Olej z nasion krokosza barwierskiego

Olej z nasion krokosza barwierskiego (Carthamus tinctorius L.) to olej roślinny tłoczony z nasion rośliny z rodziny astrowatych, sprzedawany zarówno jako olej spożywczy, jak i w kapsułkach jako suplement diety. Jego cechą wyróżniającą jest bardzo wysoka zawartość kwasu linolowego, czyli niezbędnego wielonienasyconego kwasu tłuszczowego z rodziny n-6, i to na niej opiera się większość oświadczeń marketingowych. Uwaga praktyczna, od której zależy sens całej reszty hasła: pod nazwą „olej z krokosza” sprzedawane są dwa różne chemotypy, wysokolinolowy i wysokooleinowy, a badania kliniczne dotyczą niemal wyłącznie tego pierwszego. Preparat bywa też mylony ze sprzężonym kwasem linolowym (CLA), który jest produktem przemysłowym otrzymywanym z tego oleju, a nie samym olejem.

Synonimy i nazewnictwo oleju z nasion krokosza barwierskiego

Nazwa łacińska surowca macierzystego to Carthamus tinctorius L., a olej występuje w piśmiennictwie jako safflower oil, Carthami oleum oraz w nazewnictwie kosmetycznym INCI jako Carthamus tinctorius seed oil. Polskie nazwy zwyczajowe rośliny to krokosz barwierski, szafran dziki i szafran polski, przy czym dwie ostatnie są mylące, bo krokosz nie ma nic wspólnego z szafranem (Crocus sativus). W piśmiennictwie klinicznym olej jest oznaczany skrótem SAF, a w opisach chemotypów jako high-linoleic safflower oil (olej wysokolinolowy) i high-oleic safflower oil (olej wysokooleinowy).

Odrębnym surowcem, którego nie wolno mieszać z olejem z nasion, są kwiaty krokosza (Carthami flos) oraz otrzymywany z nich barwnik hydroksysaflor A. Kwiaty mają własne, znacznie liczniejsze piśmiennictwo, głównie z medycyny chińskiej i w postaci preparatów do wstrzykiwań, i wnioski z tamtych badań nie przenoszą się na olej tłoczony z nasion.

Działanie oleju z nasion krokosza barwierskiego

Olej z krokosza nie ma własnego mechanizmu farmakologicznego – działa jako nośnik kwasu linolowego, prekursora całej rodziny kwasów tłuszczowych n-6. Kwas linolowy nie jest syntetyzowany w organizmie człowieka i musi pochodzić z diety, co czyni go składnikiem niezbędnym, a nie substancją czynną w rozumieniu farmakologicznym. W organizmie jest wbudowywany w fosfolipidy błon komórkowych i w ceramidy naskórka, a w szlaku desaturacji i elongacji przekształcany do kwasu dihomo-γ-linolenowego i dalej do kwasu arachidonowego, z którego powstają eikozanoidy.

Efekt, który daje się zmierzyć u ludzi i który stoi za wszystkimi twierdzeniami zdrowotnymi o tym oleju, jest jeden: zastąpienie w diecie tłuszczów nasyconych wielonienasyconymi obniża stężenie cholesterolu całkowitego i frakcji LDL. Nie jest to działanie samego oleju, tylko skutek wymiany jednego rodzaju tłuszczu na drugi, i tak też trzeba je opisywać przy okienku. Hipoteza, że nadmiar kwasów n-6 nasila stan zapalny przez zwiększoną produkcję eikozanoidów prozapalnych z kwasu arachidonowego, jest wyprowadzona z badań biochemicznych i nie znalazła potwierdzenia w danych klinicznych – stężenie kwasu arachidonowego w organizmie nie wiązało się ze zwiększonym ryzykiem cukrzycy typu 2 w zbiorczej analizie dwudziestu kohort¹.

Olej wysokolinolowy jest przy tym istotnym źródłem tokoferoli, co ma znaczenie regulacyjne (oświadczenie dla witaminy E), ale nie kliniczne – nie wykazano, by tokoferole z oleju z krokosza dawały jakikolwiek efekt zdrowotny odrębny od samego kwasu linolowego.

Skuteczność kliniczna oleju z nasion krokosza barwierskiego

Czy stosowanie oleju z krokosza obniża stężenie cholesterolu?

