Laktaza

Laktaza to enzym rozkładający laktozę, czyli cukier mleczny, na glukozę i galaktozę. W preparatach dostępnych bez recepty nie jest to enzym ludzki, tylko beta-galaktozydaza pochodzenia drobnoustrojowego, najczęściej z grzyba Aspergillus oryzae albo z drożdży Kluyveromyces lactis. Suplement zastępuje aktywność, której brakuje w rąbku szczoteczkowym jelita cienkiego u osób z hipolaktazją.

Laktaza jest jednym z nielicznych składników suplementów, dla których Komisja Europejska dopuściła oświadczenie zdrowotne, i jednocześnie składnikiem, którego dowody kliniczne opierają się głównie na wodorowych testach oddechowych po jednorazowym obciążeniu laktozą, a nie na codziennym jedzeniu. To rozróżnienie rządzi całą oceną poniżej.

Synonimy i nazewnictwo laktazy

• Laktaza – nazwa zwyczajowa i nazwa składnika w rejestrze oświadczeń zdrowotnych Unii Europejskiej.
• Beta-galaktozydaza (β-galaktozydaza) – nazwa enzymatyczna, którą posługuje się piśmiennictwo naukowe i którą znajdziesz na części opakowań.
• Laktaza-florydzynohydrolaza – pełna nazwa enzymu ludzkiego, kodowanego przez gen LCT. Enzym w suplementach nie jest z nim tożsamy.
• Lactase, lactase enzyme – nazwy angielskie, w tej drugiej postaci figuruje składnik w rejestrze unijnym.
• Tilaktaza – nazwa używana we włoskim piśmiennictwie i na części preparatów europejskich, oznacza tę samą beta-galaktozydazę grzybową.
• Kwaśna laktaza (acid lactase) – określenie enzymu o optimum działania w środowisku kwaśnym, pozyskiwanego z A. oryzae. Odróżnia go od laktazy obojętnej z K. lactis, stosowanej głównie do wstępnej hydrolizy mleka poza organizmem.

Działanie laktazy

Laktoza jest dwucukrem, którego organizm nie wchłania w całości. U osoby z prawidłową aktywnością enzymu rozkłada ją laktaza zakotwiczona w rąbku szczoteczkowym jelita cienkiego, a powstałe glukoza i galaktoza są wchłaniane. U większości dorosłych aktywność tego enzymu spada po okresie niemowlęcym, a jej utrzymanie się jest cechą uwarunkowaną genetycznie. U osób pochodzenia europejskiego decyduje o tym pojedynczy polimorfizm nukleotydowy C→T w pozycji −13910 w obrębie locus LCT na chromosomie 2¹.

Niezhydrolizowana laktoza przechodzi do jelita grubego, gdzie bakterie rozkładają ją do krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych oraz gazów, w tym wodoru. Na tym opiera się wodorowy test oddechowy, podstawowy punkt końcowy w badaniach nad laktazą. Suplement dostarcza enzym egzogenny, który ma zhydrolizować laktozę zanim dotrze ona do okrężnicy.

Trzy pojęcia, które w praktyce aptecznej mieszają się najczęściej, rozdziela przegląd w Gut. Niedobór laktazy to brak ekspresji enzymu. Zaburzenie wchłaniania laktozy to każda przyczyna jej nietrawienia, w tym postać wtórna po infekcji albo innym uszkodzeniu błony śluzowej. Nietolerancja laktozy to dopiero wystąpienie objawów brzusznych po laktozie u osoby z zaburzeniem wchłaniania. O tym, czy objawy wystąpią, decyduje dawka laktozy, resztkowa aktywność enzymu i skład mikrobioty jelitowej, a niezależnie od trawienia laktozy ryzyko objawów jest większe u osób z nadwrażliwością trzewną towarzyszącą lękowi albo zespołowi jelita drażliwego¹.

Odporność enzymu na kwas solny różnicuje preparaty. W badaniu in vitro handlowa beta-galaktozydaza z A. oryzae w symulowanych warunkach żołądkowych zhydrolizowała mniej laktozy mleka niż enzym kwasolubny z grzyba Bispora sp., którego optimum aktywności przypada przy pH 1,5 i który zachował w tych warunkach niemal pełną stabilność². To dane wyłącznie laboratoryjne, bez potwierdzenia u ludzi, ale wskazują, dlaczego preparatów z różnym źródłem enzymu nie należy traktować jako wymiennych bez sprawdzenia liczby jednostek.

