Olej arganowy

Olej arganowy to olej tłusty otrzymywany z jąder nasion arganowca żelaznego (Argania spinosa (L.) Skeels), jedynego przedstawiciela rodziny sączyńcowatych (Sapotaceae) rosnącego w Maroku¹. Jest olejem nierafinowanym, tłoczonym na zimno, o dużej zawartości kwasu oleinowego i linolowego oraz frakcji niezmydlającej się bogatej w tokoferole, fitosterole i skwalen². W handlu funkcjonuje w dwóch odrębnych postaciach, spożywczej i kosmetycznej, różniących się już sposobem przygotowania jąder³. Bywa polecany doustnie w zaburzeniach lipidowych i w chorobie zwyrodnieniowej stawów, a miejscowo do pielęgnacji skóry i włosów. Dowody kliniczne są nieliczne, pochodzą niemal wyłącznie z małych badań prowadzonych w jednym kraju i przez wąskie grono zespołów, a w większości z nich komparatorem było masło, nie inny olej roślinny ani placebo. Dla najczęstszego zastosowania kosmetycznego, czyli pielęgnacji włosów, przegląd systematyczny nie znalazł żadnych istotnych dowodów skuteczności⁴.

Synonimy i nazewnictwo oleju arganowego

• Nazwa łacińska rośliny macierzystej: Argania spinosa (L.) Skeels, rodzina Sapotaceae. W nowszym piśmiennictwie botanicznym używa się także synonimu Sideroxylon spinosum L. Polska nazwa zwyczajowa drzewa to arganowiec żelazny albo arganja żelazna.
• Nazwa surowca w kosmetykach (INCI): Argania spinosa kernel oil, czyli olej z jąder nasion arganowca. Pod tą nazwą występuje na etykietach kosmetyków i pod nią był badany jako składnik preparatów złożonych⁵.
• Nazwy zwyczajowe i obcojęzyczne: olej z arganii, po angielsku argan oil, we francuskim piśmiennictwie huile d’argane. W tytułach części prac marokańskich pojawia się pisownia argane oil.
• Określenie w publikacjach klinicznych: dziewiczy olej arganowy (virgin argan oil, skrót VAO). Skrótem tym oznaczano olej badany we wszystkich marokańskich badaniach interwencyjnych, a komparatorem bywała oliwa z oliwek z pierwszego tłoczenia (extra virgin olive oil, EVO)⁶.
• Związki markerowe: schottenol i spinasterol, fitosterole charakterystyczne dla tego oleju i odróżniające go od innych olejów roślinnych⁷.

Działanie oleju arganowego

Skład oleju wyznacza granice wnioskowania o jego działaniu i jest jedyną częścią tego hasła opartą na danych mocnych. Frakcja tłuszczowa składa się w około 80% z kwasów jednonienasyconych i do 20% z nasyconych, a składnikami mniejszościowymi są polifenole, tokoferole, sterole, skwalen i alkohole triterpenowe². Nasycone kwasy tłuszczowe stanowią 19 g na 100 g frakcji tłuszczowej, a zawartość tokoferoli mieści się w przedziale od 60 do 90 mg na 100 g oleju⁸. Dominującym tokoferolem jest γ-tokoferol, a nie α-tokoferol⁹. Rozróżnienie to ma znaczenie praktyczne, bo aktywność witaminy E wyraża się w równoważnikach α-tokoferolu, więc wysoka zawartość tokoferoli ogółem nie przekłada się wprost na proporcjonalnie wysoką wartość witaminową oleju.

Postulowany mechanizm działania opiera się na dwóch przesłankach. Pierwszą jest profil kwasów tłuszczowych, w którym przeważają kwasy nienasycone, drugą działanie przeciwutleniające frakcji niezmydlającej się. Całkowita zdolność antyoksydacyjna dziewiczego oleju arganowego jest wyższa niż innych olejów roślinnych⁹. W badaniach in vitro i na zwierzętach stosowanie oleju arganowego zmniejszało uszkodzenia DNA, karbonylację białek i peroksydację lipidów oraz obniżało stężenia markerów prozapalnych, a autorzy wiążą to z modulacją szlaków Nrf2 i NF-κB, zaznaczając zarazem, że bezpośrednie dowody na udział tych szlaków pozostają ograniczone⁷.

