Kwas kaprylowy

Kwas kaprylowy to nasycony kwas tłuszczowy o łańcuchu ośmiu atomów węgla (C8:0), zaliczany razem z kwasem kaprynowym (C10:0) do średniołańcuchowych kwasów tłuszczowych. Naturalnie występuje w oleju kokosowym, oleju z ziaren palmowych i w tłuszczu mlecznym. W suplementach diety jest dostarczany prawie zawsze w postaci estru z glicerolem, czyli jako trikaprylina, sprzedawana pod nazwą oleju MCT C8 albo „czystego C8”.

Sprzedaje się go w dwóch zupełnie różnych narracjach: jako paliwo ketonowe dla mózgu i jako środek zwalczający przerost drożdżaków w jelicie. Pierwsza ma podstawy biochemiczne i jedno badanie producenta o nietrwałym wyniku, druga nie ma ani jednego badania z randomizacją u ludzi.

Kwasu kaprylowego nie należy utożsamiać z olejem MCT. Typowy olej MCT to mieszanina, w której kwas kaprylowy stanowi około 55%, a kwas kaprynowy około 35%¹. Większość badań klinicznych przypisywanych w reklamie kwasowi kaprylowemu wykonano właśnie na tych mieszaninach, a część efektów, na które się powołują, dotyczy kwasu kaprynowego. Ta różnica przesądza o interpretacji niemal całej sekcji o skuteczności.

Synonimy i nazewnictwo kwasu kaprylowego

• Kwas kaprylowy – nazwa zwyczajowa, od łacińskiego capra, koza, bo pierwotnie wyodrębniono go z tłuszczu mleka koziego.
• Kwas oktanowy (octanoic acid) – nazwa systematyczna, używana w piśmiennictwie neurologicznym.
• C8:0 – zapis skróconą notacją kwasów tłuszczowych, stąd handlowe „olej C8”.
• Trikaprylina (tricaprylin, trioktanoinian glicerolu) – triglicerydowa postać estrowa, w której kwas kaprylowy jest faktycznie podawany.
• Kaprylidena (caprylidene) – nazwa nadana trikaprylinie jako preparatowi AC-1202, sprzedawanemu w Stanach Zjednoczonych pod nazwą handlową Axona.
• MCFA, MCT (medium-chain fatty acids, medium-chain triglycerides) – nazwy grupowe obejmujące kwas kaprylowy razem z kaprynowym, nie synonimy samego C8.

Działanie kwasu kaprylowego

Wyróżnia go droga wchłaniania. Średniołańcuchowe kwasy tłuszczowe są wchłaniane bezpośrednio do żyły wrotnej i szybko transportowane do wątroby, gdzie ulegają beta-oksydacji, podczas gdy triacyloglicerole długołańcuchowe wchłaniają się drogą naczyń chłonnych jelita i trafiają do krążenia ogólnego dopiero jako chylomikrony przez przewód piersiowy². Utlenianie kwasów średniołańcuchowych nie wymaga przy tym karnityny, niezbędnej do transportu kwasów długołańcuchowych przez błonę mitochondrialną³. Efektem jest szybkie wytwarzanie ciał ketonowych w wątrobie, bez konieczności wchodzenia w dietę ketogenną.

Wśród składników olejów MCT to właśnie C8 jest najsilniej ketogenny. W badaniu krzyżowym z randomizacją u 9 zdrowych dorosłych, którzy przyjmowali dwie dawki po 20 ml badanego oleju w emulsji, sam C8 dał całodzienne stężenie ciał ketonowych o 295 µmol/l wyższe niż w warunku kontrolnym, podczas gdy olej kokosowy osiągnął maksimum 200 µmol/l ponad kontrolę, czyli jedną czwartą szczytu po C8¹. Badanie objęło dziewięć osób i mierzyło wyłącznie stężenie we krwi, więc rozstrzyga o farmakologii, a nie o jakimkolwiek efekcie zdrowotnym.

