Olej z wątroby rekina

Olej z wątroby rekina to tłuszcz pozyskiwany z wątrób rekinów głębinowych, przede wszystkim z rodzaju Centrophorus i Squalus. Różni się od tranu i od olejów rybnych składem: dominuje w nim frakcja niezmydlająca się, a nie triglicerydy kwasów tłuszczowych. W oleju z wątroby Centrophorus squamosus frakcja niezmydlająca się stanowi 60% masy, a w jej obrębie 45% przypada na skwalen, 4,5% na cholesterol i 10% na etery glicerolowe o łańcuchach 14–18 atomów węgla¹. Te etery glicerolowe, nazywane alkiloglicerolami albo alkoksyglicerolami, są uznawane za składnik czynny preparatu, choć ilościowo dominuje skwalen. Olej bywa sprzedawany jako preparat wspierający odporność, jako uzupełnienie leczenia onkologicznego oraz jako ochrona przed powikłaniami radioterapii. Podstawą tych zastosowań jest tradycja skandynawskiej medycyny ludowej i seria badań jednej szwedzkiej grupy z lat siedemdziesiątych².

Synonimy i nazewnictwo oleju z wątroby rekina

• Nazwy zwyczajowe: olej rekinowy, olej z wątroby rekina, po angielsku shark liver oil (skrót SLO).
• Składniki uznawane za czynne: alkiloglicerole (alkylglycerols, skrót AKG), w starszym i wciąż używanym piśmiennictwie nazywane alkoksyglicerolami (alkoxyglycerols). Obie nazwy dotyczą tej samej grupy lipidów eterowych.
• Nazwy poszczególnych alkilogliceroli: alkohol batylowy, czyli 1-O-oktadecyloglicerol (18:0), alkohol chimylowy, czyli 1-O-heksadecyloglicerol (16:0), oraz alkohol selachylowy, czyli 1-O-oktadecen-9′-yloglicerol (18:1)¹. Nazwy te pojawiają się na etykietach preparatów i opisują konkretne cząsteczki, a nie cały olej.
• Skwalen (squalene, C30H50) to wielonienasycony węglowodór izoprenoidowy, prekursor w biosyntezie cholesterolu. W olejach z wątroby rekinów głębinowych występuje w największych ilościach spośród źródeł naturalnych, a jednym z jego głównych źródeł w organizmie człowieka jest łój skórny, w którym stanowi 13% składu³.
• Skwalan (squalane) to nasycona pochodna skwalenu, stosowana głównie w kosmetykach³.
• Nazwy handlowe składnika: Alkyrol, czyli oczyszczony wyciąg alkiloglicerolowy z oleju z wątroby rekina, użyty w badaniach klinicznych^4,5.
• Czego nie mylić: olej z wątroby rekina to nie chrząstka rekina. Są to dwa różne surowce, o różnym składzie i różnych zastosowaniach marketingowych, i oba mają w rejestrze Unii Europejskiej odrębne, odrzucone oświadczenia zdrowotne.

Działanie oleju z wątroby rekina

Alkiloglicerole nie są związkami obcymi fizjologii człowieka. Są lipidami eterowymi obecnymi w niewielkich ilościach w mleku kobiecym⁶, a organizm ma dla nich osobny szlak rozkładu. Jedynym poznanym enzymem rozszczepiającym wiązanie eterowe alkilogliceroli jest monooksygenaza alkiloglicerolowa, enzym zależny od tetrahydrobiopteryny, którego sekwencję przypisano dopiero w 2010 roku, blisko pół wieku po pierwszym opisie aktywności⁷. Wiedza o fizjologicznej roli tej grupy związków jest więc świeża i wciąż niepełna.

Przyjęte doustnie alkiloglicerole są u człowieka wbudowywane w plazmalogeny, czyli podklasę fosfolipidów eterowych błon komórkowych. Wykazano to w randomizowanym badaniu krzyżowym, w którym po trzech tygodniach przyjmowania 4 g oczyszczonego oleju wzrosło stężenie plazmalogenów i innych lipidów eterowych w osoczu i w krążących krwinkach białych⁴. To jest jedyny człon łańcucha przyczynowego dla tego suplementu, który został potwierdzony u ludzi: substancja rzeczywiście dociera tam, gdzie ma działać.

