynik dotyczy wtedy azotanów w ogóle, a nie samego buraka.

Synonimy i nazewnictwo buraka zwyczajnego

• Nazwą łacińską gatunku jest Beta vulgaris L. Po polsku mówi się burak zwyczajny, burak ćwikłowy albo burak czerwony.
• Nazwy angielskie to beetroot, red beet i beetroot juice. W publikacjach sok z buraka bywa oznaczany skrótem BRJ.
• W badaniach klinicznych porównuje się zwykle sok bogaty w azotany (nitrate-rich beetroot juice) z sokiem, z którego azotany usunięto (nitrate-depleted beetroot juice). Taki układ pozwala ocenić działanie samych azotanów³.
• Barwnik korzenia to betalaina, a czerwone zabarwienie moczu po zjedzeniu buraka nazywa się beturią (beeturia)².

Działanie buraka zwyczajnego

Azotany z soku z buraka działają przez przemianę w tlenek azotu, który rozszerza naczynia krwionośne. Bakterie jamy ustnej redukują azotany do azotynów, a azotyny w warunkach niedotlenienia przechodzą w tlenek azotu⁴. W przeglądzie badań interwencyjnych u ludzi już 3 mmol azotanów obniżało ciśnienie skurczowe o około 3 mmHg, a w badaniach in vitro opisano kilka dalszych mechanizmów, między innymi hamowanie agregacji płytek krwi⁵.

Bez bakterii jamy ustnej ta droga słabnie. U 12 zdrowych ochotników, którzy przez 6 dni pili koncentrat soku z buraka i trzy razy dziennie płukali jamę ustną płynem z chlorheksydyną, stężenie azotynów w osoczu rosło mniej niż po płukaniu wodą⁶.

Część działania soku może nie zależeć od azotanów. W metaanalizie 22 badań z randomizacją obniżenie ciśnienia było mniejsze w badaniach, w których placebo stanowił sok pozbawiony azotanów, niż w badaniach z innym porównaniem. Autorzy wiążą tę różnicę z działaniem pozostałych składników soku⁷.

W metaanalizie 73 badań z udziałem 1061 osób przyjmowanie azotanów zmniejszało zużycie tlenu podczas wysiłku, a maksymalnego poboru tlenu nie zmieniało⁸.

Skuteczność kliniczna buraka zwyczajnego

Czy picie soku z buraka obniża ciśnienie tętnicze?

Dane sugerują niewielkie obniżenie ciśnienia skurczowego, widoczne w pomiarze gabinetowym, a znikające w pomiarze całodobowym. W metaanalizie 22 badań z randomizacją (650 osób w grupach soku i 598 w grupach kontrolnych) ciśnienie skurczowe było niższe średnio o 3,55 mmHg, a rozkurczowe o 1,32 mmHg. Efekt był większy przy piciu soku co najmniej przez 14 dni i przy dawce 500 ml na dobę⁷ Metaanaliza 27 badań z randomizacją ograniczona do azotanów z buraka nie wykazała natomiast wpływu na ciśnienie tętnicze⁹..

Szersza metaanaliza objęła 47 badań i 1101 osób, ale łączyła sok z buraka z innymi źródłami azotanów. Przyjmowanie azotanów przez co najmniej 3 dni obniżało ciśnienie skurczowe średnio o 2,91 mmHg i rozkurczowe o 1,45 mmHg, bez wpływu na ciśnienie w pomiarze całodobowym. Pewność dowodów dla ciśnienia mierzonego na ramieniu autorzy ocenili jako niską, przy dużej niejednorodności wyników¹⁰.

Metoda pomiaru zmienia wynik. W metaanalizie 13 badań trwających od 1 do 6 tygodni (325 osób) ciśnienie spadało wyłącznie w pomiarze gabinetowym, a w pomiarze całodobowym i domowym różnicy nie wykazano¹¹. Ten sam wzorzec opisano u osób starszych: w metaanalizie 22 badań ciśnienie skurczowe było niższe o 3,90 mmHg, ale tylko w pomiarze spoczynkowym¹².