Skuteczność kliniczna laktazy

Czy stosowanie laktazy poprawia trawienie laktozy u osób z hipolaktazją?

Tak i jest to najlepiej udokumentowane działanie enzymu, choć mierzone niemal wyłącznie wodorem w wydychanym powietrzu. W badaniu z randomizacją, podwójnie zaślepionym i naprzemiennym u 30 osób z zaburzeniem wchłaniania laktozy i objawami nietolerancji porównano trzy warunki po wypiciu 400 ml mleka: enzym z K. lactis w dawce 3000 j.m. dodany do mleka 10 godzin wcześniej, ten sam enzym w dawce 6000 j.m. dodany 5 minut przed wypiciem oraz placebo. Maksymalne stężenie wodoru wyniosło odpowiednio 12,07 ppm, 13,97 ppm i 51,46 ppm, czyli enzym zmniejszył je o ponad 70%. Punktacja objawów spadła z 3,7 przy placebo do 0,36 i 0,96³.

Efekt potwierdza drugie badanie z randomizacją, w którym 60 osób z nietolerancją laktozy przydzielono do tilaktazy podanej 15 minut przed testem oddechowym, do Limosilactobacillus reuteri przez 10 dni albo do placebo. Enzym normalizował wynik testu istotnie częściej niż placebo i istotnie częściej niż probiotyk, a różnica na jego korzyść dotyczyła także szczytowego wydalania wodoru i punktacji klinicznej. Abstrakt nie podaje jednak żadnych wartości liczbowych, więc wielkości efektu nie da się stąd odczytać, a badanie liczyło po 20 osób na ramię⁴.

Wszystkie te badania mierzą wodór po jednorazowym obciążeniu laktozą w warunkach testu, a nie samopoczucie pacjenta po tygodniach zwykłego jedzenia. Wynik oddechowy jest punktem końcowym zastępczym i nie przekłada się prosto na korzyść kliniczną.

Czy stosowanie laktazy łagodzi objawy po spożyciu nabiału?

Dowody są tu wyraźnie słabsze niż dla samego trawienia laktozy. Najszerszą syntezę wykonano dla National Institutes of Health: przegląd systematyczny objął 36 badań z randomizacją, z czego 26 dotyczyło suplementów laktazy, mleka z hydrolizowaną laktozą, mleka o obniżonej zawartości laktozy albo tolerowanych dawek laktozy. Wyników nie dało się połączyć z powodu różnic w kryteriach włączenia, raportowaniu punktów końcowych oraz w składzie i dawkowaniu badanych preparatów. Jedynym wnioskiem opartym na dowodach umiarkowanej jakości było to, że większość dorosłych toleruje jednorazowo 12–15 g laktozy, czyli mniej więcej szklankę mleka. Dowody dla probiotyków, adaptacji okrężniczej i pozostałych środków autorzy uznali za niewystarczające⁵.

Powód, dla którego korzyść objawowa jest tak trudna do wykazania, pokazuje metaanaliza 21 badań z randomizacją, zaślepionych i naprzemiennych, w których osobom z zaburzeniem trawienia laktozy podawano dawkę typową dla posiłku, czyli 7–25 g, albo placebo. Dla nasilenia wzdęć, bólu brzucha, stopnia biegunki i liczby wypróżnień dane dopuszczały zarówno pogorszenie, jak i poprawę. Wzdęcie zgłaszało 5,9 osoby więcej na 100 po laktozie niż po placebo i wynik ten nie był istotny. Jedyną różnicą istotną była biegunka lub luźne stolce, o 15 przypadków więcej na 100 osób, przy czym autorzy sami określili wielkość tego efektu jako bardzo małą⁶.

Jedyne badanie z dłuższym podawaniem trwało 42 dni i objęło 128 dorosłych z hipolaktazją potwierdzoną testem oddechowym, ale porównywało dwa preparaty laktazy, bez ramienia placebo. Wykazało brak gorszej skuteczności preparatu badanego wobec referencyjnego, a stężenie wodoru w 90. minucie po ostatnim podaniu wyniosło 17 ppm wobec 34 ppm. Tolerancja była w obu grupach bardzo dobra, bez ciężkich zdarzeń niepożądanych związanych z leczeniem⁷. Badanie to mówi więc o równoważności dwóch produktów i o tolerancji przy dłuższym stosowaniu, a nie o przewadze enzymu nad brakiem leczenia.

