Olejek goździkowy

Olejek goździkowy to olejek eteryczny otrzymywany przez destylację z parą wodną z suszonych pąków kwiatowych goździkowca korzennego (Syzygium aromaticum)¹. Głównymi składnikami są eugenol, octan eugenylu i β-kariofilen². Olejek goździkowy stosuje się miejscowo, głównie w jamie ustnej i na zęby, a w pojedynczych badaniach także na skórę i okolicę odbytu. Stosowania w jamie ustnej dotyczą oba wskazania monografii Europejskiej Agencji Leków (EMA), a jedyne badanie z podaniem doustnym dotyczyło wyciągu wodnego z pąków, nie olejku¹. Doustne przyjmowanie samego olejku nie ma oparcia w badaniach klinicznych, a u małych dzieci 5–10 ml wypitego olejku wywoływało zagrażającą życiu niewydolność wątroby³.

Synonimy i nazewnictwo olejku goździkowego

Monografia unijna podaje polską nazwę „olejek eteryczny goździkowy”, a jako nazwę łacińską surowca Syzygium aromaticum (L.) Merill et L. M. Perry, floris aetheroleum. Farmakopealna nazwa łacińska to Caryophylli floris aetheroleum, a angielska clove oil. Surowiec odpowiada monografii Farmakopei Europejskiej 01/2008:1091¹. W piśmiennictwie dla tej samej rośliny używa się też synonimu Eugenia caryophyllata Thunb., a goździkowiec należy do rodziny mirtowatych (Myrtaceae)². Eugenol (4-allilo-2-metoksyfenol) jest głównym składnikiem olejku i występuje też jako osobna substancja, między innymi w stomatologicznych pastach z tlenkiem cynku⁴.

Działanie olejku goździkowego

Działanie przeciwbólowe olejku przypisuje się eugenolowi, który blokuje bramkowane napięciem kanały sodowe w neuronach przewodzących ból. Z tego powodu eugenol stosuje się jako środek znieczulający miejscowo⁵. W hodowli ludzkich komórek odontoblastopodobnych eugenol pobudzał receptor TRPV1, a po 20 minutach kontaktu receptor przestawał reagować⁶. Takie odczulenie jest proponowanym wyjaśnieniem ulgi w bólu zęba, ale wykazano je wyłącznie in vitro.

U myszy olejek podany dootrzewnowo w dawce 33 mg/kg zmniejszał reakcję na ból, obrzęk zapalny i gorączkę⁷. Przeglądy opisują też działanie przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze i przeciwwirusowe, prawie w całości w modelach laboratoryjnych². Te dane nie mówią nic o skuteczności olejku u ludzi.

Skuteczność kliniczna olejku goździkowego

Badania kliniczne olejku i preparatów z eugenolem obejmowały od 35 do 270 osób, a w części z nich stężenia olejku w preparacie nie podano. Najwięcej danych dotyczy znieczulenia powierzchniowego błony śluzowej jamy ustnej i preparatów z eugenolem w stomatologii.

Czy olejek goździkowy znieczula błonę śluzową jamy ustnej przed wkłuciem?

Działanie znieczulające wykazano w jednym badaniu z grupą placebo. U 73 dorosłych ochotników żel goździkowy i żel z benzokainą 20% nakładano na 5 minut na błonę śluzową przy kle szczęki, a potem wykonywano wkłucie igłą. Oba żele dawały mniejszy ból niż odpowiadające im placebo, a różnicy między żelem goździkowym i benzokainą nie wykazano⁸. Żel przygotowano samodzielnie i jego stężenia nie podano.

U dzieci olejek goździkowy porównywano tylko z innymi środkami, bez placebo. W badaniu z randomizacją u dzieci w wieku 7–10 lat olejek goździkowy, krem EMLA 5% i żel lidokainy 2% zmniejszały ból przy wkłuciu w podobnym stopniu⁹. U 60 dzieci w wieku 9–10 lat żel goździkowo-papajowy działał podobnie jak żel z benzokainą i schładzanie lodem¹⁰. Monografia EMA nie zaleca stosowania olejku poniżej 18. roku życia, bo bezpieczeństwa w tej grupie nie ustalono¹.

Czy olejek goździkowy łagodzi ból zęba?

Wskazanie „doraźne łagodzenie bólu zęba spowodowanego ubytkiem” monografia EMA uznaje wyłącznie na podstawie długotrwałego stosowania¹. Przegląd systematyczny 21 badań o roślinnych środkach przeciwbólowych w stomatologii wymienia eugenol obok kurkuminy i kapsaicyny wśród środków najlepiej udokumentowanych. Autorzy podkreślają, że preparaty nie są standaryzowane, a badania są zbyt małe¹¹. Monografia traktuje olejek jako rozwiązanie tymczasowe, do czasu wizyty u stomatologa¹.

Czy preparaty z eugenolem zapobiegają suchemu zębodołowi i łagodzą ból przy nim?

