Pau d’arco

Pau d’arco to kora wewnętrzna drzew z rodzaju Handroanthus (dawniej Tabebuia) z rodziny bignoniowatych (Bignoniaceae), przede wszystkim lapacho czerwonego, Handroanthus impetiginosus. Drzewo rośnie w lasach Ameryki Południowej, a wywar z kory wewnętrznej pije się tam tradycyjnie przy zakażeniach bakteryjnych i grzybiczych, gorączce, malarii oraz chorobach żołądka i pęcherza moczowego¹. W latach 60. XX wieku prasa brazylijska i argentyńska opisywała korę jako „cudowny lek” na raka, a amerykański Narodowy Instytut Raka (NCI, National Cancer Institute) zaczął wtedy badać jej związki. Za główne składniki czynne uważa się dwa naftochinony, lapachol i β-lapachon¹. W suplementach diety pau d’arco jest dostępne jako susz kory do naparów, kapsułki albo tabletki z mieloną korą lub wyciągiem i syropy². Jedyne badanie kliniczne kory podawanej bez innych ziół objęło 12 osób i nie miało grupy kontrolnej³.

Synonimy i nazewnictwo pau d’arco

• Nazwa łacińska: Handroanthus impetiginosus (Mart. ex DC.) Mattos, synonimy Tabebuia impetiginosa (Mart. ex DC.) Standl. i Tabebuia avellanedae Lorentz ex Griseb.¹. W medycynie tradycyjnej Ameryki Południowej w leczeniu nowotworów stosuje się pięć gatunków tego rodzaju⁴.
• Nazwy zwyczajowe: pau d’arco (brazylijska)⁵, ipê roxo (brazylijska)⁶, red lapacho (angielska)¹, taheebo (nazwa handlowa kory i jej wyciągów)^7,8.
• Surowiec: kora wewnętrzna (łyko), w 88% preparatów tradycyjnych surowcem jest kora⁴.
• Główne grupy związków: naftochinony (lapachol, β-lapachon, furanonaftochinony), irydoidy, flawonoidy, triterpeny i polisacharydy⁹ oraz antrachinony⁷.

Działanie pau d’arco

Wszystkie opisane mechanizmy pochodzą z hodowli komórkowych i badań na zwierzętach. Wodny wyciąg z kory wewnętrznej hamował w makrofagach wytwarzanie prostaglandyny E₂ i tlenku azotu oraz ekspresję cyklooksygenazy 2 (COX-2), a podawany myszom doustnie w dawce 100 mg/kg przez tydzień znosił obrzęk ucha wywołany kwasem arachidonowym⁸. U myszy wodny wyciąg w dawkach 100–400 mg/kg zmniejszał reakcję bólową o 44–64%, a u szczurów obrzęk łapy o 12,9%⁵. Autorzy przeglądu prac doświadczalnych uznali działanie przeciwzapalne za najlepiej udokumentowane spośród działań kory¹⁰.

Wyciągi i wyizolowane związki hamują namnażanie komórek nowotworowych wielu linii, a najczęściej badanym związkiem jest β-lapachon⁹. Wyniki badań toksykologicznych tych samych substancji są niejednoznaczne i zależą od dawki oraz czasu podawania⁴. Działanie wyciągu nie musi zależeć od β-lapachonu: u myszy z guzem wyciąg z kory wydłużał przeżycie w tym samym stopniu co β-lapachon, choć metodami chromatograficznymi nie wykryto w nim tego związku¹¹.

Lapachol i antrachinony z kory hamowały w warunkach in vitro wzrost Helicobacter pylori. Najmniejsze stężenie hamujące lapacholu wynosiło 4 µg/ml, mniej niż metronidazolu (32 µg/ml) i znacznie więcej niż amoksycyliny (0,063 µg/ml)⁷. Frakcje wyciągu hamowały też agregację płytek krwi królika wywołaną kolagenem i kwasem arachidonowym¹², a lapachol działał u myszy jak antagonista witaminy K¹³. Danych farmakokinetycznych dotyczących kory u ludzi nie ma.

Skuteczność kliniczna pau d’arco

Dowody kliniczne dla pau d’arco ograniczają się do jednego badania samej kory bez grupy kontrolnej oraz do badań preparatów wieloskładnikowych. Nie opublikowano metaanalizy ani RCT (randomizowanego badania kontrolowanego) oceniających samą korę.

Czy stosowanie pau d’arco łagodzi bolesne miesiączkowanie?

Dane nie pozwalają stwierdzić, że stosowanie pau d’arco łagodzi bolesne miesiączkowanie, bo jedyne badanie nie miało grupy porównawczej. W otwartym badaniu jednoramiennym 12 zdrowych kobiet z pierwotnym bolesnym miesiączkowaniem przyjmowało przez 8 tygodni 1050 mg kory na dobę w kapsułkach zawierających także 75 mg rutyny. Głównym celem była ocena bezpieczeństwa. Natężenie bólu w skali wzrokowo-analogowej (VAS, visual analogue scale, 0–100) wynosiło wyjściowo średnio 74, a 4 godziny po pierwszej dawce 41, czyli o 33 punkty mniej. W 8. tygodniu, gdy pomiar objął 8 kobiet, wynosiło 44³.

