Bukko brzozowe

Bukko brzozowe (Agathosma betulina (P.J.Bergius) Pillans) to aromatyczny krzew z rodziny rutowatych (Rutaceae), rodzimy dla Republiki Południowej Afryki. Surowcem są liście, a w handlu występuje razem z bliskim gatunkiem Agathosma crenulata (L.) Pillans¹. Z liści destyluje się olejek eteryczny, jeden z najbardziej znanych surowców roślinnych RPA². Od 1826 roku liście figurowały w farmakopeach jako środek moczopędny i lek na zakażenia dróg moczowych, a po wprowadzeniu antybiotyków wypadły z użycia. Dziś olejek służy głównie przemysłowi perfumeryjnemu i spożywczemu¹.

Dziś bukko jest składnikiem herbatek, kapsułek i mieszanek „na drogi moczowe”, często z żurawiną. Nie opublikowano metaanalizy ani badania z randomizacją, w którym bukko podawano doustnie, a jedyne kontrolowane badanie u ludzi dotyczy żelu z olejkiem nakładanego na skórę¹.

Synonimy i nazewnictwo bukko brzozowego

• Nazwą łacińską gatunku jest Agathosma betulina (P.J.Bergius) Pillans, a dawnym synonimem botanicznym Barosma betulina Bartl. & H.L.Wendl.³.
• Po polsku używa się nazw bukko brzozowe, bukko i liść bukko. Historyczna nazwa farmakopealna surowca to Folia Bucco¹.
• Nazwy obcojęzyczne to buchu i round leaf buchu (angielski) oraz zápašnice březová (czeski). Gatunek Agathosma crenulata nosi nazwę oval leaf buchu.
• Mimo nazwy bukko brzozowe nie ma związku z brzozą. Nie należy go mylić z liściem brzozy (Betulae folium, z Betula pendula i Betula pubescens), który jest osobnym surowcem z własną monografią unijną⁴.

Działanie bukko brzozowego

Olejek z liści A. betulina składa się głównie z monoterpenów. Specyfikacja olejku ocenianego przez Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA, European Food Safety Authority) podaje 19–27% izomentonu, 19–26% limonenu, 8–17% diosfenolu, 5–12% p-mentan-3-onu i 1,5–8% pulegonu. W sześciu przebadanych seriach pulegonu było od 2,13% do 7,81%, a obok niego stwierdzono mentofuran i metyloeugenol⁵. Za zapach czarnej porzeczki odpowiadają diosfenol i związki siarki, dlatego olejek aromatyzuje napoje i słodycze¹.

Skład zależy od gatunku, i to w stopniu, który ma znaczenie dla bezpieczeństwa. W analizach chromatograficznych pulegon stanowił 2,4–4,5% olejku A. betulina, a 31,6–73,2% olejku A. crenulata. W A. betulina opisano ponadto dwa chemotypy, diosfenolowy i izomentonowy, a uprawa obu gatunków poza naturalnym siedliskiem daje mieszańce o pośrednim składzie¹. Z części nielotnej liści wyodrębniono flawonoidy: hesperydynę, rutynę i diosminę.

Dane farmakologiczne pochodzą wyłącznie z badań laboratoryjnych i na zwierzętach:

• Działanie przeciwbakteryjne jest słabe. Wyciągi metanolowo-dichlorometanowe hamowały bakterie wywołujące zakażenia dróg moczowych w stężeniach 2–4 mg/ml, olejki dopiero przy 3–32 mg/ml, a wyciągi wodne i etanolowe, odpowiadające tradycyjnym naparom i nalewkom, nie działały wcale¹. Nierozcieńczone olejki obu gatunków nie hamowały Pseudomonas aeruginosa ani Enterococcus hirae i działały bardzo słabo na Escherichia coli i Staphylococcus aureus⁶.
• Na mięśniówkę gładką olejek działa dwufazowo. Na izolowanym jelicie krętym świnki morskiej olejki w dużym stężeniu najpierw wywoływały skurcz, a potem rozkurcz, z udziałem cyklicznego AMP. Olejek A. betulina blokował dodatkowo kanały wapniowe⁶.
• Działanie przeciwzapalne i przeciwutleniające opisano w stężeniach dalekich od praktycznego zastosowania. Olejki słabo hamowały 5-lipooksygenazę, a wyciąg etanolowy w stężeniu 250 µg/ml hamował cyklooksygenazę 1 w 98% i cyklooksygenazę 2 w 25%. Autorzy przeglądu oceniają te testy jako mało przydatne, bo składu badanych wyciągów nie podano¹.

