Paulinia guarana

Paulinia guarana (Paullinia cupana Kunth) to pnącze z dorzecza Amazonki, którego nasiona są źródłem kofeiny. Owoce i nasiona guarany nie są nową żywnością w Unii Europejskiej, a w państwach członkowskich stosuje się je jako składnik napojów i suplementów diety¹. Nasienie guarany jest surowcem farmakopealnym, który musi zawierać co najmniej 3,5% kofeiny w przeliczeniu na suchą masę². W suplementach diety guarana jest dostępna jako proszek z nasion, suchy wyciąg standaryzowany na kofeinę i składnik napojów energetycznych oraz preparatów wieloskładnikowych.

Synonimy i nazewnictwo guarany

• Nazwa łacińska: Paullinia cupana Kunth, synonim Paullinia sorbilis Mart.². Monografia Europejskiej Agencji Leków (EMA) opisuje odmianę Paullinia cupana Kunth ex H.B.K. var. sorbilis (Mart.) Ducke³. Katalog nowej żywności podaje jeszcze synonim Paullinia brasiliensis Lodd. ex Radlk.
• Nazwy polskie: guarana, paulinia guarana, osmęta brazylijska¹.
• Surowiec: nasienie guarany (Guaranae semen) w Farmakopei Polskiej, nasienie paulinii gwarany (Paulliniae semen) w polskiej wersji monografii EMA.
• Nazwy obcojęzyczne: guarana, guaraná, guarana seed.
• Guaranina to dawna nazwa kofeiny wyizolowanej z guarany w 1826 roku¹.

Działanie guarany

Główną substancją czynną nasion guarany jest kofeina. Nasiona zawierają też inne metyloksantyny, teobrominę i teofilinę, oraz polifenole, katechinę i epikatechinę¹. W analizie nasion z trzech stanów Brazylii katechina i epikatechina były głównymi związkami fenolowymi, a dimery i trimery procyjanidyn typu A i B różniły próbki w zależności od miejsca uprawy⁴. Skład surowca zależy więc od pochodzenia, a zawartość kofeiny w preparatach rynkowych waha się wielokrotnie.

Wpływ kofeiny na funkcje poznawcze i nastrój jest dobrze udokumentowany. W roślinach zawierających kofeinę, takich jak kawa, herbata, kakao i guarana, towarzyszą jej inne fitozwiązki, które mogą działać samodzielnie albo zmieniać działanie kofeiny, ale badań tej zależności jest mało⁵. Pytanie, czy guarana działa inaczej niż zawarta w niej kofeina, pozostaje otwarte. Na podstawie metaanalizy badań nad funkcjami poznawczymi nie da się ustalić, czy obserwowany efekt pochodzi od kofeiny, czy od innych składników⁶. W badaniu wysiłkowym dawki kofeiny w guaranie i w kofeinie porównawczej nie były zrównane, więc tej kwestii również nie dało się ocenić⁷.

Skuteczność kliniczna guarany

Najwięcej badań dotyczy jednorazowej dawki guarany i jej wpływu na szybkość wykonywania zadań umysłowych. Drugą grupą są małe badania brazylijskie nad zmęczeniem u chorych na nowotwory, prawie wszystkie z jednego ośrodka. Badań nad samą guaraną w redukcji masy ciała nie ma, a badania preparatów wieloskładnikowych nie pozwalają ocenić udziału guarany.

Czy przyjęcie jednorazowej dawki guarany poprawia koncentrację i szybkość reakcji?

Przyjęcie jednorazowej dawki guarany nieznacznie skraca czas reakcji, ale nie zwiększa dokładności wykonywania zadań. Wykazała to metaanaliza 8 badań kontrolowanych placebo z udziałem 328 osób, w których stosowano od 37,5 do 500 mg guarany zawierającej od 4,3 do 100 mg kofeiny. Uśredniony wpływ na wszystkie miary poznawcze był pomijalny, czas reakcji skracał się w małym stopniu (g Hedgesa 0,202), a dokładność się nie zmieniała. Wielkość efektu nie zależała od dawki ani od czasu, jaki upłynął do testu⁶. Metaanaliza objęła mało badań, z różnymi preparatami o różnej zawartości kofeiny.