Dalsze ogniwa pochodzą z badań przedklinicznych. W komórkach mysich alkiloglicerole zwiększały proliferację limfocytów B i T, ekspresję cząsteczek kostymulujących CD80 i CD86 oraz wytwarzanie cytokin typu Th1, a zmniejszały wytwarzanie cytokin Th2⁶. Starszy przegląd wskazuje makrofag jako główny punkt uchwytu działania immunostymulującego oraz hamowanie kinazy białkowej C jako możliwy mechanizm przeciwnowotworowy, zaznaczając jednocześnie, że dokładny mechanizm nie został poznany⁸. W modelu przeszczepionego guza u myszy działanie przeciwprzerzutowe zależało od budowy cząsteczki: alkiloglicerole jednonienasycone 16:1 i 18:1 wyraźnie zmniejszały liczbę przerzutów do płuc, nasycony 16:0 działał słabiej, a 12:0, 14:0 i 18:0 nie działały wcale⁹. Ma to znaczenie praktyczne przy okienku aptecznym, bo preparaty deklarują sumaryczną zawartość alkilogliceroli, a nie udział poszczególnych cząsteczek.

Skwalen, czyli składnik ilościowo dominujący, jest w organizmie prekursorem cholesterolu. Przypisywane mu działanie antyoksydacyjne, przeciwzapalne i przeciwmiażdżycowe opisano w badaniach in vitro i na zwierzętach, podobnie jak zmniejszenie zawartości cholesterolu i triglicerydów w wątrobie¹⁰. Pozostałe opisywane właściwości skwalenu, w tym przeciwnowotworowe, odtruwające i nawilżające, także pochodzą z modeli zwierzęcych i hodowli komórkowych, co autorzy przeglądu zaznaczają wprost³.

Skuteczność kliniczna oleju z wątroby rekina

Punktem wyjścia jest wynik wyszukiwania, a nie treść pojedynczych prac. Dla oleju z wątroby rekina, alkilogliceroli ani alkoksygliceroli nie powstał do 6 września 2026 roku żaden przegląd systematyczny ani metaanaliza – zapytanie w bazie PubMed ograniczone typami publikacji „systematic review” i „meta-analysis” zwraca zero rekordów. Dla porównania, ta sama baza indeksuje dla tych haseł ponad czterysta prac, w większości biochemicznych i przedklinicznych. Oznacza to, że każde zdanie o skuteczności tego suplementu opiera się na pojedynczych badaniach, w dodatku małych, i że żadna grupa badawcza nie uznała dotąd zebranych dowodów za wystarczające do syntezy. Krytyczny przegląd piśmiennictwa opublikowany w 1991 roku opisał je jako ograniczone i niesystematyczne¹¹, a przez kolejne trzydzieści pięć lat stan ten się nie zmienił.

Czy stosowanie oleju z wątroby rekina zmniejsza powikłania radioterapii?

Jest to najczęściej przywoływane wskazanie i jednocześnie najbardziej niepewne. Wszystkie badania kliniczne alkoksygliceroli przeprowadzono u kobiet leczonych z powodu raka szyjki macicy i wszystkie wykonała ta sama szwedzka grupa badawcza, przy czym tylko mniejszość materiału była zaślepiona¹¹. W badaniu z grupą kontrolną, bez opisanej randomizacji i bez zaślepienia, powikłania złożone zmniejszyły się do około jednej trzeciej u chorych, które otrzymywały alkoksyglicerole profilaktycznie, czyli przed napromienianiem, w jego trakcie i po nim, natomiast przy podaniu dopiero w trakcie leczenia efektu na powikłania złożone nie obserwowano¹². W kolejnej pracy tej samej grupy przetoki odbytniczo-pochwowe i pęcherzowo-pochwowe były rzadsze o 47% przy podaniu przed rozpoczęciem napromieniania¹³. To właśnie ta liczba trafiła do materiałów reklamowych suplementów.

Niezależna ocena tych wyników jest ostrożna. Mniejsza liczba uszkodzeń popromiennych w grupach otrzymujących alkoksyglicerol może być częściowo wyjaśniona odmiennym podziałem chorych na stopnie zaawansowania choroby, a więc różnicą w składzie porównywanych grup, a nie działaniem preparatu¹¹. Do dziś żadna niezależna grupa nie powtórzyła tych badań, a leczenie radiologiczne raka szyjki macicy zmieniło się od lat siedemdziesiątych na tyle, że wyników nie da się przenieść na dzisiejszą radioterapię.

Czy stosowanie oleju z wątroby rekina wspomaga leczenie chorób nowotworowych?

Skuteczności nie wykazano, a preparat jest przy tym powszechnie stosowany przez chorych onkologicznie. W badaniu ankietowym na oddziale onkologii i hematologii szpitala w Odense około jedna trzecia chorych w trakcie aktywnego leczenia przeciwnowotworowego przyjmowała preparaty oleju z wątroby rekina. W tym samym opracowaniu nie znaleziono dokumentacji zahamowania wzrostu guza ani zmniejszenia śmiertelności w wyniku podawania alkoksyglicerolu¹¹.