Przy suchym zębodole badano stomatologiczne pasty i opatrunki z eugenolem, a nie olejek do samodzielnego użytku. Przegląd Cochrane objął 49 badań z randomizacją i 6771 uczestników, z czego tylko 3 badania miały niskie ryzyko błędu systematycznego. Płukanie i żel z chlorheksydyną prawdopodobnie zmniejszają ryzyko suchego zębodołu (dowody umiarkowanej pewności), a 21 innych środków oceniono w pojedynczych badaniach, za małych do wniosku. W leczeniu suchego zębodołu opatrunek Alvogyl (stara formuła) zmniejszał ból w 7. dniu o 1,4 punktu w wizualnej skali analogowej bólu (VAS) bardziej niż pasta z tlenkiem cynku i eugenolem, ale opiera się to na 2 badaniach z 80 osobami i dowodach bardzo niskiej pewności⁴.

W metaanalizie sieciowej 37 badań z randomizacją (4716 pacjentów po usunięciu dolnego zęba mądrości) pasta eugenolowa zmniejszała szansę wystąpienia suchego zębodołu względem placebo o około 94% (iloraz szans 0,06). Przedział niepewności sięgał jednak od niemal całkowitego zapobiegania do zmniejszenia szansy o niespełna jedną czwartą, a dowody o umiarkowanej sile autorzy przypisali tylko fibrynie bogatopłytkowej i żelowi chlorheksydyny¹². W badaniu z jednego ośrodka u 270 pacjentów suchy zębodół wystąpił u 10% osób bez leczenia, u 2% po żelu chlorheksydyny i u żadnej osoby po paście eugenolowej¹³. Przy już rozwiniętym suchym zębodole eugenol na gazie zmniejszał ból u 35 pacjentów, w pierwszych 15 minutach słabiej niż żel z prylokainą i lidokainą, a przez kolejne 48 godzin różnicy nie wykazano¹⁴.

Czy krem z olejkiem goździkowym leczy przewlekłą szczelinę odbytu?

Dowodem jest jedno badanie z randomizacją. U 55 pacjentów krem z olejkiem goździkowym 1% stosowany przez 6 tygodni doprowadził po 3 miesiącach do wygojenia szczeliny u 60% chorych, a leczenie środkami zmiękczającymi stolec i kremem z lidokainą 5% u 12%. Ciśnienie spoczynkowe zwieracza w manometrii było niższe w grupie olejku¹⁵. Zaślepieni byli tylko pacjenci, a w grupie kontrolnej nie stosowano leków pierwszego wyboru. Przegląd Cochrane 75 badań z 5031 uczestnikami uznał olejek goździkowy za obiecujący wyłącznie na podstawie tego jednego badania, bez porównania z nitrogliceryną, diltiazemem czy toksyną botulinową¹⁶.

Czy olejek goździkowy łagodzi przewlekły świąd skóry?

Przewagi olejku nad wazeliną nie wykazano. U 50 osób ze świądem przy chorobach wątroby, nerek albo cukrzycy olejek goździkowy albo wazelinę nakładano dwa razy na dobę przez 2 tygodnie. Nasilenie świądu w skali 5-D zmniejszyło się istotnie wyłącznie w grupie olejku, ale porównanie obu grup nie dało istotnej różnicy¹⁷. Badania nie opisano jako randomizowanego ani zaślepionego.

Czy płukanki i pasty z goździkiem zmniejszają płytkę nazębną i zapalenie dziąseł?

Badano wyłącznie preparaty wieloskładnikowe, więc udziału goździka nie da się wydzielić. W badaniu z randomizacją u 40 pacjentów płukanka z olejkiem herbacianym, goździkiem i bazylią zmniejszała płytkę i zapalenie dziąseł podobnie jak dostępna w handlu płukanka z olejkami eterycznymi przez 21 dni. Dwóch z pięciu autorów pracowało w dziale badań firmy kosmetycznej Anchor Health and Beauty Care¹⁸. W półrocznym badaniu z randomizacją (150 osób w analizie) pasta z goździkiem, pięcioma innymi składnikami roślinnymi, solami cynku i fluorem zmniejszyła płytkę o około jedną czwartą, a krwawienie z dziąseł o około trzy czwarte bardziej niż pasta z samym fluorem¹⁹.

Czy przyjmowanie goździka obniża stężenie glukozy we krwi?

Dla olejku goździkowego przyjmowanego doustnie badań klinicznych nie ma. Jedyne badanie u ludzi dotyczyło innego surowca, rozpuszczalnego w wodzie wyciągu polifenolowego z pąków. U 13 ochotników 250 mg wyciągu na dobę przez 30 dni obniżało glikemię 2 godziny po posiłku o 13–17 mg/dl. Badanie było otwarte, bez grupy kontrolnej, a czterech z sześciu autorów pracowało u producenta wyciągu albo u dystrybutora suplementów²⁰.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla olejku goździkowego

Olejek goździkowy nie ma dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego, które ocenia Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA). W unijnym rejestrze nie ma dla goździkowca żadnego wpisu, ani dopuszczonego, ani odmownego²¹. Oświadczenia dla substancji roślinnych z art. 13(1) rozporządzenia (WE) 1924/2006 od 2010 roku czekają na ocenę, więc żadne sformułowanie o wpływie goździka na jamę ustną, trawienie czy odporność nie jest oświadczeniem zatwierdzonym.