Pierwsze dodatnie wyniki pochodzą z jednego ośrodka w Wielkiej Brytanii. W badaniu kontrolowanym placebo z udziałem 28 osób w wieku 18–24 lat jednorazowa dawka 75 mg suchego wyciągu z guarany (około 9 mg kofeiny) poprawiała wykonanie zadań wymagających uwagi, choć z oznakami mniejszej dokładności, oraz zadań polegających na odejmowaniu⁸. W kolejnym badaniu tego zespołu u 26 osób porównano dawki 37,5, 75, 150 i 300 mg standaryzowanego wyciągu. Stwierdzono poprawę pamięci i wyższe oceny czujności, przy czym po dwóch niższych dawkach efekty były korzystniejsze niż po wyższych⁹. Brak zależności efektu od dawki i bardzo małe ilości kofeiny autorzy uznali za argument, że działanie nie wynika z samej kofeiny. Obie prace były małe i krótkie.

Nowsze badania nie potwierdzają spójnego efektu. W badaniu z randomizacją z udziałem 20 osób ani 500 mg guarany zawierającej 130 mg kofeiny, ani 100 mg czystej kofeiny nie zmieniły czasu reakcji w testach poznawczych¹⁰. W badaniu z udziałem 25 osób przyjęcie guarany skróciło czas reakcji w porównaniu z placebo, ale nie w porównaniu z kofeiną w dawce 5 mg/kg masy ciała¹¹. Pięciodniowe przyjmowanie preparatu handlowego (350 mg trzy razy na dobę) przez 27 zdrowych osób nie zmieniło samopoczucia, lęku ani nastroju w porównaniu z placebo¹². Wcześniejsze brazylijskie badanie z randomizacją u 30 zdrowych ochotników także nie wykazało wpływu guarany na funkcje poznawcze, lęk i sen¹³.

W badaniu z randomizacją u 129 młodych dorosłych po przyjęciu preparatu witaminowo-mineralnego z dodatkiem guarany poprawiły się szybkość i dokładność wykonywania zadania wymagającego uwagi, a zmęczenie umysłowe w ciągu godziny testów narastało wolniej¹⁴. Udziału samej guarany nie da się w tym badaniu wyodrębnić.

Czy stosowanie guarany poprawia funkcje poznawcze u osób starszych?

Dowodów na to brak. W badaniu z randomizacją u 45 zdrowych osób starszych długotrwałe przyjmowanie guarany nie zmieniło funkcji poznawczych w porównaniu z kofeiną ani z placebo¹⁵. W sieciowej metaanalizie 25 badań z udziałem 1861 zdrowych osób starszych guarana zajęła pierwsze miejsce w rankingu dla sprawności percepcyjno-ruchowej, ale tę domenę oceniały tylko trzy badania¹⁶. Pozycja w rankingu sieciowej metaanalizy nie mówi, jak duży jest efekt.

Czy stosowanie guarany zwiększa wydolność fizyczną?

Dane są nieliczne i dotyczą małych grup. W badaniu z randomizacją u 11 osób trenujących wytrzymałościowo 500 mg guarany (130 mg kofeiny) zwiększyło pracę wykonaną w 15-minutowej próbie na czas o około 4% wobec placebo. Efekt oceniono jako bardzo mały do małego, a 100 mg czystej kofeiny nie różniło się ani od guarany, ani od placebo⁷. U 27 piłkarzy poniżej 17. roku życia 3 g proszku z nasion przyjęte godzinę przed testami wydłużyło dystans w teście wysiłku przerywanego, ale nie poprawiło skoku, sprintu ani zwinności¹⁷. W obu badaniach nie wiadomo, czy wynik daje coś innego niż kofeina.

Czy stosowanie guarany zmniejsza zmęczenie u chorych na nowotwory?

Wyniki metaanaliz są sprzeczne, a jakość dowodów jest bardzo niska. Badania pierwotne prowadził w większości jeden ośrodek w Santo André w stanie São Paulo (Faculdade de Medicina do ABC) z udziałem tego samego badacza, który jest też współautorem dwóch metaanaliz na ten temat.