U ludzi wykazano dwa efekty biochemiczne. Stosowanie oleju arganowego zwiększało stężenie witaminy E w surowicy, i to zarówno u zdrowych mężczyzn⁶, jak i u kobiet po menopauzie¹⁰ oraz u pacjentów hemodializowanych¹¹. Wydłużała się też faza opóźnienia utleniania frakcji LDL, czyli laboratoryjna miara oporności lipoprotein na peroksydację¹². Aktywność paraoksonazy PON1 wzrastała po oleju arganowym, ale wzrosła tak samo po oliwie z oliwek, więc nie jest to efekt swoisty dla tego surowca⁶. Żaden z tych punktów końcowych nie jest punktem klinicznym.

Skuteczność kliniczna oleju arganowego

Materiał dowodowy jest ubogi i jednorodny w niekorzystny sposób. Prawie wszystkie badania interwencyjne pochodzą z Maroka, obejmują od kilkudziesięciu do stu osób, trwają od 3 do 8 tygodni i mierzą wyłącznie punkty końcowe laboratoryjne albo subiektywne. Jedyne badanie prowadzone poza Marokiem, w populacji europejskiej i z porównaniem do innych interwencji, nie przypisało olejowi arganowemu żadnej wyróżniającej się korzyści¹³. Poniżej oddzielono wskazania z syntezą dowodów od tych, w których istnieją pojedyncze badania o wysokim ryzyku błędu, oraz od wskazań z rozstrzygniętym wynikiem negatywnym.

Czy stosowanie oleju arganowego poprawia profil lipidowy?

Metaanaliza wykazała poprawę wszystkich czterech podstawowych parametrów lipidowych, ale wielkość efektu jest umiarkowana, a konstrukcja włączonych badań ogranicza wniosek do stwierdzenia, że zamiana masła na olej roślinny poprawia lipidogram. Przegląd systematyczny z metaanalizą objął 5 badań z randomizacją i 292 uczestników, przy warunku suplementacji trwającej co najmniej 2 tygodnie. Stosowanie oleju arganowego obniżyło stężenie cholesterolu całkowitego średnio o blisko 17 mg/dl, czyli o około 0,44 mmol/l, stężenie cholesterolu LDL o niecałe 12 mg/dl, czyli o około 0,30 mmol/l, oraz stężenie triglicerydów o blisko 14 mg/dl, czyli o około 0,16 mmol/l. Stężenie cholesterolu HDL wzrosło o około 4 mg/dl, czyli o mniej więcej 0,11 mmol/l. Autorzy sami wskazali potrzebę większych badań oceniających wpływ na pozostałe wskaźniki ryzyka kardiometabolicznego i na zdarzenia sercowo-naczyniowe¹⁴.

Komparatorem w większości badań włączonych do tej metaanalizy było masło w dawce 20–25 g na dobę, a nie placebo ani inny olej roślinny^12,15. Wykazana zmiana lipidogramu jest więc przede wszystkim efektem zastąpienia tłuszczu nasyconego tłuszczem nienasyconym, a nie dowodem swoistego działania arganu.