Tak, i jest to jedyne wskazanie z mocnymi dowodami, przy czym dotyczą one punktu końcowego zastępczego, a nie zachorowań. W sieciowej metaanalizie 54 badań z randomizacją, porównującej trzynaście olejów i tłuszczów stałych przy izokalorycznej wymianie 10% energii, olej z krokosza uzyskał najwyższą pozycję ze wszystkich ocenianych olejów w obniżaniu cholesterolu frakcji LDL (pole pod skumulowaną krzywą rankingową 82%) oraz cholesterolu całkowitego (90%)². Wyprzedził olej rzepakowy, słonecznikowy, lniany i oliwę, a wobec masła obniżał cholesterol LDL o wartość mieszczącą się w przedziale od 0,23 do 0,42 mmol/l, wspólnym dla wszystkich olejów roślinnych ujętych w analizie.

Kierunek potwierdza przegląd Cochrane obejmujący 19 badań z randomizacją i 6461 uczestników obserwowanych od roku do ośmiu lat, w którym zwiększenie spożycia kwasów n-6 obniżyło stężenie cholesterolu całkowitego średnio o 0,33 mmol/l, przy wysokiej pewności dowodów według metodyki GRADE³. Ten sam przegląd nie wykazał wpływu na triglicerydy, cholesterol frakcji HDL ani na masę ciała, a heterogeniczność wyniku lipidowego tłumaczyła częściowo wielkość dawki.

Olej z krokosza wypadł najlepiej ze wszystkich trzynastu ocenianych olejów i tłuszczów w obniżaniu cholesterolu LDL i całkowitego (54 badania z randomizacją, wymiana 10% energii). Jest to jednak wynik na punkcie końcowym zastępczym, a nie na zachorowaniach ani zgonach.

Czy stosowanie oleju z krokosza zmniejsza ryzyko zawału serca i zgonu?

Nie wykazano tego, a jedyne badanie z twardymi punktami końcowymi, w którym interwencją był właśnie olej z krokosza, dało wynik przeciwny do oczekiwanego. W badaniu Sydney Diet Heart Study wzięło udział 458 mężczyzn w wieku 30–59 lat po świeżym incydencie wieńcowym, u których tłuszcze nasycone zastąpiono kwasem linolowym z oleju z krokosza i margaryny na jego bazie. W grupie interwencyjnej (221 osób) zmarło 17,6% uczestników wobec 11,8% w grupie kontrolnej (237 osób), a umieralność sercowo-naczyniowa wyniosła odpowiednio 17,2% i 11,0%⁴. Dane dopuszczały zarówno istotny wzrost umieralności ogólnej o ponad połowę, jak i brak różnicy wobec grupy kontrolnej (współczynnik hazardu 1,62). Włączenie odzyskanych danych do zaktualizowanej metaanalizy badań nad kwasem linolowym przesunęło wynik w stronę szkody, ale bez rozstrzygnięcia – dane dopuszczały zarówno wzrost umieralności wieńcowej o około jedną trzecią, jak i jej niewielkie zmniejszenie (współczynnik hazardu 1,33).

Ten wynik trzeba czytać z zastrzeżeniami, których nie wolno pominąć, ale które go nie unieważniają. Badanie prowadzono w latach 1966–1973, było zaślepione jednostronnie, margaryna tamtej epoki zawierała izomery trans kwasów tłuszczowych, a interwencja polegała na zastąpieniu tłuszczów nasyconych, nie na dołożeniu suplementu do dotychczasowej diety. Dane zostały odzyskane i przeanalizowane po czterdziestu latach przez zespół zewnętrzny wobec pierwotnych badaczy.

Przegląd Cochrane obejmujący całość dowodów z randomizacji nie potwierdza korzyści sercowo-naczyniowej ze zwiększania spożycia kwasów n-6, ale też nie potwierdza szkody. Zwiększone spożycie prawdopodobnie nie wpływa na umieralność ogólną (740 zgonów, 4506 randomizowanych, 10 badań, dowody niskiej jakości) ani na łączne zdarzenia sercowo-naczyniowe (1404 zdarzenia, 4962 randomizowanych, 7 badań, dowody niskiej jakości), a co do umieralności sercowo-naczyniowej, incydentów wieńcowych i udaru dowody są bardzo niepewne³. Jedynym punktem końcowym wskazującym na korzyść był zawał serca, gdzie dane sugerują zmniejszenie ryzyka o około 12% (ryzyko względne 0,88, 609 zdarzeń, 4606 uczestników, 7 badań, dowody niskiej jakości), przy czym 53 osoby musiałyby zwiększyć spożycie kwasów n-6, żeby zapobiec jednemu zawałowi.