Wielkość odpowiedzi ketonowej zależy od tego, co pacjent zjada razem z preparatem. Metaanaliza siedmiu badań interwencyjnych, w tym czterech randomizowanych, wykazała, że wytwarzanie ciał ketonowych po C8 jest mniejsze przy jednoczesnym spożyciu węglowodanów niż po samym oleju MCT, a grupa dawki 11 g nie różniła się istotnie od grupy dawki 19 g⁴. Podstawa dowodowa jest tu bardzo wąska, a dane heterogeniczne, ale kierunek zależności ma znaczenie praktyczne: preparat przyjęty do posiłku węglowodanowego daje słabszą ketozę.

Drugi kierunek działania jest przeciwdrobnoustrojowy i udokumentowany wyłącznie poza organizmem człowieka. W hodowli kwas kaprylowy hamował czynniki zjadliwości Candida albicans, w tym przejście formy drożdżowej w strzępkową, adhezję i tworzenie biofilmu, zmieniając ekspresję genów odpowiedzialnych za morfogenezę⁵. Mechanizm polega na uszkadzaniu błony komórkowej i hamowaniu pomp wypływowych⁶.

Skuteczność kliniczna kwasu kaprylowego

Czy stosowanie kwasu kaprylowego zwalcza przerost Candida w jelicie?

Nie wiadomo, bo takiego badania nie ma. W PubMed nie ma ani jednego badania z randomizacją oceniającego kwas kaprylowy w kandydozie u człowieka. Jedyną indeksowaną publikacją kliniczną jest opis pojedynczego przypadku 39-letniej kobiety, u której obok diety eliminującej cukry proste, drożdże i produkty fermentowane zastosowano jednocześnie kwas kaprylowy, olejek z oregano i Lactobacillus acidophilus, a poprawę objawową opisano bez grupy kontrolnej i bez zaślepienia⁷. Interwencja była wieloskładnikowa, więc poprawy nie da się przypisać żadnemu z jej elementów.

Materiał dowodowy stojący za tym wskazaniem tworzą trzy rodzaje prac, z których żadna nie dotyczy człowieka przyjmującego suplement. Po pierwsze, badania w hodowli⁵. Po drugie, model mysi kandydozy jamy ustnej, w którym poprawę stanu języka uzyskano po miejscowym podaniu kwasu kaprynowego (C10), a nie kaprylowego⁸. Po trzecie, badania weterynaryjne, w których dodatek kwasu kaprylowego do paszy zmniejszał kolonizację jelit ślepych kurcząt przez Campylobacter jejuni, czyli bakterię, a nie grzyba⁹.

Wielkość efektu w hodowli jest przy tym mniejsza, niż sugeruje sam fakt „wykazanego działania przeciwgrzybiczego”. Kwas kaprylowy stosowany osobno zmniejszał liczbę komórek Candida albicans maksymalnie o 0,6 rzędu wielkości, a redukcję o ponad 6,8 rzędu wielkości uzyskano dopiero po połączeniu go z karwakrolem albo tymolem⁶. Badanie prowadzono na powierzchniach ze stali nierdzewnej, z myślą o dezynfekcji.

Twierdzenie o działaniu przeciwgrzybiczym powielają także polskie normy żywienia, w części opisowej rozdziału o tłuszczach, na podstawie jednej pozycji piśmiennictwa i bez odniesienia do badań u ludzi. Warto przy tym zauważyć, że normy przypisują działanie wobec Candida albicans kwasowi kaprynowemu, a kwasowi kaprylowemu wyłącznie zmniejszanie ryzyka bakteryjnych i grzybiczych chorób przewodu pokarmowego³. Jest to fragment narracyjny, nie ustalenie normatywne.

Czy stosowanie kwasu kaprylowego poprawia funkcje poznawcze w chorobie Alzheimera?

Dane są słabe i pochodzą w większości od producenta. Podstawą jest badanie z randomizacją, podwójnie zaślepione i kontrolowane placebo, obejmujące 152 chorych z łagodną do umiarkowanej chorobą Alzheimera, przyjmujących przez 90 dni trikaprylinę (AC-1202) obok dotychczasowego leczenia. Różnica względem placebo w zmianie wyniku skali ADAS-Cog wyniosła w dniu 45 1,9 punktu w populacji zgodnej z zamiarem leczenia. Wyniki wyraźniejsze, do 4,77 punktu w dniu 45 i 3,36 punktu w dniu 90, dotyczyły podgrupy 55 osób bez allelu APOE4¹⁰.