Pojedyncze badania składające się na tę syntezę potwierdzają ten obraz. U 86 pacjentów z cukrzycą typu 2 i dyslipidemią trzytygodniowe spożywanie 25 ml oleju arganowego na dobę zamiast 20 g masła obniżyło triglicerydy o niecałe 12%, cholesterol całkowity o około 9%, a cholesterol LDL o niecałe 12%, przy wzroście cholesterolu HDL o około 10,5% i apolipoproteiny A-I o około 9,4%¹². U 39 pacjentów z dyslipidemią z rejonu Rabatu cholesterol całkowity i cholesterol LDL były po trzech tygodniach niższe odpowiednio o blisko 24% i blisko 26% niż w grupie spożywającej masło, a stężenie cholesterolu HDL wzrosło o około 26% względem wartości wyjściowej. W tej samej pracy zmniejszyła się agregacja płytek krwi indukowana trombiną¹⁵. Tytuł tej pracy mówi o zapobieganiu powikłaniom zakrzepowym, ale badanie nie mierzyło żadnego zdarzenia zakrzepowo-zatorowego, tylko parametry laboratoryjne u 39 osób w ciągu trzech tygodni, a autorzy sami zastrzegli, że wynik nie jest reprezentatywny dla populacji Maroka.

Czy stosowanie oleju arganowego ma przewagę nad oliwą z oliwek?

Przewagi nie wykazano, a w jedynym bezpośrednim porównaniu lipidogramu wypadła lepiej oliwa z oliwek. W badaniu z randomizacją u 60 zdrowych mężczyzn, po dwutygodniowym okresie stabilizacji na maśle, przez 3 tygodnie podawano 25 g na dobę dziewiczego oleju arganowego albo oliwy z oliwek z pierwszego tłoczenia, przy diecie izokalorycznej we wszystkich okresach. W grupie oleju arganowego wzrosło stężenie cholesterolu HDL o około 8,4% i apolipoproteiny A-I o około 5,2%, a stężenie triglicerydów spadło o około 17,5%. W grupie oliwy z oliwek cholesterol HDL wzrósł o około 17,3%, a dodatkowo obniżyły się cholesterol LDL o około 13,8% i apolipoproteina B o około 7,8%, czego w grupie arganowej nie zaobserwowano¹⁶. Obniżenie cholesterolu LDL i apolipoproteiny B to parametry najściślej związane z ryzykiem sercowo-naczyniowym, a osiągnęła je tylko oliwa.

Ten sam wniosek płynie z badania nad statusem antyoksydacyjnym w tej samej populacji. Aktywność paraoksonazy PON1 wzrosła istotnie w obu grupach olejowych, a powstawanie nadtlenków lipidowych i sprzężonych dienów zmalało w obu. Jedyną różnicą na korzyść oleju arganowego był wzrost stężenia witaminy E, którego nie stwierdzono po oliwie⁶. Dla pacjenta pytającego w aptece o wybór między olejem arganowym a oliwą z oliwek oznacza to, że nie ma danych uzasadniających dopłatę do oleju arganowego z powodów kardiometabolicznych.

Czy stosowanie oleju arganowego zmniejsza dolegliwości w chorobie zwyrodnieniowej stawu kolanowego?

Nie wykazano tego wiarygodnie, mimo że badanie opisano jako pozytywne. Badanie z randomizacją objęło 100 pacjentów z gonartrozą rozpoznaną wg kryteriów American College of Rheumatology, z czego 51 osób spożywało 30 ml oleju arganowego rano przez 8 tygodni, a 49 osób stanowiło grupę kontrolną nieotrzymującą żadnego leczenia. Autorzy raportowali zmniejszenie nasilenia bólu w skali wzrokowo-analogowej oraz w podskali bólu kwestionariusza WOMAC, poprawę podskali funkcji WOMAC, poprawę wskaźnika Lequesne’a i wydłużenie dystansu marszu, zarówno w porównaniu wewnątrzgrupowym, jak i między grupami¹⁷.

Wyniku tego nie da się odróżnić od efektu oczekiwania. Badanie nie było zaślepione ani dla pacjenta, ani dla oceniającego, grupa kontrolna nie otrzymała nawet placebo, a wszystkie punkty końcowe są zgłaszane przez chorego. W chorobie zwyrodnieniowej stawów odpowiedź na placebo jest szczególnie duża właśnie w tych punktach końcowych, więc taki plan badania nie pozwala oddzielić działania interwencji od samego faktu bycia leczonym. Praca podaje wyłącznie wartości istotności statystycznej, bez wielkości efektu, więc nie sposób ocenić, czy zmiana byłaby dla pacjenta zauważalna. Badanie było jednoośrodkowe, ośmiotygodniowe, a 93% uczestników stanowiły kobiety.