Przegląd narracyjny w Gut podsumowuje ten stan wprost: efekt kliniczny wszystkich strategii, łącznie z suplementacją laktazy, jest umiarkowany, ponieważ laktoza jest tylko jednym z wielu słabo wchłanianych węglowodanów wywołujących objawy tym samym mechanizmem¹.

Czy dawka enzymu wystarcza przy każdej ilości laktozy?

Nie. Enzym ma pułap wydolności, powyżej którego przestaje działać, i pokazało to badanie porównujące trzy preparaty beta-galaktozydazy z placebo u osób z zaburzeniem trawienia laktozy. Przy obciążeniu 20 g laktozy w mleku wszystkie trzy preparaty wyraźnie zmniejszyły szczytowe i całkowite wydalanie wodoru, a nasilenie objawów było przy każdym z nich istotnie mniejsze. Przy obciążeniu 50 g laktozy w wodzie redukcja wodoru była niewielka i nieistotna, a punktacje wzdęcia, kurczów, nudności, bólu, biegunki i gazów nie różniły się od kontroli. Ta dawka laktozy przekroczyła możliwości zarówno 3000, jak i 6000 j.m. enzymu⁸.

To samo badanie rozstrzyga pytanie o postać preparatu. Cztery kapsułki miękkie, dwa kaplety albo dwie tabletki do żucia, czyli w każdym przypadku około 6000 j.m., zmniejszyły całkowite wydalanie wodoru w stopniu stechiometrycznie większym niż dwie kapsułki miękkie dostarczające około 3000 j.m. Preparaty okazały się względnie równoważne przy przeliczeniu na jednostki enzymu⁸.

Zwiększanie dawki enzymu daje malejący przyrost korzyści. W badaniu naprzemiennym u 24 osób obciążonych 12,5 g laktozy szczytowe wydalanie wodoru zmniejszyło się o 29% przy 3300 jednostkach FCC i o 33% przy 9000 jednostkach, czyli niemal trzykrotne zwiększenie dawki dołożyło 4 punkty procentowe. Dodanie do dawki 3300 jednostek liofilizowanej kultury jogurtowej dało spadek o 46%, a więc więcej niż potrojenie dawki samego enzymu, i przy najmniejszym rozrzucie wyników⁹.

Czy stosowanie laktazy pomaga w kolce niemowlęcej?

Dowody są nierozstrzygające i tak podsumowuje je najnowszy przegląd systematyczny, wykonany przez zespół Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego. Objął 5 badań z randomizacją i łącznie 391 niemowląt poniżej 6. miesiąca życia. Trzy badania zgłosiły skrócenie czasu płaczu, ale w jednym z nich efekt wystąpił wyłącznie w podgrupie stosującej się do zaleceń. Metaanaliza dwóch badań o porównywalnych punktach końcowych nie wykazała różnicy wobec placebo ani w czasie płaczu, ani w czasie marudzenia, a dane dla czasu płaczu dopuszczały zarówno skrócenie o godzinę na dobę, jak i wydłużenie o niemal pół godziny. Ryzyko błędu było niskie tylko w jednym z pięciu badań, wysokie w trzech¹⁰.

Najczęściej przywoływane badanie pojedyncze wypada korzystnie. W szpitalu w Delhi 162 niemowlęta poniżej 5. miesiąca życia spełniające kryteria rzymskie IV dla kolki otrzymywały przez 4 tygodnie 5 kropli laktazy o mocy 600 jednostek FCC/ml cztery razy na dobę albo placebo. Czas płaczu lub marudzenia po 4 tygodniach wyniósł 89,9 min/dobę wobec 178,5 min/dobę, czyli o połowę mniej, a liczba dni z kolką 12,1 wobec 17,6, czyli o blisko jedną trzecią mniej. Profil zdarzeń niepożądanych był w obu grupach porównywalny¹¹. Rozrzut wyników był tam jednak bardzo duży, bo odchylenia standardowe czasu płaczu przewyższały w obu grupach połowę średniej, a przegląd systematyczny po zestawieniu tego badania z pozostałymi korzyści nie potwierdził.