Działania moczopędnego, na którym opierało się dawne stosowanie, nie zmierzono u ludzi w żadnym badaniu.

Skuteczność kliniczna bukko brzozowego

Przy bukko nie ma podstawy do oceny skuteczności w żadnym wskazaniu. Poza jednym badaniem żelu stosowanego miejscowo wszystkie dane pochodzą z hodowli komórkowych, modeli zwierzęcych i opisów przypadków. Przegląd z 2022 roku podsumowuje, że dotychczasowe badania farmakologiczne nie potwierdziły tradycyjnego stosowania bukko¹.

Czy stosowanie bukko zapobiega zakażeniom układu moczowego albo je leczy?

Brak badań klinicznych w tym wskazaniu. W XIX wieku stosowanie bukko w zakażeniach dróg moczowych opierało się na opisach przypadków, a w XX wieku surowiec usunięto z farmakopei z powodu braku dowodów skuteczności i pojawienia się sulfonamidów oraz penicyliny¹. Współczesne testy laboratoryjne nie dostarczyły mocnej przesłanki biologicznej, bo postacie odpowiadające naparowi i nalewce były wobec bakterii nieaktywne.

Analiza 184 stron internetowych polecających suplementy chorym z przewlekłą chorobą nerek wymieniła bukko wśród 10 najczęściej zalecanych roślin. Żadnej z nich nie zbadano odpowiednio u ludzi, a ponad 90% stron nie wspominało o interakcjach ani o przeciwwskazaniach⁷.

Opisano dwuletnią dziewczynkę, która piła herbatkę z bukko, perzu, prawoślazu i babki, żeby „przepłukać” drogi moczowe. Przyjęto ją z wielomoczem i bezbarwnym moczem z leukocytami, a po dwóch dniach wróciła z gorączką i posiewem dodatnim w kierunku bakterii z grupy coli, co wymagało antybiotyku⁸. Pojedynczy przypadek nie mówi nic o działaniu samego bukko, ale pokazuje, że napar „na przepłukanie” może towarzyszyć zakażeniu, które wymaga leczenia.

Czy picie „wody bukkowej” obniża glikemię, masę ciała i ciśnienie tętnicze?

Wyniki pochodzą wyłącznie z badań na szczurach, prowadzonych na zlecenie producenta tego wyciągu (Cape Kingdom Nutraceuticals). „Woda bukkowa” to kondensat wodny odzyskiwany przy destylacji olejku. U szczurów z cukrzycą wywołaną streptozotocyną picie rozcieńczonego wyciągu przez 14 tygodni normalizowało glikemię u zwierząt z glukozą poniżej 20 mmol/l. U szczurów na diecie wysokotłuszczowej masa ciała po 16 tygodniach wyniosła 394 g wobec 452 g bez wyciągu, a tłuszczu trzewnego było 15,9 g wobec 24,5 g, czyli o około jedną trzecią mniej. Ciśnienie tętnicze wróciło do wartości kontrolnych, a stężenie aldosteronu było ponad dwukrotnie niższe¹.

Stężenia flawonoidów w wyciągu były tak niskie (diosmina 0,0005 mg/l, rutyna 0,0035 mg/l), że nie tłumaczą żadnego z opisanych efektów, a pełnego składu nie określono ilościowo. Wyników nie powtórzył niezależny ośrodek, a cukrzyca wywołana chemicznie u szczura nie odpowiada autoimmunologicznej cukrzycy typu 1 u człowieka¹. Badań u ludzi nie ma.