Trzy cechy tego badania każą traktować je ostrożnie. Pierwszy autor podaje afiliację wytwórcy preparatu, efekty nagłówkowe pochodzą z podgrupy genetycznej oraz z populacji zgodnych z protokołem, a najsilniejszy wynik przypada na dzień 45 w badaniu trwającym 90 dni, czyli nie utrzymuje się do końca obserwacji. Działania niepożądane, głównie ze strony przewodu pokarmowego, występowały częściej w grupie aktywnej¹⁰.

Zbiorcze podsumowanie potwierdza kierunek, ale nie siłę efektu. Metaanaliza 12 prac obejmujących 422 uczestników z łagodnymi zaburzeniami poznawczymi lub chorobą Alzheimera wykazała, że stosowanie triglicerydów średniołańcuchowych podnosi stężenie beta-hydroksymaślanu, a w wynikach testów poznawczych daje poprawę bardzo małą: tendencję w skali ADAS-Cog i niewielką różnicę w mierze złożonej ADAS-Cog z MMSE (standaryzowana różnica średnich −0,289). Autorzy zastrzegają, że ryzyko błędu systematycznego we włączonych badaniach wymaga przeprowadzenia kolejnych¹¹. Interwencją były oleje MCT, czyli mieszaniny, a nie sam kwas kaprylowy, a łączna próba jest mała.

Czy stosowanie kwasu kaprylowego pomaga w chorobie Parkinsona?

Nie. Przegląd systematyczny 12 badań, z których cztery były randomizowanymi badaniami u ludzi, a osiem badaniami na zwierzętach, objął diety ketogenne, olej MCT, podawanie kwasu kaprylowego i napoje z estrami ketonowymi. Na podstawie badań u ludzi terapia ketogenna nie poprawiła koordynacji i sprawności ruchowej, zaburzeń poznawczych, parametrów antropometrycznych, lipidów, kontroli glikemii, wydolności wysiłkowej ani zaburzeń głosu. Obiecujące wyniki pochodziły wyłącznie z modeli zwierzęcych¹². Badania u ludzi były przy tym heterogeniczne i pozbawione punktów końcowych swoistych dla choroby Parkinsona, więc jest to raczej brak rozstrzygnięcia niż wykazanie nieskuteczności.

Czy stosowanie kwasu kaprylowego zmniejsza masę ciała?

Efekt jest realny, ale tak mały, że bez znaczenia praktycznego, i wykazano go dla mieszanin, nie dla samego C8. Metaanaliza 13 badań z randomizacją obejmujących 749 zdrowych dorosłych porównywała triglicerydy średniołańcuchowe (C8 i C10) z długołańcuchowymi w interwencjach trwających ponad 3 tygodnie. Zamiana tłuszczu długołańcuchowego na średniołańcuchowy zmniejszała masę ciała o pół kilograma (średnia różnica 0,51 kg), obwód talii o 1,46 cm i obwód bioder o 0,79 cm, przy zmniejszeniu zawartości tkanki tłuszczowej całkowitej, podskórnej i trzewnej. Profil lipidowy nie uległ zmianie¹³.

Autorzy metaanalizy sami wymieniają dwie przyczyny, dla których wyniku nie należy przenosić na praktykę. Wiele włączonych badań nie zawierało informacji wystarczających do pełnej oceny jakości, a w zbiorze wykryto stronniczość komercyjną. Wniosek pracy mówi o konieczności powtórzenia badań przez niezależne zespoły¹³.

Mechanizm, na którym opiera się ta narracja, czyli zwiększona sytość, nie potwierdził się w badaniu bezpośrednio go sprawdzającym. W randomizowanym badaniu krzyżowym u 21 osób z nadwagą dwutygodniowe przyjmowanie 3 g triglicerydów średniołańcuchowych z hydroksycytrynianem nie zwiększyło sytości ani nie zmniejszyło całodobowego spożycia energii w porównaniu z placebo¹⁴. Badanie jest małe, dawka MCT niska, a interwencja złożona, więc jest to przesłanka, nie rozstrzygnięcie.