Czy picie soku z buraka pomaga w leczeniu nadciśnienia tętniczego?

Wyniki są sprzeczne, a najsilniejszy wynik dodatni pochodzi z jednego badania z 68 uczestnikami. W badaniu z randomizacją i podwójnie ślepą próbą chorzy z nadciśnieniem pili przez 4 tygodnie 250 ml soku z buraka na dobę albo taką samą ilość soku pozbawionego azotanów. Połowa z nich przyjmowała leki hipotensyjne. Ciśnienie w gabinecie spadło o 7,7/2,4 mmHg, w pomiarze całodobowym o 7,7/5,2 mmHg, a w pomiarze domowym o 8,1/3,8 mmHg, bez osłabienia efektu w ciągu 4 tygodni. Badanie sfinansowała British Heart Foundation³.

Metaanaliza 11 badań z randomizacją (349 chorych z ciśnieniem co najmniej 140/90 mmHg) wskazuje na obniżenie ciśnienia skurczowego w gabinecie średnio o 5,31 mmHg. Wpływu na ciśnienie rozkurczowe ani na ciśnienie w pomiarze całodobowym nie wykazano, a pewność dowodów oceniono jako niską¹³. Druga metaanaliza, obejmująca 19 prac, nie wykazała u chorych z nadciśnieniem żadnego obniżenia ciśnienia po przyjmowaniu azotanów nieorganicznych, ani w gabinecie, ani w pomiarze całodobowym. U osób zdrowych ciśnienie skurczowe spadało średnio o 2,42 mmHg¹⁴. W metaanalizie badań u osób starszych obniżenia ciśnienia u uczestników z nadciśnieniem rozpoznanym na początku badania również nie wykazano¹².

Przegląd systematyczny 12 prac (321 osób z ciśnieniem powyżej 120/80 mmHg) zakończył się wnioskiem, że dowody nie wystarczają ani do potwierdzenia, ani do wykluczenia wpływu azotanów na ciśnienie. Metaanalizy nie przeprowadzono z powodu niejednorodności badań¹⁵. Żadne z tych badań nie oceniało częstości zawałów serca, udarów mózgu ani zgonów.

Czy picie soku z buraka poprawia funkcję śródbłonka i zmniejsza sztywność tętnic?

Dane dotyczą wyłącznie pośrednich wskaźników i są niespójne. W metaanalizie 27 badań z randomizacją z azotanami z buraka rozszerzalność tętnicy zależna od przepływu wzrosła średnio o 0,62 punktu procentowego, a prędkość fali tętna zmniejszyła się o 0,27 m/s. Ciśnienia tętniczego ani pozostałych ocenianych parametrów przyjmowanie azotanów z buraka w tej analizie nie zmieniło⁹. W metaanalizie 47 badań prędkość fali tętna po wielodniowym przyjmowaniu azotanów się nie zmieniła¹⁰.

Czy picie soku z buraka poprawia wydolność fizyczną?

Efekt jest mały i dotyczy głównie czasu wysiłku do wyczerpania, a nie wyniku w próbie na czas. Przegląd parasolowy 20 metaanaliz (180 badań, 2672 uczestników) wskazał na dłuższy czas wysiłku do wyczerpania, mały efekt (standaryzowana różnica średnich 0,33), wyraźniejszy przy dawce co najmniej 6 mmol azotanów na dobę (372 mg) przyjmowanej dłużej niż 3 dni. Poprawiły się też przebyty dystans, wytrzymałość mięśniowa i moc szczytowa, a pozostałych miar wydolności przyjmowanie azotanów nie zmieniło. Jakość metodologiczną większości włączonych przeglądów autorzy ocenili narzędziem AMSTAR-2 jako niską albo krytycznie niską¹⁶.