Czy stosowanie oleju arganowego poprawia parametry zespołu metabolicznego?

Danych wystarczających do odpowiedzi nie ma. Kontrolowane badanie z tego samego ośrodka objęło 38 pacjentów z gonartrozą i współistniejącym zespołem metabolicznym i podsumowało, że spożywanie oleju arganowego może poprawić kilka składowych zespołu metabolicznego oraz obniżyć wskaźniki aterogenności lipidów¹⁸. Publikacja nie podaje jednak ani jednej wartości liczbowej, nie wskazuje, które składowe zespołu uległy zmianie, ani o ile. Populacja i ośrodek są te same co w badaniu nad gonartrozą, więc praca dzieli jego ograniczenia metodyczne. Jest to przesłanka wymagająca potwierdzenia, a nie wykazana skuteczność.

W kierunku metabolicznym wskazują też dane przedkliniczne, ale nie wolno ich przenosić na ludzi. U szczurów z cukrzycą indukowaną streptozotocyną i nadciśnieniem wywołanym l-NAME trzytygodniowe podawanie dziewiczego oleju arganowego obniżało glikemię, zapobiegało wzrostowi ciśnienia tętniczego i zwiększało zawartość glikogenu wątrobowego¹⁹. U ludzi nie przeprowadzono badania, w którym ciśnienie tętnicze albo kontrola glikemii byłyby pierwszorzędowym punktem końcowym.

Czy stosowanie oleju arganowego poprawia elastyczność skóry?

Poprawę parametrów aparaturowych wykazano, ale w badaniu bez zaślepienia i bez kontroli z samym podłożem, więc nie da się odróżnić działania oleju arganowego od działania dowolnego emolientu. Badanie z randomizacją objęło 60 kobiet po menopauzie. Po okresie stabilizacji na maśle przez 60 dni 30 uczestniczek spożywało olej arganowy, a 30 oliwę z oliwek, przy czym obie grupy stosowały kosmetyczny olej arganowy na lewe przedramię, a prawe pozostawało nieleczone. Zarówno spożywanie, jak i miejscowe stosowanie oleju arganowego poprawiło elastyczność całkowitą, elastyczność netto i elastyczność biologiczną skóry oraz skróciło czas przebiegu rezonansu²⁰.

Publikacja podaje wyłącznie wartości istotności statystycznej, bez wielkości efektu, więc nie wiadomo, czy zmiana parametrów lepkosprężystości była na tyle duża, żeby kobieta ją zauważyła. Ramieniem porównawczym dla aplikacji miejscowej było przedramię nieleczone, a nie przedramię posmarowane obojętnym emolientem, tymczasem samo nawilżenie skóry poprawia mierzone tu parametry. Badanie było otwarte, jednoośrodkowe i objęło 60 osób.

Czy stosowanie oleju arganowego poprawia stan włosów?

Nie ma na to dowodów i jest to najlepiej udokumentowany wynik negatywny dla tego surowca, choć dotyczy jego najpopularniejszego zastosowania. Przegląd systematyczny objął 22 publikacje o olejach stosowanych do włosów i oceniał wpływ na wzrost włosów, jakość włosa oraz leczenie wszawicy. Dla oleju kokosowego wykazano skuteczność w łamliwości włosów i we wszawicy, dla oleju rycynowego znaleziono słabsze przesłanki poprawy połysku włosa, natomiast dla oleju arganowego autorzy stwierdzili brak istotnych dowodów na poprawę wzrostu włosów, jakości włosa i na działanie przeciwpasożytnicze⁴. Autorzy przeglądu zwrócili przy tym uwagę, że lekarze często godzą się na stosowanie olejów do włosów nie ze względu na wykazaną skuteczność, lecz z powodu braku przewidywalnych działań niepożądanych.