Dane przeciwnowotworowe dla alkilogliceroli pochodzą z modelu przeszczepionego guza u myszy⁹ oraz z hodowli komórkowych¹⁰, a nie z badań u chorych. Historyczne uzasadnienie stosowania, czyli rzekoma rzadkość guzów u rekinów², jest przesłanką folklorystyczną. Suplement nie zastępuje leczenia onkologicznego i nie ma danych o jego wpływie na przeżycie.

Czy stosowanie oleju z wątroby rekina zapobiega zakażeniom układu oddechowego?

Nie ma badania, które pozwalałoby na to odpowiedzieć. Jedyna praca dotycząca tego wskazania to retrospektywny wywiad telefoniczny przeprowadzony po sezonie grypowym 2009/2010 w Modenie. Objawy grypopodobne zgłosiło 10 z 52 osób przyjmujących alkiloglicerole i 40 z 60 osób z grupy porównawczej⁵. Różnica jest duża, ale plan badania nie pozwala jej przypisać preparatowi. Objawy zbierano wstecz przez telefon, uczestnicy wiedzieli, co przyjmowali, a grupę porównawczą stanowili domownicy zaszczepieni przeciw grypie A/H1N1, czyli osoby poddane innej interwencji, dobrane nielosowo i inaczej zmotywowane. Sami autorzy piszą, że potrzebne są dalsze badania kliniczne. Pierwszy autor tej pracy jest jednocześnie autorem przeglądu przychylnego alkiloglicerolom², co przy jednym badaniu na całe wskazanie ma znaczenie.

Czy stosowanie oleju z wątroby rekina poprawia profil lipidowy?

Kierunek wpływu na lipidy nie jest ustalony, a dwa dostępne badania u ludzi dały wyniki przeciwne. W randomizowanym badaniu krzyżowym u 10 mężczyzn z nadwagą lub otyłością trzytygodniowe przyjmowanie 4 g oczyszczonego oleju zmniejszyło stężenie wolnego, czyli nieestryfikowanego, cholesterolu oraz triglicerydów i białka C-reaktywnego w osoczu⁴. W badaniu bez grupy kontrolnej u 13 ochotników, którym przez 4 tygodnie podawano dawki wielokrotnie wyższe, czyli 3,6 g skwalenu i 3,6 g alkilogliceroli na dobę, cholesterol całkowity wzrósł ze 182,92 do 224,46 mg/dl, a frakcja HDL zmalała. Rozrzut wyników po interwencji był przy tym ponad dwukrotnie większy niż przed nią, więc reakcja poszczególnych osób była bardzo różna. Po zakończeniu podawania oleju gospodarka lipidowa normalizowała się samoistnie u wszystkich badanych¹⁴.

Zestawienia tych dwóch prac nie wolno czytać jako sprzecznych pomiarów tej samej wielkości. Badania mierzyły różne parametry różnymi metodami: pierwsze oznaczało frakcję nieestryfikowaną cholesterolu w profilu lipidomicznym, drugie cholesterol całkowity w rutynowym lipidogramie. Bezsporne jest tylko to, że w jednym badaniu lipidogram się poprawił (spadek triglicerydów), a w drugim pogorszył (wzrost cholesterolu całkowitego, spadek frakcji HDL). Oba mają kilkunastu uczestników, trwały trzy do czterech tygodni i mierzyły wyłącznie zastępcze punkty końcowe, więc żadne z nich nie rozstrzyga. Różnią się przy tym dawką i to jest najprostsze wytłumaczenie odmiennego kierunku zmian: poprawę opisano przy 4 g preparatu na dobę, pogorszenie przy ponad siedmiu gramach samych składników czynnych.

Autorzy badania z wysokimi dawkami proponują wprost, aby osoby z miażdżycą oraz z chorobami autoimmunologicznymi unikały spożywania dużych ilości oleju z wątroby rekina¹⁴. Przy doradzaniu preparatu osobie leczonej z powodu zaburzeń lipidowych warto o tym pamiętać, bo suplement bywa przyjmowany w dawkach wyższych niż zalecane na opakowaniu.

Czy stosowanie oleju z wątroby rekina zmienia parametry odpornościowe?