Jedyne badanie z randomizacją, w którym interwencją był sam olej z krokosza i mierzono zgony, wykazało większą umieralność w grupie otrzymującej olej. Wynik pochodzi z lat 1966–1973 i dotyczy prewencji wtórnej po zawale, ale nie ma badania nowszego, które by go podważyło. Najlepszy wynik na cholesterolu i brak potwierdzonej korzyści na twardych punktach końcowych to w tym haśle dwa oddzielne fakty.

Czy stosowanie oleju z krokosza poprawia wyrównanie cukrzycy typu 2?

Dane pochodzą z jednego badania z randomizacją, opisanego w dwóch osobnych publikacjach, i nie wystarczają do rekomendacji. Było to badanie krzyżowe z podwójnym zaślepieniem, do którego włączono 55 otyłych kobiet po menopauzie z cukrzycą typu 2, a ukończyło je 35 uczestniczek. Każda otrzymywała 8 g oleju z krokosza dziennie przez 16 tygodni oraz 8 g sprzężonego kwasu linolowego przez kolejne 16 tygodni, z czterotygodniową przerwą wypłukującą. Po stronie oleju z krokosza odnotowano obniżenie odsetka hemoglobiny glikowanej o 0,64 punktu procentowego, obniżenie stężenia białka C-reaktywnego, poprawę wskaźnika insulinowrażliwości QUICKI oraz wzrost stężenia cholesterolu frakcji HDL o 0,12 mmol/l, przy czym efekt na hemoglobinę glikowaną pojawił się dopiero po 16 tygodniach⁵. W pierwszej publikacji z tego samego badania olej obniżył glikemię na czczo i zwiększył stężenie adiponektyny⁶.

Ograniczenia są tu poważniejsze niż wynik. Badanie prowadził jeden ośrodek i jeden zespół badawczy, ukończyło je 35 osób, komparatorem nie było placebo ani olej obojętny, tylko sprzężony kwas linolowy, a wynik nie został powtórzony w żadnym niezależnym badaniu. Nie ma metaanalizy ani przeglądu systematycznego oceniającego olej z krokosza w cukrzycy typu 2. Jest to zatem obserwacja generująca hipotezę, a nie podstawa do zalecania oleju z krokosza jako uzupełnienia leczenia cukrzycy.

Czy stosowanie oleju z krokosza wspomaga redukcję masy ciała?

Nie wykazano takiego działania. W opisanym wyżej badaniu krzyżowym olej z krokosza nie zmienił wskaźnika masy ciała ani całkowitej masy tkanki tłuszczowej, a zmniejszył jedynie masę tkanki tłuszczowej tułowia i zwiększył masę beztłuszczową⁶. Przegląd Cochrane nad kwasami n-6 nie wykazał wpływu na wskaźnik masy ciała przy dowodach umiarkowanej jakości³.

Twierdzenia odchudzające towarzyszące temu preparatowi pochodzą z badań nad innym produktem – sprzężonym kwasem linolowym (CLA), który jest wytwarzany przemysłowo z oleju z krokosza, ale nie jest z nim tożsamy. Stosowanie CLA rzeczywiście dawało niewielki efekt na wskaźniki antropometryczne u osób z ryzykiem sercowo-naczyniowym: w metaanalizie 14 badań z randomizacją masa ciała zmniejszyła się średnio o 0,72 kg, wskaźnik masy ciała o 0,22 kg/m², a odsetek tkanki tłuszczowej o 1,32 punktu procentowego, przy czym autorzy sami określają te efekty jako zbyt małe, by miały znaczenie kliniczne, i nie stwierdzili wpływu na profil lipidowy ani na ciśnienie tętnicze⁷. Ten sam kwas w metaanalizie 13 badań z randomizacją podwyższał glikemię na czczo o 4,49 mg/dl i aktywność aminotransferazy asparaginianowej o 2,54 IU/l, obniżając przy tym stężenie leptyny i interleukiny 6⁸. Rozróżnienie ma znaczenie praktyczne w dwie strony: badanie krzyżowe u kobiet z cukrzycą pokazało, że oba preparaty zachowują się odmiennie, bo CLA obniżył wskaźnik masy ciała i nie zmienił parametrów metabolicznych, a olej z krokosza odwrotnie⁶.

Czy większe spożycie kwasu linolowego wiąże się z mniejszym ryzykiem cukrzycy i zgonu?