Badanie z 2011 roku objęło 75 pacjentek z rakiem piersi w trakcie chemioterapii, które przyjmowały 50 mg suchego wyciągu dwa razy na dobę przez 21 dni, a po tygodniu przerwy przechodziły na placebo albo odwrotnie. Zmęczenie w kilku skalach zmniejszyło się w porównaniu z placebo, bez nasilenia bezsenności, lęku i depresji¹⁸. Pozostałe badania tego zespołu tej korzyści nie potwierdziły:

• u 36 pacjentek z rakiem piersi w trakcie radioterapii 75 mg guarany na dobę nie zmniejszyło zmęczenia ani objawów depresji¹⁹,
• u 40 pacjentów z guzami litymi oczyszczony wyciąg PC-18 po randomizacji nie różnił się od placebo, a poprawę widziano tylko w otwartej fazie bez grupy kontrolnej²⁰,
• w dwóch badaniach z randomizacją u pacjentek z wczesnym rakiem piersi wyciąg PC-18 nie był lepszy od placebo, a jeden ze współautorów jest związany z prywatnym laboratorium²¹,
• u 60 pacjentów z nowotworami głowy i szyi w trakcie chemioradioterapii jakość życia po drugim cyklu chemioterapii była gorsza w grupie guarany niż w grupie placebo, a po leczeniu chorzy tracili więcej masy ciała i częściej wymagali żywienia przez zgłębnik²².

Metaanaliza 3 badań u chorych na raka piersi, z przeglądem obejmującym 7 badań i 427 pacjentów, nie wykazała różnicy wobec placebo (różnica średnich −0,02). Przedział wyników obejmował wyraźną poprawę, brak efektu i pogorszenie, a jakość dowodów w skali GRADE oceniono jako bardzo niską²³. Metaanaliza 32 badań z randomizacją (4896 pacjentów) nie wykazała zmniejszenia zmęczenia w podgrupie trzech badań nad guaraną²⁴. Tak samo wypadła podgrupa guarany w metaanalizie 14 badań nad fitoterapią, w której większość prac miała wysokie albo niejasne ryzyko błędu, a pewność dowodów była bardzo niska²⁵.

Korzystny wynik podała jedna metaanaliza, obejmująca 4 pełne publikacje i 1 streszczenie zjazdowe (229 pacjentów). Zmęczenie zmniejszało się w stopniu umiarkowanym do dużego (standaryzowana różnica średnich −0,77), ale wyniki poszczególnych badań bardzo się od siebie różniły, a przeszukano tylko dwie bazy danych²⁶. Komitet do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych EMA w przeglądzie z 2022 roku uznał, że w tym wskazaniu skuteczności nie wykazano²⁷.

W otwartym badaniu bez grupy kontrolnej u 30 chorych z zaawansowanym nowotworem i brakiem łaknienia (18 ukończyło) masa ciała wzrosła o ponad 5% tylko u 2 osób²⁸. Takie badanie nie pozwala ocenić skuteczności.

Czy stosowanie guarany pomaga zmniejszyć masę ciała?

Nie ma badania, w którym oceniano by samą guaranę w redukcji masy ciała. Guarana występuje w badaniach wyłącznie jako składnik mieszanek. Stosowanie preparatu z efedrą (ma huang) i guaraną zmniejszyło masę ciała w ciągu 8 tygodni o 4,0 kg wobec 0,8 kg po placebo, ale 8 z 35 osób przerwało jego przyjmowanie z powodu działań niepożądanych²⁹. Przyjmowanie mieszanki yerba mate, guarany i damiany zmniejszyło masę ciała w 45-dniowym badaniu u 47 osób z nadwagą o 5,1 kg wobec 0,3 kg po placebo³⁰, a w 12-tygodniowym badaniu mieszanki kilku wyciągów roślinnych u około 100 osób masa ciała nie różniła się od placebo³¹. Wniosek odmowny dotyczy też oświadczenia o spalaniu tłuszczu dla połączenia guarany z zieloną herbatą (sekcja niżej).