Zmiany w badaniach laboratoryjnych opisano, ale nie przełożono ich na żaden punkt końcowy istotny dla chorego. W badaniu u 13 ochotników po czterech tygodniach przyjmowania wysokich dawek stwierdzono nasiloną odpowiedź neutrofilów wobec bakterii, wzrost stężenia składowej C4 dopełniacza, wzrost całkowitego statusu antyoksydacyjnego surowicy oraz przewagę wytwarzania cytokin typu I, czyli interferonu gamma, czynnika martwicy nowotworów alfa i interleukiny 2¹⁴. Kierunek tych zmian odpowiada wynikom uzyskanym na komórkach mysich⁶.

Wzrost wskaźnika laboratoryjnego nie jest dowodem korzyści zdrowotnej. Badanie, które opisało pobudzenie odpowiedzi typu Th1, nie miało grupy kontrolnej ani zaślepienia, obejmowało 13 osób i nie mierzyło zapadalności na zakażenia¹⁴. Przesunięcie równowagi ku odpowiedzi Th1 nie jest przy tym korzystne u każdego, na co wskazuje zalecenie samych autorów wobec osób z chorobami autoimmunologicznymi.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla oleju z wątroby rekina

Olej z wątroby rekina nie ma dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego w Unii Europejskiej, i nie jest to sytuacja zawieszenia. Substancje roślinne (botanicals) mają od 2010 roku status oczekiwania (on hold), ale olej z wątroby rekina jest surowcem zwierzęcym, więc zawieszenie go nie obejmuje. Wniosek o oświadczenie funkcjonalne złożono, rozpatrzono i odrzucono. W rejestrze Unii Europejskiej figuruje pozycja dla substancji opisanej jako shark liver oil/alkylglycerol, dla oświadczenia w brzmieniu proponowanym przez wnioskodawcę Strengthens immunity, dotyczącego funkcji układu odpornościowego, zgłoszonego w trybie art. 13(1) rozporządzenia (WE) 1924/2006. Status wpisu to oświadczenie niedopuszczone, a podstawą jest opinia EFSA z 2010 roku, opublikowana w EFSA Journal jako pozycja 1799¹⁵.

Brzmienie podano tu po angielsku i jako brzmienie wniosku, a nie jako oświadczenie. Oświadczenia odrzucone nie mają polskiej wersji urzędowej, bo nie wchodzą do załącznika rozporządzenia (UE) 432/2012 – istnieją wyłącznie jako treść zgłoszona przez wnioskodawcę.

Osobno rozpatrzono i również odrzucono oświadczenie dla samego skwalenu, dotyczące ochrony DNA, białek i lipidów przed uszkodzeniem oksydacyjnym, oparte na jego roli antyoksydacyjnej w łoju skórnym, z opinią EFSA z 2010 roku opublikowaną jako pozycja 1489¹⁶. Dla farmaceuty oznacza to, że ani ogólne hasło o wzmacnianiu odporności, ani hasło o działaniu antyoksydacyjnym nie mogą być legalnie użyte w komunikacji o produkcie z tym składnikiem.

Nie ustalono też dla oleju z wątroby rekina wartości referencyjnych spożycia ani górnego tolerowanego poziomu spożycia. Nie jest to składnik odżywczy, więc takich wielkości się dla niego nie wyznacza – w „Normach żywienia dla populacji Polski” ani sam olej, ani alkiloglicerole nie występują, a skwalen wymieniono wyłącznie przy okazji opisu frakcji niezmydlającej się tłuszczów, bez żadnej wartości liczbowej¹⁷.

Bezpieczeństwo stosowania oleju z wątroby rekina

Najlepiej udokumentowanym działaniem niepożądanym jest egzogenne lipidowe zapalenie płuc, czyli odczyn zapalny wywołany dostaniem się oleju do dróg oddechowych. Opisano je u dorosłego przyjmującego skwalen jako środek dostępny bez recepty¹⁸ oraz u niemowlęcia, któremu olej podawano w ramach tradycyjnego postępowania leczniczego¹⁹. W jednym z przypadków obecność skwalenu w popłuczynach oskrzelowo-pęcherzykowych potwierdzono chromatografią gazową sprzężoną ze spektrometrią mas, a w obrazie tomograficznym i w badaniu PET zmiana naśladowała nowotwór, z zagęszczeniem miąższu, zacienieniami typu mlecznej szyby i wychwytem znaczników²⁰. Opisy przypadków nie pozwalają oszacować częstości tego powikłania, ale wskazują realny mechanizm szkody i grupy podwyższonego ryzyka: małe dzieci, osoby z zaburzeniami połykania oraz osoby przyjmujące olej w pozycji leżącej.

Drugim sygnałem jest wpływ na gospodarkę lipidową przy wysokich dawkach, opisany w sekcji o skuteczności: wzrost cholesterolu całkowitego i spadek frakcji HDL po czterech tygodniach przyjmowania ponad siedmiu gramów składników czynnych na dobę, ustępujący po odstawieniu¹⁴.