Czy nakładanie żelu z olejkiem bukko łagodzi ból mięśni po wysiłku?

W jedynym badaniu z podwójnym zaślepieniem i placebo 30 mężczyzn nakładało żel z olejkiem bukko 3 razy dziennie po wysiłku wywołującym uszkodzenie mięśni, a w grupie żelu obrzęk i ból były mniejsze¹. Próba była mała, a nie wiadomo, jak duża była różnica, jakie stężenie olejku zastosowano ani jak przydzielano uczestników do grup. Wynik dotyczy stosowania na skórę i nie przenosi się na kapsułki ani napary.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla bukko brzozowego

Bukko nie ma dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego w Unii Europejskiej. W rejestrze oświadczeń nie ma dla A. betulina ani A. crenulata wpisu dopuszczonego ani odmownego na podstawie rozporządzenia (WE) 1924/2006⁹. Hasła o „wsparciu dróg moczowych”, „zdrowiu nerek” czy „wsparciu ciśnienia”, spotykane przy preparatach z bukko, nie mają pokrycia w dopuszczonym oświadczeniu.

Status w katalogu nowej żywności zależy od postaci. Liście A. betulina nie są nową żywnością wyłącznie w suplementach diety, a Belgia zgłosiła do katalogu ich spożycie w suplementach przed 1997 rokiem. Wyciąg z liści ma natomiast status nowej żywności bez zezwolenia, a Wielka Brytania i Niemcy zgłosiły do katalogu, że uznałyby taki produkt raczej za leczniczy³. Katalog nie jest wiążący, ale suplement z wyciągiem z bukko wprowadzony do obrotu w UE nie ma zezwolenia jako nowa żywność. Dla A. crenulata katalog nie zawiera wpisu.

Bukko nie ma monografii Komitetu do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC) Europejskiej Agencji Leków i nie figuruje w zestawieniu substancji roślinnych EMA, które obejmuje także monografie w przygotowaniu⁴. Niemiecka Komisja E wydała dla liścia bukko monografię negatywną, według autorów przeglądu prawdopodobnie z powodu braku danych toksykologicznych i klinicznych, i do 1994 roku produkty lecznicze z bukko w Niemczech w większości zniknęły z rynku. W Wielkiej Brytanii z 17 produktów zarejestrowanych w latach 1988–1996 tylko dwa przeszły do kategorii tradycyjnych produktów leczniczych roślinnych i żaden nie jest w obrocie¹.

Jako aromat bukko ma inny status. Panel ekspertów amerykańskiego stowarzyszenia producentów aromatów (FEMA) potwierdził status GRAS (generally recognized as safe) olejku z liści bukko i nadał go wyciągowi z liści, w obu przypadkach wyłącznie jako składnikom aromatyzującym¹⁰. Ocena dotyczy ilości używanych do aromatyzowania żywności, a nie dawek w suplementach.

Bezpieczeństwo stosowania bukko brzozowego

Olejek bukko zawiera pulegon, który w dużych dawkach uszkadza wątrobę. Olejek A. crenulata może zawierać pulegonu wielokrotnie więcej niż olejek A. betulina, a surowiec bywa fałszowany, więc skład preparatu z olejkiem jest nieprzewidywalny.

U szczurów olejki bukko w dużych dawkach uszkadzały wątrobę i zaburzały czynność macicy, co przypisuje się pulegonowi: przy wyczerpaniu glutationu powoduje on martwicę komórek w środkowej części zrazika wątroby¹. W skrawkach wątroby od 5 pacjentów pulegon był toksyczny we wszystkich próbkach, a paracetamol w trzech, przy wyraźnej zmienności między dawcami¹¹.