Wcześniejsza metaanaliza 76 prób z 47 badań nie wykazała poprawy wyniku w próbach na czas, a czas wysiłku do wyczerpania wydłużał się w stopniu małym do umiarkowanego¹⁷. Podobnie w metaanalizie 73 badań z udziałem 1061 osób moc i czas do wyczerpania się poprawiły, a wynik w próbie na czas i wykonana praca nie⁸.

Korzyść zależy od wytrenowania. W metaanalizie 80 badań u młodych, zdrowych dorosłych efekt był mały (d Cohena 0,174). Nie wykazano go w 26 badaniach z zawodnikami o bardzo wysokiej wydolności tlenowej ani w 6 badaniach prowadzonych wyłącznie u kobiet¹⁸. Autorzy opisali wyraźną korzyść z azotanów u młodych, zdrowych mężczyzn aktywnych rekreacyjnie.

Metaanaliza 123 badań (1705 osób) wskazała na mały efekt, najwyraźniejszy przy wysiłku trwającym od 2 do 10 minut i przy dawce od 5 do 14,9 mmol azotanów przyjętej co najmniej 150 minut przed wysiłkiem¹⁹. Ta sama praca wiązała mniejszą korzyść ze stosowaniem środków ograniczających florę bakteryjną jamy ustnej.

Czy picie soku z buraka poprawia tolerancję wysiłku w niewydolności serca z zachowaną frakcją wyrzutową?

Dowody są słabe i niespójne. W badaniu krzyżowym z podwójnie ślepą próbą u 17 chorych po jednorazowym wypiciu soku z buraka (12,9 mmol azotanów) szczytowy pobór tlenu wzrósł z 11,6 do 12,6 ml/kg/min, a wykonana praca była większa niż po soku pozbawionym azotanów⁴. W badaniu u 20 chorych po jednorazowej dawce 6,1 mmol wytrzymałość się nie poprawiła, a po tygodniu codziennego picia soku czas wysiłku submaksymalnego wydłużył się o 24%. Tygodniowa część badania nie miała jednak grupy kontrolnej, bo sok dostawali wszyscy uczestnicy²⁰.

Największe badanie w tym wskazaniu nie dotyczyło soku, tylko azotanu potasu. W wieloośrodkowym badaniu krzyżowym u 84 chorych przyjmowanie azotanu potasu przez 6 tygodni (6 mmol trzy razy na dobę) w porównaniu z chlorkiem potasu nie poprawiło szczytowego poboru tlenu, wykonanej pracy ani jakości życia, choć stężenie metabolitów tlenku azotu we krwi wzrosło²¹. Wynik dotyczy soli azotanowej, a nie soku z buraka, ale sprawdza ten sam mechanizm, na którym opiera się stosowanie buraka w tym wskazaniu.

Czy picie soku z buraka wydłuża dystans marszu w chromaniu przestankowym?

Dane pochodzą z badań pilotażowych o bardzo małych próbach. W 12-tygodniowym programie treningu marszowego chorzy pili przed każdą sesją koncentrat soku z buraka (4,2 mmol azotanów) albo placebo. W analizie obejmującej tylko osoby, które ukończyły program (11 i 13 chorych), czas marszu do wystąpienia bólu wydłużył się o 180 s w grupie soku i o 59 s w grupie placebo. Punktowo przewaga soku była umiarkowana do duża (d Cohena 0,62), ale wynik nie wykluczał braku różnicy między grupami²². W badaniu krzyżowym u 11 chorych po wypiciu soku z buraka w dawce 0,11 mmol azotanów na kilogram masy ciała maksymalny dystans marszu wydłużył się średnio o 92,7 m²³.

Czy picie soku z buraka pomaga chorym na przewlekłą obturacyjną chorobę płuc?