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla guarany

Guarana nie ma w Unii Europejskiej dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego. Rejestr oświadczeń UE zawiera dla niej dwa wpisy odmowne. Pierwszy dotyczy wyciągu z guarany i ochrony DNA, białek i lipidów przed uszkodzeniem oksydacyjnym (art. 13(1)), drugi połączenia wyciągów z guarany i zielonej herbaty jako pomocy w spalaniu tłuszczu (art. 13(5))³². Kofeina, główna substancja czynna guarany, także nie ma dopuszczonego oświadczenia. Wszystkie wnioski dla niej, w tym o zwiększaniu czujności i o wydolności fizycznej, zostały odrzucone³³. Guarana nie jest składnikiem odżywczym, więc nie ustala się dla niej norm spożycia ani górnego tolerowanego poziomu spożycia.

Poza oświadczeniami zdrowotnymi żywności guaranę obejmują dwa inne reżimy prawne:

• Tradycyjny produkt leczniczy roślinny (dyr. 2001/83/WE). Komitet do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC) EMA przyjął w 2013 roku monografię unijną nasienia guarany. Wskazaniem jest łagodzenie objawów zmęczenia i uczucia osłabienia, uznane wyłącznie na podstawie długotrwałego stosowania. Badania kliniczne nie były podstawą tej oceny³. W przeglądzie okresowym z 2022 roku komitet uznał, że monografia nie wymaga zmian²⁷. Monografia dotyczy produktów leczniczych. Suplementów diety nie obejmuje.
• Nowa żywność (rozp. (UE) 2015/2283). Owoce i nasiona guarany nie są nową żywnością i nie wymagają zezwolenia¹.

Bezpieczeństwo stosowania guarany

Bezpieczeństwo guarany wyznacza przede wszystkim zawarta w niej kofeina. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (European Food Safety Authority, EFSA) uznał, że u zdrowych dorosłych nie budzą zastrzeżeń jednorazowe dawki do 200 mg kofeiny (około 3 mg/kg masy ciała) i spożycie do 400 mg na dobę, rozłożone w ciągu dnia. U kobiet w ciąży granicą jest 200 mg na dobę, a u dzieci i młodzieży 3 mg/kg masy ciała. Wartości te dotyczą kofeiny ze wszystkich źródeł łącznie³⁴. Są to poziomy bezpieczeństwa wyznaczone w ocenie ryzyka.

W analizie 61 produktów z guaraną z rynku koreańskiego proszki zawierały od 0,2 do 30,2 mg kofeiny na gram, a jedna porcja z etykiety dostarczała do 218,7 mg kofeiny, czyli więcej niż 200 mg, które EFSA uznaje za dawkę jednorazową niebudzącą zastrzeżeń u dorosłych. Autorzy podkreślają, że przekroczenie tego progu nie dowodzi szkody. Ilość kofeiny podawało 14 z 61 produktów³⁵. Pacjent przyjmujący guaranę razem z kawą, napojami energetycznymi albo suplementami przedtreningowymi może przekroczyć 400 mg kofeiny na dobę, nie wiedząc o tym.

Monografia EMA wymienia przeciwwskazania do stosowania guarany: chorobę wrzodową żołądka i dwunastnicy, choroby sercowo-naczyniowe, takie jak nadciśnienie tętnicze i zaburzenia rytmu serca, oraz nadczynność tarczycy. Nie zaleca się jej poniżej 18. roku życia, w ciąży i w okresie karmienia piersią, bo brakuje danych o bezpieczeństwie w tych grupach. Kofeina przenika przez łożysko i do mleka kobiecego. Nie należy jej przyjmować przed snem, bo może zaburzać sen³. Do maja 2022 roku w europejskiej bazie EudraVigilance zarejestrowano 6 zgłoszeń kołatania serca po guaranie, które HMPC wiąże z zawartością kofeiny²⁷.

Opisy przypadków pokazują skutki przedawkowania. U 44-letniego mężczyzny, który przyjął tabletki z wyciągiem z guarany zawierające 1,6 g kofeiny, wystąpiły wymioty, kołatanie serca, wydłużenie odstępu QT, hipokaliemia, a po około 45 godzinach migotanie przedsionków. Echokardiografia wykazała u niego wcześniej nierozpoznaną kardiomiopatię przerostową³⁶. U 38-letniej kobiety przyjmującej przez dwa miesiące suplement odchudzający z kofeiną wystąpił pierwszy w życiu uogólniony napad drgawkowy, który nie powtórzył się po odstawieniu preparatu. Autorzy zwracają uwagę, że guarana jest naturalnym źródłem kofeiny, której pacjent może nie zauważyć w składzie³⁷.