Stanowisko regulacyjne idzie w tę samą stronę. Wniosek o oświadczenie zdrowotne dla preparatu z beta-galaktozydazą z K. lactis, mówiące o zmniejszeniu ładunku laktozy w pokarmie niemowlęcia z kolką, został rozpatrzony odmownie¹².

Czy dodawanie laktazy do pokarmu wcześniaków poprawia wzrastanie?

Nie ma na to dowodu. Przegląd Cochrane znalazł jedno badanie z randomizacją, obejmujące 130 wcześniaków w 26.–34. tygodniu wieku postmenstruacyjnego. Badanie było podwójnie zaślepione i wysokiej jakości, ale nie zaraportowało żadnego z pierwszorzędowych punktów końcowych przyjętych w protokole przeglądu. Przyrost masy ciała był istotnie większy w 10. dniu i w żadnym innym punkcie czasowym, więc łącznie efektu na przyrost masy nie wykazano. Nie odnotowano działań niepożądanych. Autorzy podsumowali, że przed sformułowaniem zaleceń praktycznych potrzebne są dalsze badania¹³.

W samym badaniu źródłowym przyrost masy w 10. dniu wynosił 20,4 g/dobę wobec 15,5 g/dobę w grupie kontrolnej, czyli o blisko jedną trzecią więcej, ale do końca obserwacji różnica zniknęła. Nie było różnic w podaży kalorycznej, przyroście długości ciała i obwodu głowy, tolerancji karmienia ani w częstości martwiczego zapalenia jelit¹⁴.

Późniejsze badanie chińskie u 60 wcześniaków z nietolerancją laktozy zgłosiło mniejszą liczbę ulewań, mniejsze zaleganie żołądkowe i częstsze prawidłowe pH stolca w grupie z dodatkiem laktazy. Grupa kontrolna otrzymywała jednak jednocześnie placebo, probiotyk i masaż brzucha, więc nie było to porównanie z placebo, tylko z innym postępowaniem, a abstrakt nie podaje wartości liczbowych¹⁵.

Czy stosowanie laktazy pomoże każdemu, kto źle znosi mleko?

Nie i jest to najczęstszy powód, dla którego preparat zawodzi. Stanowisko konferencji uzgodnieniowej National Institutes of Health formułuje rzecz bez ogródek: większość osób z zaburzeniem wchłaniania laktozy nie ma klinicznej nietolerancji laktozy, a wiele osób uważających się za nietolerancyjne w ogóle nie ma zaburzenia wchłaniania. Rzeczywista częstość nietolerancji nie jest znana¹⁶. Enzym podany osobie, u której objawy wywołuje nadwrażliwość trzewna, zespół jelita drażliwego albo inny słabo wchłaniany węglowodan, nie ma na czym zadziałać.

Osobnym rozpoznaniem jest wrodzony niedobór laktazy, skrajnie rzadkie zaburzenie z wodnistą biegunką od okresu noworodkowego i zahamowaniem przyrostu masy ciała, spowodowane mutacją w genie LCT. Jego leczeniem jest całkowite wykluczenie laktozy z diety, a nie suplementacja enzymu¹⁷.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla laktazy

Laktaza należy do nielicznych składników suplementów spoza grupy witamin i składników mineralnych, dla których dopuszczono oświadczenie zdrowotne. Jest to oświadczenie funkcjonalne w trybie art. 13 ust. 1 rozp. (WE) 1924/2006, wpisane do załącznika rozporządzenia (UE) 432/2012, oparte na dwóch opiniach Europejskiego Urzędu do spraw Bezpieczeństwa Żywności (EFSA, European Food Safety Authority) o numerach 2009, 7(9):1236 oraz 2011, 9(6):2203. Brzmi ono:

Do tego oświadczenia przypisano warunek stosowania istotny przy doborze preparatu w aptece: „Oświadczenie może być stosowane wyłącznie w odniesieniu do suplementów diety o minimalnej dawce 4 500 jednostek FCC (Food Chemicals Codex – Kodeks substancji chemicznych w żywności) z dołączonymi wskazówkami skierowanymi do populacji docelowej zalecającymi spożycie z każdym posiłkiem zawierającym laktozę”. Osobne ograniczenie nakłada obowiązek informacyjny: „Podaje się także informację dla osób należących do populacji docelowej, że tolerancja laktozy jest zmienna i że powinny one szukać porady odnośnie do roli tej substancji w diecie”¹⁸.