Czy stosowanie kwasu kaprylowego zmniejsza drżenie samoistne?

To najlepiej zbadane wskazanie dla samego kwasu oktanowego, ale wyniki są rozbieżne w zależności od tego, co mierzono. Hipoteza wzięła się z obserwacji, że u części chorych drżenie ustępuje po alkoholu, a kwas oktanowy jest jego strukturalnym analogiem. W badaniu krzyżowym z randomizacją i podwójnym zaślepieniem u 19 osób z drżeniem reagującym na alkohol pojedyncza dawka 4 mg/kg nie różniła się od placebo w pierwszorzędowym punkcie końcowym, czyli w mocy drżenia posturalnego ręki dominującej po 80 minutach. Poprawę odnotowano w analizach pojedynczych punktów czasowych, najsilniejszą po 180 minutach¹⁵. Są to porównania wielokrotne po nieudanym punkcie pierwszorzędowym, więc dają hipotezę do sprawdzenia przy wyższych dawkach, a nie dowód skuteczności. Analiza wtórna tych samych danych wskazuje, że działanie dotyczy ośrodkowej składowej drżenia, przy czym składową obwodową udało się w ogóle wyodrębnić tylko u 4 z 18 badanych¹⁶.

Jedyne badanie z wielotygodniowym podawaniem dotyczy drżenia samoistnego głosu. Szesnaście osób przyjmowało kwas oktanowy albo placebo przez trzy tygodnie w układzie krzyżowym z dwutygodniowym wypłukaniem. Wielkości drżenia amplitudy i częstotliwości mierzone z sygnału akustycznego były po kwasie oktanowym mniejsze, ale słuchowo-percepcyjne oceny nasilenia drżenia i samoocena niesprawności głosu nie różniły się między warunkami¹⁷. Poprawa była więc mierzalna aparaturą, ale niesłyszalna dla otoczenia i nieodczuwalna dla pacjenta.

⚠ Dawki stosowane w tych badaniach (4 mg/kg czystego kwasu oktanowego pod nadzorem neurologicznym) nie odpowiadają dawkom z suplementów oleju C8, a drżenie samoistne pozostaje wskazaniem badawczym, nie zarejestrowanym.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla kwasu kaprylowego

Kwas kaprylowy nie ma żadnego dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego w Unii Europejskiej. Nie jest składnikiem odżywczym w rozumieniu przepisów o wartościach odżywczych, więc nie ma dla niego również oświadczenia opartego na wartości referencyjnej.

W rejestrze oświadczeń figurują natomiast trzy wnioski dotyczące triglicerydów średniołańcuchowych, złożone w trybie oświadczeń funkcjonalnych z art. 13(1) rozporządzenia (WE) nr 1924/2006. Wszystkie trzy odnosiły się do zmniejszania masy ciała, między innymi przez zwiększanie wydatku energetycznego i ograniczanie odkładania tkanki tłuszczowej, i wszystkie trzy uzyskały status niedopuszczonych na podstawie tej samej opinii naukowej EFSA¹⁸.

Zestawienie tego z danymi klinicznymi jest spójne. Metaanaliza wykazała różnicę masy ciała rzędu pół kilograma w zbiorze badań z wykrytą stronniczością komercyjną¹³, a regulator uznał, że nie uzasadnia to oświadczenia o wpływie na masę ciała. Preparat reklamowany hasłem odchudzania nie ma zatem podstawy prawnej do takiego przekazu.

Bezpieczeństwo stosowania kwasu kaprylowego

Najczęstsze działania niepożądane dotyczą przewodu pokarmowego i są zależne od dawki. W badaniu trikapryliny u chorych z chorobą Alzheimera zdarzenia niepożądane występowały częściej w grupie aktywnej niż w grupie placebo, dotyczyły głównie układu pokarmowego, a ich nasilenie oceniono jako łagodne do umiarkowanego i przemijające¹⁰. W praktyce oznacza to biegunkę tłuszczową, kurczowe bóle brzucha i nudności, tym częstsze, im większa jednorazowa porcja oleju.