Olejek goździkowy ma natomiast monografię Europejskiej Agencji Leków jako tradycyjny roślinny produkt leczniczy, w trybie dyrektywy 2001/83/WE, a nie prawa żywnościowego. Monografia EMA/HMPC/534924/2010, przyjęta 13 września 2011 roku, obejmuje dwa wskazania oparte wyłącznie na długotrwałym stosowaniu: objawowe leczenie łagodnych stanów zapalnych jamy ustnej i gardła oraz doraźne łagodzenie bólu zęba spowodowanego ubytkiem. Dotyczy wyłącznie postaci do stosowania na zęby i błonę śluzową jamy ustnej¹. Przegląd okresowy z lat 2011–2020 nie znalazł nowych danych uzasadniających zmianę monografii²².

W katalogu nowej żywności (rozporządzenie (UE) 2015/2283) nie ma wpisu dla Syzygium aromaticum²³. Eugenol jako substancja aromatyczna w żywności ma ustalone przez Wspólny Komitet Ekspertów FAO/WHO ds. Dodatków do Żywności (JECFA) dopuszczalne dzienne pobranie 0–2,5 mg/kg masy ciała²⁴.

Bezpieczeństwo stosowania olejku goździkowego

Wypicie 5–10 ml olejku goździkowego przez małe dziecko zagraża życiu. Monografia EMA opisuje stany zagrożenia życia po doustnym podaniu 5–10 ml olejku dzieciom poniżej 2. roku życia¹. U 15-miesięcznego chłopca po 10 ml olejku wystąpiła piorunująca niewydolność wątroby³.

Po spożyciu olejku przez dzieci opisywano śpiączkę, drgawki, zaburzenia krzepnięcia i ostre uszkodzenie wątroby²⁵, rozsiane wykrzepianie wewnątrznaczyniowe z martwicą komórek wątroby u 2-latka²⁶ oraz depresję ośrodkowego układu nerwowego i kwasicę z dużą luką anionową u 7-miesięcznego niemowlęcia²⁷. U 15-miesięcznego chłopca aktywność aminotransferazy alaninowej (ALT) przekroczyła 13 000 U/l po dobie, a po dożylnej N-acetylocysteinie parametry wątroby i stan kliniczny poprawiły się w ciągu 4 dni. W brytyjskiej bazie danych liczba domowych wypadków z produktami do aromaterapii wzrosła 14-krotnie w latach 1994–1999³. Monografia EMA wymienia też hipoglikemię wśród skutków przedawkowania i zaleca leczenie podtrzymujące, odnotowując doniesienia o skutecznym użyciu N-acetylocysteiny jako odtrutki. Przedawkowania przy stosowaniu w jamie ustnej i na ząb nie opisano¹.

Przy stosowaniu miejscowym monografia podaje podrażnienia błony śluzowej i reakcje alergiczne o nieznanej częstości. Przy nakładaniu na ząb trzeba unikać kontaktu olejku z dziąsłem¹. W sieci ośrodków dermatologicznych IVDK eugenol testowano płatkowo u od 1658 do 4238 pacjentów z podejrzeniem kontaktowego zapalenia skóry (zależnie od okresu badania). Uczulenie na eugenol stwierdzono u 0,4% badanych, a na pokrewny izoeugenol u 1,1%²⁸. Eugenol należy do alergennych składników balsamu peruwiańskiego²⁹, a monografia przeciwwskazuje olejek przy nadwrażliwości na substancję czynną albo na balsam peruwiański¹.

Stosowania w ciąży i podczas karmienia piersią monografia nie zaleca z powodu braku danych. Eugenol dawał niejednoznaczne wyniki w testach genotoksyczności i rakotwórczości, a dla całego olejku odpowiednich badań toksyczności reprodukcyjnej, genotoksyczności i rakotwórczości nie przeprowadzono¹.

Interakcje olejku goździkowego

Monografia EMA nie odnotowuje interakcji olejku goździkowego z lekami¹. Monografia obejmuje przy tym tylko krótkotrwałe stosowanie w jamie ustnej.

Dawkowanie olejku goździkowego

Monografia EMA podaje dawkowanie wyłącznie dla dorosłych i tylko do stosowania w jamie ustnej, najwyżej przez tydzień. Dawek do przyjmowania doustnego nie ustalono.

Postacie olejku goździkowego

Olejek goździkowy jest dostępny jako czysty olejek eteryczny oraz jako składnik płynów do płukania jamy ustnej¹⁸ i past do zębów¹⁹. Monografia EMA obejmuje płynne postacie do stosowania na zęby i błonę śluzową jamy ustnej, czyli olejek nierozcieńczony, roztwory i płukanki, a także żel 20%¹. Pasty z tlenkiem cynku i eugenolem oraz opatrunki do zębodołu są materiałami stomatologicznymi, których używa lekarz w gabinecie⁴. Wyciąg wodny z pąków, badany przy glikemii, jest innym surowcem niż olejek²⁰.