Bez placebo nie da się oddzielić działania kory od efektu oczekiwania i naturalnej zmienności bólu miesiączkowego. Badanie ukończyło 9 z 12 kobiet, a 5 z 12 przyjmowało w tym czasie inne środki przeciwbólowe, w tym NLPZ (niesteroidowe leki przeciwzapalne) i imbir. Wpływ bólu na codzienne funkcjonowanie i jakość życia nie zmieniły się istotnie. Autorzy nie znaleźli handlowego preparatu z samą korą o odpowiedniej standaryzacji, więc podawali produkt z dodatkiem rutyny³.

Czy stosowanie pau d’arco pomaga w leczeniu nowotworów?

Nie wykazano, żeby stosowanie pau d’arco wydłużało przeżycie albo zmniejszało guzy u ludzi. Dwa przeglądy systematyczne opisują cytotoksyczność wobec linii komórek nowotworowych i wyniki badań na zwierzętach: 78 prac o rodzaju Handroanthus⁴ i prace o działaniu antyproliferacyjnym wyciągów z Tabebuia⁹. Sam lapachol trafił do wczesnych badań klinicznych w programie NCI w latach 70.¹⁴, a pomimo zainteresowania rośliną od lat 60. dowody naukowe dla produktów z kory pozostają niewystarczające¹.

Czy badania β-lapachonu dotyczą suplementów z pau d’arco?

Badania kliniczne β-lapachonu i jego analogów dotyczą leków w ściśle określonych dawkach, a nie suplementów z kory. W badaniu fazy I analog β-lapachonu ARQ 761 podawano we wlewie dożylnym 42 chorym z zaawansowanymi guzami litymi. Najlepszą odpowiedzią była stabilizacja choroby u 12 z 32 ocenianych, a dawkę ograniczała niedokrwistość¹⁵. W podwójnie zaślepionym RCT fazy 2a 21 chorych z pierwotnym stwardniającym zapaleniem dróg żółciowych przyjmowało β-lapachon (HK-660S) 100 mg 2 razy dziennie albo placebo przez 12 tygodni. Aktywność fosfatazy zasadowej zmniejszyła się średnio o 15,2% wobec 6,6% w grupie placebo, a lek był dobrze tolerowany. Badanie było bardzo małe, a część wniosków opiera się na analizie podgrup przeprowadzonej po fakcie¹⁶.

Czy preparaty złożone z pau d’arco zapobiegają zapaleniu błony śluzowej jamy ustnej i nawrotom kłykcin?

Oba badania dotyczą preparatów wieloskładnikowych, więc działania samej kory nie oceniono. W badaniu fazy II bez grupy kontrolnej 40 chorych na raka głowy i szyi przyjmowało w trakcie radioterapii roztwór na bazie lapacho 3 razy dziennie. Zapalenie błony śluzowej jamy ustnej stopnia 2 wystąpiło u 27,5% chorych, stopnia 3 u 10%, a nikt nie przerwał radioterapii z jego powodu¹⁷. Bez grupy porównawczej nie wiadomo, czy to mniej niż bez preparatu.

W RCT z 261 chorymi po chirurgicznym wycięciu kłykcin kończystych odbytu 139 osób przyjmowało przez 30 dni preparat roślinny, a 122 nie dostawało niczego. Po 6 miesiącach nawrót wystąpił u 7,2% chorych z grupy preparatu i u 27,1% z grupy kontrolnej. Pau d’arco było jednym z kilku surowców preparatu, obok m.in. jeżówki, czepoty puszystej i andrografisu, a grupa kontrolna nie dostawała placebo¹⁸.

Czy stosowanie pau d’arco pomaga w kandydozie?

Skuteczności pau d’arco w kandydozie nie oceniono w badaniach klinicznych, choć w Australii kora należy do ziół zalecanych w nawracającej kandydozie sromu i pochwy. Wśród 223 australijskich pracowników ochrony zdrowia, z których 155 reprezentowało medycynę komplementarną, leki roślinne w tym wskazaniu zalecało 65,0%, a pau d’arco znalazło się obok czosnku wśród najczęściej wymienianych¹⁹. W medycynie tradycyjnej Ameryki Południowej korę stosuje się między innymi w zakażeniach grzybiczych¹.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla pau d’arco

Pau d’arco nie ma w Unii Europejskiej dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego. W rejestrze UE nie ma dla niego żadnego wpisu, ani oświadczenia dopuszczonego, ani odrzuconego²⁰.

Pau d’arco nie ma też statusu tradycyjnego roślinnego produktu leczniczego. W zestawieniu Europejskiej Agencji Leków nie ma dla niego monografii Komitetu do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC, Committee on Herbal Medicinal Products) ani wpisu na żadnym etapie oceny (stan na 13.10.2026)²¹.