Pulegon i jego metabolit mentofuran Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) zalicza do grupy 2B, czyli czynników możliwie rakotwórczych dla ludzi. W dwuletnich badaniach wywoływały nowotwory wątroby u myszy i pęcherza moczowego u samic szczurów, ale nie są genotoksyczne, a Europejska Agencja Leków uznała, że ich toksyczność ma próg. Olejek bukko zawiera też śladowe ilości metyloeugenolu, związku genotoksycznego i rakotwórczego u gryzoni. Pulegon, mentofuran, tujony i metyloeugenol figurują w załączniku III rozporządzenia (WE) 1334/2008 jako substancje, których nie wolno dodawać do żywności jako takich⁵. Autorzy oceny ryzyka z 2024 roku zaproponowali dla pulegonu dopuszczalne dzienne spożycie 48 µg/kg masy ciała, czyli około 3,4 mg na dobę dla osoby o masie 70 kg, niższe niż tolerowane dzienne spożycie 0,1 mg/kg ustalone w 1997 roku¹².

Pulegon słabo rozpuszcza się w wodzie, ale „woda bukkowa”, czyli kondensat z destylacji olejku stosowany w badaniach na szczurach, zawierała go 74,22 mg/l¹. Zawartości pulegonu w domowym naparze z liści nie zmierzono. Ilość pulegonu w preparacie zależy od gatunku, chemotypu, postaci i producenta.

Opisano ostre zapalenie i niewydolność wątroby u 52-letniego mężczyzny, który pił tradycyjną herbatę z RPA z rooibos i bukko. Biopsja wykazała uszkodzenie toksyczne, a czynność wątroby wróciła po odstawieniu herbaty¹³. Herbata zawierała dwie rośliny, więc przyczyny nie da się przypisać samemu bukko.

Olejek bukko drażni skórę i oczy oraz uczula skórę i drogi oddechowe⁵. Nie ma danych o bezpieczeństwie stosowania bukko w ciąży, w okresie karmienia piersią ani u dzieci. Jako surowiec roślinny bukko nie ma ustalonych wartości referencyjnych spożycia ani górnego tolerowanego poziomu spożycia.

Interakcje bukko brzozowego

Interakcji bukko z lekami nie badano u ludzi i nie opisano ich w piśmiennictwie klinicznym. Dostępne są wyłącznie dane o metabolizmie pulegonu.

Leki metabolizowane przez CYP2A6 + olejek bukko

W badaniach na ludzkich enzymach in vitro pulegon przekształcał się w wątrobie z udziałem CYP2E1, CYP1A2 i CYP2C19 do mentofuranu, a mentofuran nieodwracalnie hamował CYP2A6. U ludzi po jednorazowej dawce do 70 mg pulegonu mentofuranu nie wykryto, co wskazuje, że przy małych dawkach przeważa sprzęganie z kwasem glukuronowym i glutationem⁵. Znaczenia klinicznego tego mechanizmu przy preparatach z bukko nie oceniano.

Dawkowanie bukko brzozowego

Nie ma dawki bukko sprawdzonej w badaniu klinicznym. Surowiec nie ma monografii HMPC, więc nie ma też dawki ustalonej na poziomie unijnym. Dawki na opakowaniach suplementów nie opierają się na badaniach skuteczności.

Postacie bukko brzozowego

Bukko jest dostępne jako susz i sproszkowane liście do naparów, herbatki ziołowe, wyciągi płynne i suche, nalewki, olejek eteryczny, „woda bukkowa”, kapsułki, tabletki oraz żele i kremy. Surowiec bywa fałszowany, a w preparatach łączy się go z żurawiną albo innymi roślinami zalecanymi „na drogi moczowe” i „na nerki”¹. W Republice Południowej Afryki olejek i wyciągi aromatyzują herbaty, cukierki i nalewkę na brandy³.

Postacie różnią się składem. Olejek to głównie monoterpeny z pulegonem, a w wyciągu metanolowym z liści oznaczono flawonoidy, hesperydynę, rutynę i diosminę, więc wyniku badania jednej postaci nie przenosi się na drugą. Olejek A. betulina zawiera mniej pulegonu niż olejek A. crenulata¹, ale z etykiety suplementu zwykle nie wynika, z którego gatunku pochodzi surowiec.