Taką zależność obserwowano w badaniach obserwacyjnych, ale nie jest to dowód na skuteczność suplementacji. W zbiorczej analizie danych indywidualnych z 20 badań kohortowych z dziesięciu krajów, obejmującej 39 740 dorosłych bez cukrzycy na starcie i 4347 nowych zachorowań w czasie 366 073 osobolat obserwacji, wyższy udział kwasu linolowego w biomarkerach tkankowych wiązał się z mniejszym ryzykiem cukrzycy typu 2 o około jedną trzecią (ryzyko względne 0,65 na zakres międzykwintylowy)¹. W przeglądzie systematycznym 38 badań obejmujących 44 kohorty, w tym 811 069 uczestników z oceną spożycia i 170 076 zgonów, wyższe spożycie kwasu linolowego wiązało się z mniejszą umieralnością ogólną o około 13%, sercowo-naczyniową o około 13% i nowotworową o około 11%⁹.

Przełożenie tych obserwacji na zalecenie przyjmowania oleju z krokosza jest nieuprawnione z trzech powodów. Stężenie kwasu linolowego we krwi i w tkance tłuszczowej odzwierciedla cały wzorzec żywieniowy, a nie przyjmowanie jednego preparatu. Żadna z tych analiz nie badała suplementacji, tylko zwykłe spożycie z dietą. Wreszcie kierunek zależności obserwacyjnych jest przeciwny do wyniku jedynego badania z randomizacją i twardym punktem końcowym opisanego wyżej, a przy takiej rozbieżności rozstrzyga badanie z randomizacją, nie kohorta.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla oleju z nasion krokosza barwierskiego

Sam olej z nasion krokosza barwierskiego nie ma własnego dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego. Oświadczenia, które mogą znaleźć się na jego opakowaniu, przysługują jego składnikom, a każde ma osobny warunek stosowania, którego produkt musi realnie spełniać. Trzeba przy tym odróżnić status regulacyjny od siły efektu klinicznego: dopuszczone oświadczenie oznacza, że Europejski Urząd do spraw Bezpieczeństwa Żywności (EFSA, European Food Safety Authority) uznał związek przyczynowo-skutkowy dla funkcji fizjologicznej, a nie że preparat zapobiega chorobie.

Dla kwasu linolowego dopuszczono jedno oświadczenie funkcjonalne w brzmieniu: „Kwas linolowy (LA) pomaga w utrzymaniu prawidłowego poziomu cholesterolu we krwi”. Wolno go użyć wyłącznie dla żywności zawierającej przynajmniej 1,5 g kwasu linolowego na 100 g i na 100 kcal, a przy oświadczeniu podaje się informację dla konsumenta, że korzystne działanie występuje przy spożywaniu 10 g kwasu linolowego dziennie¹⁰. Warunku tego nie spełnia olej wysokooleinowy, w którym kwas linolowy zastąpiono kwasem oleinowym, co jest praktyczną konsekwencją istnienia dwóch chemotypów.

Drugie oświadczenie odnosi się do wymiany tłuszczów i przysługuje jedno- oraz wielonienasyconym kwasom tłuszczowym łącznie: „Zastępowanie w diecie tłuszczów nasyconych tłuszczami nienasyconymi pomaga w utrzymaniu prawidłowego poziomu cholesterolu we krwi [jedno- i wielonienasycone kwasy tłuszczowe są tłuszczami nienasyconymi]”. Wolno go użyć wyłącznie dla żywności o wysokiej zawartości nienasyconych kwasów tłuszczowych spełniającej wymagania oświadczenia żywieniowego „WYSOKA ZAWARTOŚĆ TŁUSZCZÓW NIENASYCONYCH”¹¹. To oświadczenie mówi o zastąpieniu, a nie o dołożeniu oleju do dotychczasowej diety, i tylko tak wolno je czytać w rozmowie z pacjentem.

Jeżeli produkt jest przynajmniej źródłem witaminy E, przysługuje mu także oświadczenie „Witamina E pomaga w ochronie komórek przed stresem oksydacyjnym”¹². Żadne z trzech powyższych oświadczeń nie dotyczy redukcji masy ciała, wyrównania cukrzycy ani ryzyka zawału serca, mimo że właśnie tym olej z krokosza bywa reklamowany.

Bezpieczeństwo stosowania oleju z nasion krokosza barwierskiego

Olej z krokosza jest zwykłym olejem spożywczym i przy ilościach kulinarnych nie budzi zastrzeżeń bezpieczeństwa. Normy żywienia dla populacji Polski nie ustalają górnego tolerowanego poziomu spożycia dla kwasu linolowego, podając wyłącznie poziom wystarczającego spożycia¹³. Przegląd Cochrane obejmujący 19 badań z randomizacją nie zidentyfikował sygnałów szkody przypisanych zwiększonemu spożyciu kwasów n-6 poza tymi omówionymi wyżej³.