W neurologicznych badaniach pojedynczej dawki kwas oktanowy w dawce 4 mg/kg był bezpieczny i dobrze tolerowany, a zdarzenia niepożądane były łagodne i występowały równie często po kwasie oktanowym i po placebo¹⁵. Dotyczy to jednak podania jednorazowego u 19 osób, a nie długotrwałego przyjmowania.

Bezwzględnym przeciwwskazaniem są zaburzenia beta-oksydacji średniołańcuchowych kwasów tłuszczowych, w tym deficyt dehydrogenazy acylo-CoA średniołańcuchowych kwasów tłuszczowych (MCADD). U chorego z tym deficytem podaż triglicerydów średniołańcuchowych zwiększa stężenie patologicznych metabolitów, a naturalny przebieg dekompensacji obejmuje hipoglikemię, hiperamonemię, drgawki i śpiączkę. Opisano wcześniaka, u którego skrajne nasilenie tych metabolitów nasunęło podejrzenie podaży MCT, następnie potwierdzone, a złagodzenie wyników uzyskano dopiero po zmianie diety¹⁹.

Polskie normy żywienia nie ustalają dla kwasu kaprylowego żadnej wartości referencyjnej spożycia – ani średniego zapotrzebowania, ani zalecanego czy wystarczającego spożycia, ani górnego tolerowanego poziomu spożycia. Nie ma go również na liście maksymalnych dziennych ilości w suplementach diety, prowadzonej przez Zespół do spraw Suplementów Diety przy Głównym Inspektorze Sanitarnym. Kwas kaprylowy pojawia się w tym dokumencie wyłącznie w części opisowej rozdziału o tłuszczach³. Nie istnieje więc krajowa ani europejska wartość, wobec której można ocenić dawkę w konkretnym preparacie, a jedynym punktem odniesienia pozostają dawki z badań.

Osobno warto odnotować, czego brakuje. Dostępne badania kliniczne trwały najwyżej 90 dni, obejmowały co najwyżej 152 osoby i były prowadzone w wybranych populacjach chorych. Danych o bezpieczeństwie długotrwałego, codziennego przyjmowania kilkunastu gramów oleju C8 przez osoby zdrowe nie ma.

Dawkowanie kwasu kaprylowego

Dawki podawane na opakowaniach nie mają oparcia w wartościach referencyjnych, bo takich dla kwasu kaprylowego nie ustalono. Punktem odniesienia są wyłącznie dawki z badań, przy czym trzy z nich dotyczą mieszanin MCT, a nie samego C8.

Pacjentowi rozpoczynającemu przyjmowanie oleju C8 warto powiedzieć dwie rzeczy. Po pierwsze, dawkę zwiększa się stopniowo, bo działania niepożądane są głównie żołądkowo-jelitowe i zależne od jednorazowej porcji¹⁰. Po drugie, preparat przyjęty razem z posiłkiem węglowodanowym daje słabszą odpowiedź ketonową niż przyjęty osobno⁴, co ma znaczenie, jeśli celem jest sama ketoza.

Postacie kwasu kaprylowego

Kwas kaprylowy jest dostępny przede wszystkim jako olej MCT C8, czyli trikaprylina o czystości zwykle deklarowanej powyżej 95%, w postaci płynnej. Sprzedawany jest także w kapsułkach oraz w postaci proszku, w którym olej jest osadzony na nośniku, najczęściej na błonniku akacjowym. W badaniu porównawczym olej podawano w emulsji z mlekiem, co jest formą poprawiającą tolerancję i ułatwiającą przyjęcie dużej porcji tłuszczu naraz¹.

Wybór postaci ma znaczenie praktyczne głównie ze względu na skład. Preparaty opisane jako „olej MCT” bez dodatkowych oznaczeń zawierają zwykle mieszaninę około 55% C8 i 35% C10, a olej kokosowy, sprzedawany bywa jako naturalne źródło MCT i zawiera trikapryliny zaledwie kilka procent i daje odpowiedź ketonową na poziomie jednej czwartej tej po czystym C8¹. Zamienne traktowanie oleju kokosowego, oleju MCT i czystego C8 jest więc nieuprawnione, choć w sprzedaży odręcznej zdarza się rutynowo.