Dwie metaanalizy podają wyniki przeciwne. W metaanalizie 8 badań picie soku z buraka nie zmieniło ciśnienia tętniczego, dystansu w teście 6-minutowego marszu, czasu wysiłku na cykloergometrze ani maksymalnego poboru tlenu, a chorzy oceniali wysiłek w skali Borga jako cięższy niż po placebo²⁴. Późniejsza metaanaliza 11 badań (287 chorych), która oceniała azotany z diety, wskazała na niewielką poprawę tolerancji wysiłku (standaryzowana różnica średnich 0,38) i zmniejszenie duszności²⁵. Próby w obu analizach były małe.

Czy spożywanie buraka poprawia profil lipidowy albo glikemię?

Wpływu na lipidy nie wykazano. W metaanalizie badań z randomizacją spożywanie buraka nie zmieniło stężenia cholesterolu całkowitego, cholesterolu LDL, cholesterolu HDL ani triglicerydów, także w podgrupach wyróżnionych według stanu zdrowia i postaci buraka²⁶. Przegląd systematyczny 18 badań z randomizacją i 2 badań bez randomizacji dotyczących glikemii przyniósł wyniki sprzeczne, więc wpływu buraka na stężenie glukozy nie da się ocenić²⁷.

Czy picie soku z buraka poprawia funkcje poznawcze?

Nie ma na to wiarygodnych dowodów. W przeglądzie 12 badań krzyżowych z randomizacją u osób starszych wpływ azotanów z żywności na sprawność poznawczą był niejasny²⁸. Nowszy przegląd systematyczny również ocenił dane o funkcjach poznawczych jako nieliczne i niespójne²⁹.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla buraka zwyczajnego

Burak zwyczajny nie ma w Unii Europejskiej dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego. Rejestr Unii Europejskiej zawiera dla Beta vulgaris pięć wniosków o oświadczenia funkcjonalne na podstawie art. 13(1) rozporządzenia (WE) 1924/2006 i wszystkie mają status odmowny. Jeden dotyczył wspierania trawienia i procesów detoksykacji, a cztery fermentowanego kwasem mlekowym soku z buraka: łagodzenia dolegliwości żołądkowo-jelitowych, flory bakteryjnej jelit (dwa wpisy) i odporności. Oceny przeprowadził Panel Europejskiego Urzędu do spraw Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) w opiniach z lat 2010–2011³⁰. W rejestrze nie ma wniosku o oświadczenie dotyczące ciśnienia tętniczego ani wydolności fizycznej.

Burak zwyczajny nie ma monografii Komitetu do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC) Europejskiej Agencji Leków (EMA) i nie figuruje w zestawieniu substancji roślinnych EMA, które obejmuje także monografie w przygotowaniu. Nie ma więc statusu tradycyjnego produktu leczniczego roślinnego w rozumieniu dyrektywy 2001/83/WE³¹.

Katalog nowej żywności Komisji Europejskiej, prowadzony na podstawie rozporządzenia (UE) 2015/2283, nie zawiera wpisu dla Beta vulgaris³².

Bezpieczeństwo stosowania buraka zwyczajnego

W badaniach klinicznych sok z buraka był dobrze tolerowany. Tak opisano go u 68 chorych z nadciśnieniem, którzy pili sok przez 4 tygodnie³, a w badaniu u 20 chorych z niewydolnością serca nie odnotowano działań niepożądanych²⁰. Próby były jednak małe i krótkie, więc rzadkie działania niepożądane mogły pozostać niewykryte. Azotany z diety uważa się za mało ryzykowne dla zdrowych dorosłych, a ostrożność zaleca się u niemowląt i u osób z upośledzoną czynnością nerek³³.

Beturia, czyli czerwone zabarwienie moczu i kału po zjedzeniu buraka, występuje u około 14% ludzi. Wynika z wchłaniania betalainy w jelicie grubym, a szczawiany chronią barwnik przed odbarwieniem w przewodzie pokarmowym².