Sygnał wymagający uwagi dotyczy prewencji wtórnej choroby wieńcowej. W jedynym badaniu z randomizacją, w którym mężczyźni po świeżym incydencie wieńcowym zastępowali tłuszcze nasycone olejem z krokosza, umieralność ogólna i sercowo-naczyniowa była w grupie interwencyjnej wyższa niż w kontrolnej⁴. Nie jest to podstawa do odradzania oleju w kuchni, ale jest podstawa, by nie polecać go jako suplementu osobie po zawale w przekonaniu, że przyniesie jej korzyść sercowo-naczyniową.

Pozostałe uwagi praktyczne wynikają z natury produktu, nie z badań klinicznych. Krokosz należy do rodziny astrowatych, więc u osób uczulonych na rośliny tej rodziny (bylica, ambrozja, rumianek, nagietek) możliwa jest reakcja krzyżowa, a preparaty z kwiatów krokosza są w tym względzie bardziej ryzykowne niż oczyszczony olej z nasion. Kapsułki dostarczają tłuszczu i energii, co ma znaczenie przy dawkach rzędu kilku gramów dziennie i przy redukcji masy ciała, w której olej z krokosza jest zwykle oferowany. Olej wysokolinolowy ma niską stabilność oksydacyjną i niski punkt dymienia, więc nie nadaje się do smażenia – utleniony olej jest gorszym produktem niż olej świeży, niezależnie od jego składu wyjściowego.

Dawkowanie oleju z nasion krokosza barwierskiego

Rozbieżność między ostatnim a pierwszym wierszem tabeli jest tu najważniejsza: rynkowe kapsułki dostarczają około jednego grama oleju, czyli około ośmiokrotnie mniej niż jedyne badanie, które wykazało jakikolwiek efekt metaboliczny.

Polskie normy żywienia podają dla kwasu linolowego:

• wystarczające spożycie dla wszystkich grup wiekowych: 4% energii z diety,
• górnego tolerowanego poziomu spożycia nie ustalono,
• brak odrębnej wartości dla kobiet w ciąży i karmiących piersią – obowiązuje ta sama wartość co dla pozostałych grup¹³.

Wartość 4% energii z diety jest w polskiej diecie osiągana bez żadnego suplementu, głównie z olejów roślinnych i produktów zbożowych, więc niedobór kwasu linolowego u osoby zdrowej odżywiającej się normalnie praktycznie nie występuje. To jest odpowiedź na pytanie, po co suplementować olej z krokosza jako źródło niezbędnych kwasów tłuszczowych.

Przy pytaniu o olej z krokosza sprawdź na etykiecie zawartość kwasu linolowego. Olej wysokooleinowy nie spełnia warunku oświadczenia o cholesterolu i nie odpowiada olejowi używanemu w badaniach, mimo identycznej nazwy handlowej na butelce.

Postacie oleju z nasion krokosza barwierskiego

Pod jedną nazwą handlową funkcjonują dwa różne produkty, wyhodowane celowo z odmian różniących się składem kwasów tłuszczowych. Olej wysokolinolowy to typ tradycyjny, w którym dominuje kwas linolowy – to jego dotyczą wszystkie badania kliniczne omówione w tym haśle i to on spełnia warunek oświadczenia zdrowotnego dla kwasu linolowego. Olej wysokooleinowy powstał z odmian wyselekcjonowanych pod kątem stabilności termicznej, ma przewagę kwasu oleinowego i pod względem składu bliżej mu do oliwy niż do oleju z krokosza z badań. Przeniesienie na niego dowodów zebranych dla typu wysokolinolowego jest błędem, a jego przewaga nad olejami bogatymi w kwasy n-6 nie została wykazana – w przeglądzie systematycznym badań nad olejami zawierającymi co najmniej 70% kwasu oleinowego zastąpienie nimi olejów bogatych w wielonienasycone kwasy n-6 w większości badań nie zmieniało stężenia cholesterolu całkowitego, frakcji LDL i HDL ani triglicerydów¹⁴.

W handlu olej jest dostępny jako olej spożywczy tłoczony na zimno lub rafinowany, jako kapsułki żelatynowe o zawartości zwykle jednego grama i jako składnik kosmetyków oraz emolientów. Nie wykazano różnic biodostępności między postacią płynną a kapsułkami, co jest zresztą oczekiwane – w obu przypadkach przyjmowany jest ten sam trójglicerydowy nośnik kwasu linolowego. Sprzężony kwas linolowy w kapsułkach, mimo że wytwarzany z tego oleju, jest odrębnym produktem o odmiennym profilu działania i nie należy go traktować jako postaci oleju z krokosza.