Poza tym jednym wpisem rejestr zawiera dwa wnioski dotyczące beta-galaktozydazy rozpatrzone odmownie, oba w trybie art. 14 ust. 1 lit. b), czyli w reżimie dotyczącym rozwoju i zdrowia dzieci. Pierwszy dotyczył zmniejszenia ładunku laktozy w pokarmie niemowlęcia z kolką, drugi komfortu trawienia¹².

Warto przy tym odróżnić status regulacyjny od siły efektu klinicznego. Dopuszczone oświadczenie znaczy, że EFSA uznała związek przyczynowo-skutkowy między spożyciem enzymu a trawieniem laktozy. Nie jest to stwierdzenie, że preparat łagodzi objawy u każdego pacjenta, i nie stoi w sprzeczności z tym, że synteza badań objawowych korzyści nie rozstrzyga.

Bezpieczeństwo stosowania laktazy

Laktaza jest jednym z bezpieczniejszych składników suplementów. W badaniu 42-dniowym u 128 dorosłych tolerancja była bardzo dobra w obu ramionach, bez ciężkich zdarzeń niepożądanych związanych z leczeniem⁷. W badaniu naprzemiennym u 30 osób nie odnotowano działań niepożądanych³, a w badaniach u niemowląt i wcześniaków profil zdarzeń niepożądanych był porównywalny z grupą kontrolną^11,13.

Górnego tolerowanego poziomu spożycia nie ustalono i nie jest to przeoczenie. Wartości referencyjne spożycia oraz górne poziomy dotyczą niezbędnych składników odżywczych, a laktaza jest enzymem, nie składnikiem odżywczym. Polskie normy żywienia jej nie obejmują, a rejestr unijny reguluje wyłącznie dawkę minimalną warunkującą użycie oświadczenia.

Realnym, choć niszowym zagrożeniem jest uczulenie na białko enzymu. Enzym pozyskuje się z A. oryzae albo z K. lactis, więc jest białkiem obcym pochodzenia grzybowego lub drożdżowego. W zakładzie produkującym tabletki z laktazą uczulenie potwierdzono u 9 z 13 pracowników testem skórnym i testem aktywacji bazofilów, a swoiste przeciwciała IgE wykryto w surowicy wszystkich uczulonych. Autorzy uznali, że narażenie zawodowe na laktazę może wywołać uczulenie zależne od IgE w drogach oddechowych, prowadzące do astmy alergicznej i nieżytu nosa¹⁹.

Danych z tego badania nie wolno przenosić na pacjenta połykającego kapsułkę – dotyczą narażenia wziewnego na pył enzymatyczny w produkcji i grupy 13 osób. Wskazują jednak, że laktaza jest białkiem o potencjale alergizującym, co uzasadnia ostrożność u osób z alergią na pleśnie i sprawdzenie źródła enzymu na opakowaniu.

Osobną kwestią jest to, co się dzieje bez enzymu. Unikanie nabiału niesie własne ryzyko: w polskim badaniu obserwacyjnym u 63 młodych dorosłych osoby z genotypem CC spożywały o około 60% mniej mleka (134,7 g/dobę wobec 342,5 g/dobę) i wyraźnie mniej przetworów mlecznych niż osoby z przetrwałą aktywnością laktazy, a stężenia witaminy D i wapnia w surowicy miały istotnie niższe²⁰. To badanie obserwacyjne na małej grupie, określone przez autorów jako wstępne, więc jest przesłanką, a nie dowodem zależności przyczynowej. W tę samą stronę idzie jednak stanowisko NIH, według którego osoby z nietolerancją rzeczywistą albo domniemaną spożywają za mało wapnia i witaminy D, a w większości przypadków nie ma potrzeby całkowitego wyeliminowania nabiału¹⁶.

Interakcje laktazy

Laktaza działa w świetle przewodu pokarmowego na jeden substrat i nie jest wchłaniana jako czynne białko, więc klasycznych interakcji farmakokinetycznych z lekami dla niej nie opisano. Praktyczne znaczenie mają natomiast dwie sytuacje.