Czy stosowanie oleju arganowego przynosi korzyść pacjentom hemodializowanym?

Dane są wstępne i ograniczone do parametrów laboratoryjnych. W badaniu krzyżowym z randomizacją u 37 pacjentów ze schyłkową niewydolnością nerek leczonych przewlekłą hemodializą czterotygodniowa dieta z dziewiczym olejem arganowym obniżyła stężenia triglicerydów, cholesterolu całkowitego i cholesterolu LDL oraz podniosła stężenie cholesterolu HDL i witaminy E. Wzrost stężenia dialdehydu malonowego wywołany sesją hemodializy był w grupie arganowej mniejszy niż w kontrolnej¹¹. Publikacja jest przy tym wewnętrznie niespójna, bo w jednym zdaniu podaje brak istotnej zmiany stężenia cholesterolu całkowitego, a w następnym jego istotne obniżenie, prawdopodobnie odnosząc się do dwóch różnych porównań. Nie oceniano przeżycia, zdarzeń sercowo-naczyniowych ani jakości życia, a próba liczyła 37 osób.

Czy stosowanie oleju arganowego zmniejsza stan zapalny u osób starszych?

Nie wykazano tego, a badanie zaprojektowane właśnie po to, żeby na to pytanie odpowiedzieć, przypisało korzyści innym interwencjom. Wieloośrodkowe badanie z randomizacją RISTOMED objęło 125 zdrowych osób starszych z Włoch, Francji i Niemiec, przydzielonych do czterech ramion na 56 dni: sama dieta, dieta z probiotykiem, dieta z d-limonenem oraz dieta z olejem arganowym. Odczyn Biernackiego obniżył się we wszystkich ramionach, w tym w ramieniu samej diety. Obniżenie stężenia fibrynogenu, glukozy, insuliny i wskaźnika HOMA-IR wystąpiło w ramieniu z d-limonenem, a zmianę składu mikrobioty jelitowej przyniosło ramię z probiotykiem. Ramieniu z olejem arganowym nie przypisano żadnego efektu wykraczającego poza efekt samej diety¹³.

Analiza jakości życia i objawów psychicznych z tego samego badania dała wynik idący w tę samą stronę. Punktacja objawów depresyjnych zmalała we wszystkich czterech ramionach, ale ramię z olejem arganowym było jedynym, w którym spadek w całej grupie nie osiągnął istotności statystycznej, a poprawa psychicznej składowej jakości życia wystąpiła w ramieniu samej diety oraz w ramieniu z d-limonenem. Autorzy sami podkreślili brak grupy kontrolnej i przypisali poprawę diecie, a nie dodatkom²¹. To jedyne odnalezione badanie oleju arganowego prowadzone w populacji europejskiej i jedyne, w którym porównano go z innymi interwencjami, a nie z masłem.

Czy stosowanie oleju arganowego zwiększa stężenie testosteronu?

Wzrost stężenia testosteronu odnotowano, ale wystąpił on tak samo po oliwie z oliwek, więc nie jest efektem oleju arganowego. W badaniu z randomizacją u 60 zdrowych mężczyzn w wieku 23–40 lat, po dwutygodniowym okresie na maśle, przez 3 tygodnie podawano olej arganowy albo oliwę z oliwek. Stężenie testosteronu wzrosło o około 19,9% w grupie arganowej i o około 17,4% w grupie oliwy, a stężenie hormonu luteinizującego odpowiednio o około 18,5% i o około 42,6%, czyli wyraźnie bardziej po oliwie. Stężenie DHEAS, masa ciała, wskaźnik masy ciała, ciśnienie tętnicze i dobowa podaż energii nie zmieniły się²².

Nie było grupy kontynuującej dietę wyjściową, więc zmiana może wynikać z samej zamiany masła na olej roślinny. Badanie mierzyło wyłącznie stężenia hormonów i nie oceniało żadnego następstwa klinicznego, takiego jak libido, parametry nasienia, płodność czy skład ciała. Powoływanie się na tę pracę w reklamie preparatów „na testosteron” nie ma pokrycia w tym, co badanie wykazało.