Dane toksykologiczne są ubogie i pochodzą wyłącznie od zwierząt. W badaniu na szczurach jednorazowa dawka 2000 mg/kg masy ciała oraz dawka 1000 mg/kg na dobę przez 28 dni, czyli odpowiednio 200 i 100 razy więcej niż maksymalna dawka zalecana przez producentów suplementów u ludzi, nie wywołały zgonów, zmian klinicznych, hematologicznych, biochemicznych ani histologicznych²¹. Badanie dotyczyło wyciągu alkoksyglicerolowego, a nie całego oleju ze skwalenem, trwało 28 dni i było prowadzone na gryzoniach, więc nie jest dowodem bezpieczeństwa stosowania przewlekłego u człowieka. Powtarzane w piśmiennictwie zdanie o braku znanych działań niepożądanych przy 100 mg trzy razy na dobę⁸ opisuje brak doniesień, a nie wynik badania bezpieczeństwa, i nie powinno być cytowane jako dowód.

Nie odnaleziono danych o bezpieczeństwie stosowania oleju z wątroby rekina w ciąży i podczas karmienia piersią ani u dzieci. Jedyne doniesienie pediatryczne to opis lipidowego zapalenia płuc u niemowlęcia, któremu podawano olej¹⁹. Opis pojedynczego przypadku nie pozwala oszacować ryzyka, ale w połączeniu z brakiem jakichkolwiek danych o bezpieczeństwie u dzieci i z podatnością małych dzieci na zachłyśnięcie płynnym olejem stanowi przesłankę przeciw podawaniu preparatu w tej grupie wieku.

Nie badano też wpływu oleju z wątroby rekina na leczenie hipolipemizujące. Skwalen jest prekursorem cholesterolu³, a przy wysokich dawkach oleju opisano wzrost cholesterolu całkowitego¹⁴, więc pytanie o osobę przyjmującą statynę jest zasadne. Danych, które pozwalałyby na nie odpowiedzieć, nie ma.

Dawkowanie oleju z wątroby rekina

Nie istnieje dawka o wykazanej skuteczności, ponieważ nie wykazano skuteczności w żadnym wskazaniu. Poniższe wartości pochodzą z badań i z piśmiennictwa przeglądowego i służą wyłącznie do rozpoznania, czy dawka w konkretnym preparacie mieści się w zakresie, który był kiedykolwiek badany.

Przy ocenie preparatu sprawdzaj deklarowaną zawartość alkilogliceroli, a nie masę oleju w kapsułce. Alkiloglicerole stanowią w surowym oleju rzędu 10% frakcji niezmydlającej się¹, więc kapsułka „1000 mg oleju z wątroby rekina” i kapsułka „1000 mg alkilogliceroli” to dwa zupełnie różne produkty.

Postacie oleju z wątroby rekina

Najczęstszą postacią są kapsułki miękkie z olejem surowym lub oczyszczonym. Preparaty różnią się między sobą tym, czy deklarują zawartość alkilogliceroli, czy tylko masę oleju, i jest to najważniejsze kryterium ich porównania, bo skład oleju zależy od gatunku rekina i od sposobu pozyskania. W badaniach klinicznych stosowano wyciąg oczyszczony i standaryzowany na alkiloglicerole (Alkyrol)⁴, a badania toksykologiczne prowadzono na wyciągu uzyskiwanym w warunkach nadkrytycznych²¹. Wyników uzyskanych dla wyciągu oczyszczonego nie można przenosić na olej surowy, w którym alkiloglicerole są mniejszościowym składnikiem frakcji niezmydlającej się¹.

Osobną kategorią są preparaty czystego skwalenu, sprzedawane niekiedy pod tą samą etykietą marketingową co olej z wątroby rekina. Nie zawierają one alkilogliceroli, czyli składnika, któremu przypisuje się badane działanie, a przy tym skwalen bywa dziś pozyskiwany ze źródeł nierekinowych, głównie z olejów roślinnych oraz z hodowli mikroorganizmów zmodyfikowanych genetycznie²². Deklaracja „skwalen” na opakowaniu nie mówi więc ani o pochodzeniu składnika, ani o obecności alkilogliceroli.

Poza postaciami doustnymi olej z wątroby rekina bywa składnikiem preparatów do stosowania miejscowego. Prace nad takimi formulacjami są na etapie przedklinicznym: emulożele z olejem z wątroby rekina badano dotąd w modelach obrzęku i gojenia ran u zwierząt, bez badań u ludzi²³.