W unijnym katalogu nowej żywności (rozporządzenie (UE) 2015/2283) nie ma wpisu dla pau d’arco pod żadną z jego nazw, więc katalog nie określa, czy kora jest nową żywnością²².

Bezpieczeństwo stosowania pau d’arco

Dane o bezpieczeństwie pochodzą z jednego badania 12 kobiet, z badań β-lapachonu jako leku i z badań na zwierzętach. Długotrwałego stosowania kory u ludzi nie oceniono.

W badaniu z bolesnym miesiączkowaniem zdarzenie niepożądane zgłosiło 9 z 12 kobiet, wszystkie łagodne, w tym biegunkę (2 osoby), nudności, wymioty, krwawienie z nosa i okresową dyspareunię (2 osoby). Dwie kobiety przerwały przyjmowanie z powodu nietolerancji. Nieprawidłowe wyniki badań laboratoryjnych miało 5 z 12 uczestniczek, a odchylenia wskazujące na niedokrwistość pojawiły się u więcej niż jednej, dlatego autorzy zalecili ich kontrolę u osób przyjmujących korę³. U chorych otrzymujących dożylnie analog β-lapachonu niedokrwistość wystąpiła u 79%, a u 26% przemijające niedotlenienie, prawdopodobnie z powodu methemoglobinemii¹⁵. Dawki i droga podania w tym badaniu nie odpowiadają suplementom.

Lapachol z kory pau d’arco działał u szczurów silnie poronnie. U ciężarnych samic lapachol podawany doustnie w okresie organogenezy, w dawce 10 albo 20 mg na zwierzę, powodował śmierć 99,2–100% zarodków i płodów, bez objawów toksyczności u matek^23,24. Podawany pod koniec ciąży w dawce 100 mg/kg hamował wzrost płodów²⁵, a β-lapachon działał u szczurów teratogennie²⁶. Bezpieczeństwa stosowania kory w ciąży i w okresie karmienia piersią nie badano u ludzi.

Wyciąg z kwiatów Tabebuia impetiginosa w dawkach 300 i 500 mg/kg uszkadzał u szczurów DNA komórek krwi i wątroby, a w dawce 100 mg/kg nie⁶. Badano kwiaty, a nie korę, z której wytwarza się suplementy. Autorzy przeglądu etnofarmakologicznego uznali korę za ogólnie bezpieczną, ale produkty na rynku mają zmienną jakość i skład¹.

Interakcje pau d’arco

Leki przeciwzakrzepowe i przeciwpłytkowe + pau d’arco

Przesłanki do interakcji z lekami przeciwzakrzepowymi pochodzą z badań mechanizmu działania i badań na zwierzętach, a nie z obserwacji pacjentów. Lapachol działa jak antagonista witaminy K: u myszy duża dawka 80–100 mg/kg obniżała stężenie białka C podobnie jak warfaryna, a podanie witaminy K3 znosiło ten efekt¹³. Zakłócenie cyklu witaminy K jest jedną z najważniejszych interakcji lapacho¹. Frakcje wyciągu hamowały in vitro agregację płytek krwi¹². W badaniu 12 kobiet przyjmujących 1050 mg kory na dobę INR (międzynarodowy współczynnik znormalizowany) pozostawał prawidłowy przez 8 tygodni, ale osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe wykluczono, a dawkę dobrano tak, żeby była znacznie mniejsza od dawki lapacholu opisanej jako przeciwkrzepliwa³. Badań interakcji kory z warfaryną, acenokumarolem ani lekami przeciwpłytkowymi u ludzi nie przeprowadzono.

Dawkowanie pau d’arco

Dawki pau d’arco nie ustalono. Schematy poniżej pochodzą z pojedynczych badań i dotyczą różnych preparatów.

Dawki β-lapachonu z badań leków (100 mg 2 razy dziennie doustnie albo wlewy dożylne) nie przekładają się na ilość kory, bo zawartość β-lapachonu w korze nie jest stała, a w części wyciągów nie wykryto go wcale¹¹.

Postacie pau d’arco

Pau d’arco jest dostępne jako susz kory wewnętrznej do wywarów i naparów, kapsułki i tabletki z mieloną korą albo wyciągiem oraz syropy. W porównaniu laboratoryjnym wyciąg metanolowy z kory, napar, tabletki i syrop różniły się zawartością fenoli i flawonoidów oraz aktywnością przeciwutleniającą, a cytotoksyczny dla komórek nowotworowych był tylko wyciąg metanolowy². Produkty z kory dostępne na rynku międzynarodowym mają zmienną jakość i skład¹.

Na etykiecie suplementu sprawdza się gatunek i część rośliny (kora wewnętrzna) oraz to, czy produkt zawiera inne składniki. W jedynym badaniu klinicznym kory kapsułki zawierały dodatkowo rutynę³.