Czy miejscowe stosowanie oleju arganowego leczy zmiany zapalne skóry?

Nie da się tego rozstrzygnąć, bo olej arganowy badano wyłącznie jako jeden ze składników preparatu złożonego. W podwójnie zaślepionym badaniu z randomizacją u 40 pacjentów z wyprzeniami o nasileniu łagodnym do umiarkowanego porównano balsam adsorbujący zawierający skrobię z tapioki, wosk z młóta browarnianego, wyciąg z masłosza Parka, olej z jąder Argania spinosa, aloes, olej z owoców dzikiej róży i alantoinę z kremem z hydrokortyzonem 1%, stosowanymi dwa razy na dobę przez 2 tygodnie. Odsetki całkowitego ustąpienia poszczególnych objawów były w grupie balsamu wyższe, ale bez istotności statystycznej, redukcja rumienia i zadowolenie pacjentów nie różniły się między grupami, a istotnie większe okazało się zmniejszenie świądu w grupie balsamu. Nie zgłoszono działań niepożądanych ani nadkażeń⁵. Preparat zawierał siedem składników, a badanie nie miało ani ramienia z samym olejem arganowym, ani ramienia z samym podłożem, więc efektu nie można przypisać arganowi.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla oleju arganowego

Olej arganowy nie ma dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego w Unii Europejskiej. Nie występuje w wykazie oświadczeń funkcjonalnych rozporządzenia (UE) 432/2012 ani w rozporządzeniach wprowadzających oświadczenia o zmniejszeniu ryzyka choroby. Oświadczenia dotyczące substancji roślinnych (botanicals) pozostają w większości zawieszone (on hold) od 2010 roku, więc dla Argania spinosa nie funkcjonuje żadne oświadczenie dopuszczone na podstawie rozporządzenia (WE) 1924/2006²³.

Odrębną kwestią są oświadczenia dopuszczone dla składników oleju, a nie dla surowca. Dotyczą one kwasów tłuszczowych i witaminy E, czyli substancji obecnych w każdym oleju roślinnym o zbliżonym profilu. Ich brzmienie wg wykazu z rozporządzenia (UE) 432/2012 jest następujące:

• „Zastępowanie w diecie tłuszczów nasyconych tłuszczami nienasyconymi pomaga w utrzymaniu prawidłowego poziomu cholesterolu we krwi [jedno- i wielonienasycone kwasy tłuszczowe są tłuszczami nienasyconymi]” – dla jedno- lub wielonienasyconych kwasów tłuszczowych.
• „Zastępowanie w diecie tłuszczów nasyconych tłuszczami nienasyconymi pomaga w utrzymaniu prawidłowego poziomu cholesterolu we krwi. Kwas oleinowy jest tłuszczem nienasyconym.” – dla kwasu oleinowego.
• „Kwas linolowy (LA) pomaga w utrzymaniu prawidłowego poziomu cholesterolu we krwi” – dla kwasu linolowego.
• „Witamina E pomaga w ochronie komórek przed stresem oksydacyjnym” – dla witaminy E.

Pełne brzmienie i warunki stosowania podaje rejestr Unii Europejskiej²⁴.

Warunki użycia tych oświadczeń są istotne dla oceny konkretnego produktu. Oświadczenia o zastępowaniu tłuszczów nasyconych wolno stosować wyłącznie dla żywności o wysokiej zawartości nienasyconych kwasów tłuszczowych w rozumieniu załącznika do rozporządzenia (WE) 1924/2006. Oświadczenie dla kwasu linolowego wymaga zawartości co najmniej 1,5 g tego kwasu na 100 g i na 100 kcal produktu, a informacja dla konsumenta ma podawać, że korzystne działanie występuje przy spożyciu 10 g kwasu linolowego na dobę. Oświadczenie o witaminie E wolno stosować tylko dla żywności będącej przynajmniej jej źródłem. Wszystkie te warunki odnoszą się do produktu, a nie do rośliny, więc żadne z nich nie uprawnia do przypisywania olejowi arganowemu działania odrębnego od innych olejów roślinnych o podobnym składzie.