Leki zawierające laktozę + laktaza

Laktoza jest najczęściej stosowaną substancją pomocniczą w doustnych postaciach leków, a jej zawartość bywa źródłem objawów u pacjenta, który wyeliminował nabiał i nie rozumie, skąd dolegliwości. Analiza leków stosowanych w chorobach przewodu pokarmowego, z oznaczeniem zawartości laktozy metodą wysokosprawnej chromatografii cieczowej, wykazała, że laktoza występuje w nich w ilościach mogących przyczyniać się do objawów, a ilości tej nie podaje ani opakowanie, ani ulotka. Autorzy wskazali też dostępne preparaty alternatywne bez laktozy²¹.

Zanim polecisz enzym pacjentowi, który mimo diety bezlaktozowej nadal ma objawy, sprawdź skład jego leków przewlekłych pod kątem laktozy jako substancji pomocniczej. Zamiana na preparat bez laktozy rozwiązuje wtedy problem u źródła i nie wymaga suplementu.

Probiotyki i kultury bakterii fermentacji mlekowej + laktaza

To jedyna udokumentowana interakcja korzystna. W badaniu naprzemiennym u 24 osób połączenie kwaśnej laktazy w dawce 3300 jednostek FCC z liofilizowaną kulturą jogurtową zmniejszyło szczytowe wydalanie wodoru o 46%, podczas gdy sam enzym w tej dawce dawał 29%, a sama kultura jogurtowa 27%. Preparat złożony miał też najmniejszy rozrzut wyników, czyli mniej było osób, u których wydalanie wodoru w ogóle się nie zmniejszyło⁹.

Sam probiotyk bez enzymu jest opcją słabszą. W bezpośrednim porównaniu tilaktaza normalizowała test oddechowy istotnie częściej niż L. reuteri⁴, a przegląd systematyczny probiotyków w tym wskazaniu włączył zaledwie 5 badań, ocenił pewność dowodów dla probiotyków jako niską i metaanalizy nie wykonał z powodu braku wspólnych szczepów i punktów końcowych²².

Dawkowanie laktazy

Dawkę podaje się w jednostkach FCC (Food Chemicals Codex), rzadziej w jednostkach ALU o tej samej definicji. Jedna jednostka FCC hydrolizuje około 5 mg laktozy w roztworze wodnym albo 1,7–2,5 mg laktozy w treści pokarmowej, przy czym autorzy tej definicji zastrzegają, że nie da się precyzyjnie przewidzieć, ile laktozy zhydrolizuje in vivo dana liczba jednostek⁹.

Odniesieniem dla doboru dawki jest ilość laktozy w posiłku, a nie masa ciała. Punktem wyjścia jest ustalenie, ile laktozy pacjent w ogóle musi pokryć enzymem: większość dorosłych z zaburzeniem wchłaniania toleruje jednorazowo 12–15 g, czyli około szklanki mleka, bez żadnego wspomagania⁵.

Postacie laktazy

W obrocie dostępne są kapsułki twarde i miękkie, tabletki do połknięcia, tabletki do żucia oraz krople dla niemowląt i małych dzieci. Postać nie decyduje o skuteczności: w bezpośrednim porównaniu kapsułki miękkie, kaplety i tabletki do żucia okazały się względnie równoważne po przeliczeniu na jednostki enzymu⁸. Przy doborze preparatu liczy się liczba jednostek FCC na porcję, a nie forma podania.

Odrębnym zastosowaniem jest wstępna hydroliza mleka poza organizmem, wykonywana enzymem obojętnym z K. lactis, zwykle w postaci kropli dodawanych do mleka na kilka godzin przed spożyciem. W badaniu naprzemiennym u 30 osób enzym dodany do mleka 10 godzin przed wypiciem dał istotnie niższą punktację objawów niż ten sam enzym dodany 5 minut przed spożyciem, mimo o połowę mniejszej dawki³. Wniosku tego nie wolno przenosić na kapsułki połykane do posiłku, bo tam działa inny enzym, w innym środowisku i w innym czasie kontaktu z substratem.

Preparaty różnią się między sobą rodzajem enzymu, jego źródłem i pochodzeniem oraz dawkowaniem, i jest to cecha całej grupy suplementów enzymatycznych, nie tylko laktazy²³. Praktyczne następstwo jest takie, że dwóch produktów o tej samej deklarowanej masie enzymu nie da się porównać bez sprawdzenia liczby jednostek FCC i źródła enzymu na opakowaniu.