W badaniach klinicznych u chorych na nowotwory, w których stosowano 75–100 mg wyciągu na dobę, nie odnotowano działań niepożądanych stopnia 2–4¹⁸, a w badaniach oczyszczonego wyciągu PC-18 istotnych działań toksycznych²¹. U chorych na nowotwory głowy i szyi działania toksyczne w skali CTCAE występowały tak samo często jak po placebo, ale jakość życia i masa ciała zmieniały się w grupie guarany niekorzystnie²². Badania były krótkie i małe, a dawki kofeiny w nich niewielkie.

Interakcje guarany

Kofeina z innych źródeł + guarana

Kofeina z guarany sumuje się z kofeiną z kawy, herbaty, napojów energetycznych i innych suplementów. Bezpieczne poziomy wyznaczone przez EFSA dotyczą łącznego spożycia ze wszystkich źródeł³⁴.

Leki sympatykomimetyczne + guarana

Preparaty zawierające kofeinę nasilają działania niepożądane leków sympatykomimetycznych³. W badaniu z randomizacją u 16 zdrowych osób dwie dawki preparatów z efedrą i guaraną (25 mg alkaloidów efedry i 200 mg kofeiny w dawce) przyspieszały rytm serca, podnosiły ciśnienie tętnicze, zwiększały stężenie glukozy i insuliny po posiłku oraz obniżały stężenie potasu³⁸.

Inhibitory MAO + guarana

Osoby przyjmujące inhibitory monoaminooksydazy (MAO) powinny stosować nasienie guarany ostrożnie³.

Leki uspokajające + guarana

Kofeina zawarta w guaranie osłabia działanie leków uspokajających³.

Amiodaron + guarana

U szczurów jednoczesne podanie wyciągu z guarany i amiodaronu zmniejszyło stężenie maksymalne amiodaronu we krwi o 73,2%, a całkowitą ekspozycję o 57,8%. Dawka wyciągu była przy tym duża (821 mg/kg masy ciała)³⁹. Według HMPC odpowiada to około trzykrotności dawki dobowej z monografii w przeliczeniu na człowieka. Komitet nie wpisał tej interakcji do monografii, bo uwzględnia tylko interakcje obserwowane u ludzi²⁷. Danych klinicznych brak.

Dawkowanie guarany

Dawkę guarany ocenia się po zawartości kofeiny, a ta różni się wielokrotnie między preparatami. Proszek z nasion o farmakopealnej zawartości co najmniej 3,5% kofeiny dostarcza w 450 mg co najmniej około 16 mg kofeiny. Suchy wyciąg stosowany w badaniach poznawczych zawierał około 12% kofeiny⁸, a wyciąg w badaniach wysiłkowych 130 mg kofeiny w 500 mg⁷.

Kofeinę z guarany wlicza się do dobowego spożycia kofeiny ze wszystkich źródeł. EFSA uznaje za bezpieczne u zdrowego dorosłego do 400 mg na dobę, a w ciąży do 200 mg³⁴.

Postacie guarany

• Proszek z nasion – surowiec farmakopealny, który musi zawierać co najmniej 3,5% kofeiny². W preparatach handlowych zawartość kofeiny w proszkach waha się od 0,2 do 30,2 mg na gram³⁵.
• Suche wyciągi standaryzowane na kofeinę – w badaniach poznawczych stosowano wyciąg etanolowy zawierający około 12% kofeiny⁸, a w badaniach wysiłkowych wyciąg, w którym 500 mg zawierało 130 mg kofeiny⁷.
• Oczyszczony suchy wyciąg PC-18 – postać badana w zmęczeniu u chorych na nowotwory, bez przewagi nad placebo²¹.
• Preparaty wieloskładnikowe – guarana jest dostępna razem z witaminami i składnikami mineralnymi¹⁴, w mieszankach odchudzających z innymi wyciągami roślinnymi³¹ i w napojach. Wyników badań takich preparatów nie można przypisywać samej guaranie.