Nie odnaleziono opublikowanej monografii Komitetu do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC) Europejskiej Agencji Leków dla Argania spinosa, a olej arganowy nie jest w Polsce zarejestrowany jako tradycyjny roślinny produkt leczniczy. Brak monografii nie jest jednak tym samym co odrzucenie surowca przez ten komitet, i nie należy go tak przedstawiać. Dla farmaceuty istotne jest rozróżnienie trzech niezależnych reżimów, w których surowiec roślinny może uzyskać status regulacyjny: oświadczeń zdrowotnych dla żywności wg rozporządzenia (WE) 1924/2006, tradycyjnego roślinnego produktu leczniczego wg dyrektywy 2001/83/WE oraz oceny bezpieczeństwa składnika wg rozporządzenia (UE) 1925/2006. Olej arganowy nie ma dopuszczonego oświadczenia w pierwszym z nich, a w pozostałych dwóch funkcjonuje jako zwykły środek spożywczy.

Bezpieczeństwo stosowania oleju arganowego

W badaniach klinicznych olej arganowy był dobrze tolerowany, a żadna z prac interwencyjnych nie raportowała działań niepożądanych wymagających przerwania leczenia. Badanie preparatu miejscowego z olejem arganowym nie odnotowało działań niepożądanych ani nadkażeń w ciągu 2 tygodni stosowania⁵. Badania są jednak małe i krótkie, najdłuższe trwało 8 tygodni, więc nie oceniano bezpieczeństwa długotrwałego stosowania.

Jako surowiec roślinny olej arganowy nie ma ustalonych wartości referencyjnych spożycia ani górnego tolerowanego poziomu spożycia. Wielkości te dotyczą niezbędnych składników odżywczych, a nie olejów roślinnych, i olej arganowy nie występuje w polskich normach żywienia²⁵.

Realnym problemem bezpieczeństwa jest natomiast alergia. Opisano reakcję anafilaktyczną po spożyciu oleju arganowego, potwierdzoną testami skórnymi i metodą immunoblottingu²⁶. Odrębnie opisano anafilaksję z obrzękiem naczynioruchowym i spadkiem ciśnienia tętniczego po zastosowaniu oleju arganowego na skórę²⁷. Zgłoszono też alergiczne kontaktowe zapalenie skóry owłosionej głowy po kosmetyku do włosów z olejem arganowym²⁸ oraz białkowe kontaktowe zapalenie skóry²⁹. Ten ostatni opis jest wskazówką co do mechanizmu: nierafinowany olej tłoczony z jąder nasion zawiera resztkową frakcję białkową zdolną uczulać, co tłumaczy, dlaczego reakcje natychmiastowe w ogóle są możliwe po produkcie potocznie uważanym za sam tłuszcz.

Uczulenie na olej arganowy nie ogranicza się do drogi pokarmowej. Anafilaksję opisano także po nałożeniu oleju na skórę²⁷, więc u osoby z rozpoznaną alergią na ten olej przeciwwskazane są również kosmetyki go zawierające, a nazwę INCI Argania spinosa kernel oil trzeba wtedy sprawdzać na etykietach.

Siła tych dowodów jest niska, bo są to pojedyncze opisy przypadków i nie pozwalają oszacować częstości uczuleń. Ustalają jednak, że reakcja jest możliwa, co dla praktyki aptecznej wystarcza. Danych o bezpieczeństwie stosowania w ciąży i w okresie karmienia piersią, a także u dzieci, nie ma, ponieważ badania kliniczne tych grup nie obejmowały.

Interakcje oleju arganowego

Nie przeprowadzono żadnego badania zaprojektowanego pod kątem interakcji oleju arganowego z lekami. Wszystko, co można na ten temat powiedzieć, wynika z pojedynczego obserwowanego efektu farmakodynamicznego, a nie z badania interakcji.