Picie soku z buraka zwiększa wytwarzanie związków N-nitrozowych, które u zwierząt działają rakotwórczo. W badaniu z randomizacją u 29 zdrowych ochotników wydalanie tych związków z moczem wzrosło po jednej dawce soku i jeszcze bardziej po siedmiu dawkach przyjmowanych codziennie. Witamina C hamowała ten wzrost po pojedynczej dawce, ale nie po tygodniu picia soku³⁴. Nie wiadomo, czy ma to znaczenie kliniczne, bo badanie trwało tydzień i mierzyło wydalanie z moczem, a nie ryzyko nowotworów.

Codzienne picie soku z buraka łatwo zwiększa spożycie azotanów ponad akceptowane dzienne pobranie, a danych o skutkach długotrwałego stosowania jest znacznie mniej niż badań nad korzyściami¹.

Interakcje buraka zwyczajnego

Płyny do płukania jamy ustnej z chlorheksydyną + burak zwyczajny

Płukanie jamy ustnej płynem antyseptycznym osłabia przemianę azotanów z soku z buraka w azotyny. U 12 zdrowych ochotników płyn z chlorheksydyną i słabszy płyn bez chlorheksydyny ograniczały wzrost stężenia azotynów w osoczu po 6 dniach picia soku. Po płukaniu płynem z chlorheksydyną ciśnienie skurczowe podczas marszu na bieżni rosło bardziej niż po płukaniu wodą⁶. W metaanalizie 123 badań środki ograniczające florę bakteryjną jamy ustnej zmniejszały poprawę wydolności po azotanach¹⁹.

Leki hipotensyjne + burak zwyczajny

Połowa z 68 uczestników badania u chorych z nadciśnieniem przyjmowała leki hipotensyjne, a picie soku z buraka obniżało ciśnienie w całej próbie i było dobrze tolerowane³. Metaanaliza 11 badań sprawdzała sok z buraka jako uzupełnienie leczenia hipotensyjnego i wskazała na obniżenie ciśnienia skurczowego w gabinecie przy niskiej pewności dowodów¹³.

Witamina C + burak zwyczajny

Przyjmowanie witaminy C razem z sokiem z buraka zmniejszało wydalanie związków N-nitrozowych z moczem po jednej dawce soku, a po tygodniu codziennego picia już nie³⁴.

Kofeina + burak zwyczajny

Łączenie kofeiny z azotanami nie poprawiało wyniku w próbach na czas bardziej niż każda z tych substancji osobno. W metaanalizie 6 badań (95 osób) połączenie nie zmieniło też częstości akcji serca ani poboru tlenu podczas wysiłku submaksymalnego³⁵.

Dawkowanie buraka zwyczajnego

Dawki w cytowanych badaniach podano w milimolach azotanów albo w mililitrach soku, a 6 mmol azotanów odpowiada 372 mg¹⁶. Stężenie azotanów w soku różniło się między badaniami, a mniejsze obniżenie ciśnienia obserwowano przy soku o większej zawartości azotanów w 100 ml⁷. W jednym z badań 70 ml koncentratu zawierało 6,2 mmol azotanów⁶.

Postacie buraka zwyczajnego

Burak jest dostępny jako sok, koncentrat soku i żel z buraka. W przeglądzie badań u osób z podwyższonym ciśnieniem azotany podawano jako sok z surowego i gotowanego buraka, żel z buraka, pastylki uwalniające tlenek azotu i dietę bogatą w azotany¹⁵.

Postać ma znaczenie. W metaanalizie 123 badań wydolność poprawiały picie soku z buraka i dieta bogata w azotany, a dla soli azotanów takiego efektu nie wykazano¹⁹. W metaanalizie żywności bogatej w azotany korzyść dla wydolności wytrzymałościowej wykazano dla buraka, a dla szpinaku czerwonego, boćwiny i rabarbaru nie. W analizie żywności bogatej w polifenole poprawę obserwowano także po soku z buraka pozbawionym azotanów³⁶.