Leki przeciwzakrzepowe i przeciwpłytkowe + olej arganowy

W badaniu u pacjentów z dyslipidemią spożywanie 25 ml oleju arganowego na dobę przez 3 tygodnie zmniejszało agregację płytek krwi indukowaną trombiną w porównaniu z masłem¹⁵. Jest to pojedyncza obserwacja laboratoryjna w grupie 39 osób, uzyskana wobec komparatora będącego tłuszczem nasyconym, a nie dowód interakcji klinicznej. Kierunek sygnału jest jednak spójny z farmakologią nienasyconych kwasów tłuszczowych. U pacjenta przyjmującego lek przeciwpłytkowy albo antagonistę witaminy K uzasadnione jest odnotowanie spożywania oleju arganowego w wywiadzie i zwrócenie uwagi na objawy krwawienia, bez odradzania stosowania go jako składnika diety.

Dawkowanie oleju arganowego

Olej arganowy nie ma wartości referencyjnych spożycia ani górnego tolerowanego poziomu spożycia, więc jedynym punktem odniesienia są dawki z poszczególnych badań klinicznych. We wszystkich badaniach doustnych olej stosowano jako element diety, zastępując nim inny tłuszcz, a nie jako dodatek do dotychczasowego jadłospisu.

Dawka badana doustnie ma wymiar żywieniowy, a nie suplementacyjny, i trzeba ją tak przeliczać. Porcja 25 ml odpowiada mniej więcej 23 g tłuszczu i około 200 kcal. Polskie normy żywienia podają referencyjne spożycie tłuszczu ogółem dla kobiet w wieku 30–59 lat o wysokości ciała 165 cm i wskaźniku aktywności fizycznej 1,6 na poziomie 69,7–92,9 g na dobę, a dla mężczyzn w tym samym wieku, o wysokości 178 cm i tym samym wskaźniku aktywności, na poziomie 86,3–115 g na dobę²⁵. Badana porcja pokrywa więc od jednej czwartej do jednej trzeciej dobowej normy na tłuszcz, co oznacza, że musi zastąpić inny tłuszcz w diecie, a nie zostać do niej dołożona.

Postacie oleju arganowego

Olej arganowy jest dostępny w dwóch odrębnych postaciach, których nie wolno mylić. Olej spożywczy otrzymuje się przez tłoczenie na zimno jąder wcześniej prażonych przez kilka minut, a olej kosmetyczny z jąder nieprażonych³. Prażenie odpowiada za orzechowy zapach i smak oleju spożywczego oraz zmienia profil związków lotnych i przeciwutleniaczy. Olej kosmetyczny nie jest przeznaczony do spożycia, a olej spożywczy nie był badany jako preparat do stosowania miejscowego, choć w jednym badaniu obie postacie stosowano równolegle, każdą w swoim wskazaniu²⁰.

Poza olejem w płynie w handlu są kapsułki z olejem arganowym oraz liczne kosmetyki, w których występuje on jako jeden ze składników pod nazwą INCI Argania spinosa kernel oil. Preparat kosmetyczny wieloskładnikowy nie jest przy tym równoważnikiem oleju arganowego, co dobrze pokazuje badanie balsamu o siedmiu składnikach, w którym udziału samego arganu nie dało się wyodrębnić⁵.

Jakość i trwałość produktu zależą od sposobu otrzymywania, a ocena autentyczności wymaga osobnych badań analitycznych³. Ma to praktyczne znaczenie przy doradzaniu: olej arganowy jest surowcem drogim, wytwarzanym w ograniczonym rejonie geograficznym, więc podatnym na zafałszowanie tańszymi olejami roślinnymi. Olej nierafinowany o dużej zawartości kwasów nienasyconych jest przy tym podatny na utlenianie, dlatego wymaga przechowywania w chłodzie, w ciemnym opakowaniu i zużycia w krótkim czasie po otwarciu.