Żeń-szeń amerykański

Żeń-szeń amerykański to surowiec roślinny stanowiący wysuszony korzeń Panax quinquefolius L., byliny z rodziny araliowatych (Araliaceae) pochodzącej z Ameryki Północnej. Substancjami czynnymi są ginsenozydy (saponiny triterpenowe) oraz polisacharydy. Profil ginsenozydów różni się od żeń-szenia właściwego (Panax ginseng) – w korzeniu żeń-szenia amerykańskiego dominują ginsenozydy Re i Rb1, przy niskiej zawartości Rg1 charakterystycznego dla gatunku azjatyckiego¹. Ta różnica składu przekłada się na odmienny profil działania i sprawia, że wyników badań nad Panax ginseng nie można wprost przenosić na gatunek amerykański. Żeń-szeń amerykański jest stosowany w profilaktyce przeziębień, we wspomaganiu kontroli glikemii i w łagodzeniu zmęczenia.

Synonimy i nazewnictwo żeń-szenia amerykańskiego

• Nazwa łacińska surowca i rośliny – Panax quinquefolius L. (dawniej zapisywany też Panax quinquefolium), korzeń: Panacis quinquefolii radix.
• Nazwy zwyczajowe – żeń-szeń amerykański, żeń-szeń pięciolistny, żeń-szeń północnoamerykański, American ginseng, North American ginseng.
• Substancje czynne – ginsenozydy (saponiny), głównie Re i Rb1, a także Rb2, Rc, Rd, Rg1 oraz frakcja polisacharydowa (poli-furanozylo-piranozylo-sacharydy).
• Nazwy handlowe standaryzowanych ekstraktów – COLD-fX (CVT-E002, ekstrakt bogaty w polisacharydy), Cereboost (ekstrakt standaryzowany na ginsenozydy).
• Nie mylić z żeń-szeniem właściwym (Panax ginseng, żeń-szeń koreański/azjatycki) ani z niespokrewnionym żeń-szeniem syberyjskim (Eleutherococcus senticosus).

Działanie żeń-szenia amerykańskiego

Za działanie żeń-szenia amerykańskiego odpowiadają dwie grupy związków o różnym profilu. Ginsenozydy (saponiny) po podaniu doustnym podlegają biotransformacji przez bakterie jelitowe do metabolitów o większej aktywności farmakologicznej, w tym compound K, co współtworzy zmienną i trudną do standaryzacji odpowiedź na preparat². Frakcja polisacharydowa, na którą standaryzowany jest ekstrakt COLD-fX, ma natomiast działanie immunomodulujące i to jej przypisuje się efekt w profilaktyce infekcji dróg oddechowych.

Mechanizmy szczegółowe (wpływ na wydzielanie insuliny i glikemię poposiłkową, aktywność przeciwutleniającą, modulację cytokin i osi stresu) opisano głównie w badaniach in vitro i na zwierzętach, a ich przełożenie na twarde punkty końcowe u ludzi omawia sekcja o skuteczności. Kluczowe dla oceny jest to, że różne preparaty żeń-szenia amerykańskiego zawierają różne substancje czynne w różnych proporcjach, więc dawki i efekty jednego preparatu nie przenoszą się na inny.

Skuteczność kliniczna żeń-szenia amerykańskiego

Czy żeń-szeń amerykański zapobiega przeziębieniom i infekcjom górnych dróg oddechowych?

Dowody są niespójne, a korzystny sygnał pochodzi głównie z mniejszych badań powiązanych z producentem, podczas gdy większe i bardziej rygorystyczne badania nie potwierdziły efektu w pierwszorzędowych punktach końcowych. To najlepiej przebadane wskazanie dla tego gatunku, oparte na ekstrakcie polisacharydowym COLD-fX (CVT-E002). W przeglądzie systematycznym pięciu badań (747 uczestników, wszystkie dotyczyły Panax quinquefolius) żeń-szeń przyjmowany profilaktycznie przez 8–16 tygodni skracał czas trwania przeziębień lub ostrych infekcji dróg oddechowych o 6,2 dnia (2 badania, 95-procentowy przedział ufności (CI) 3,4–9,0), ale częstość co najmniej jednego przeziębienia zmniejszał już tylko nieistotnie (ryzyko względne, RR, 0,70, CI 0,48–1,02), a autorzy uznali dowody za niewystarczające, by potwierdzić redukcję zapadalności³. Flagowe randomizowane badanie kontrolowane (RCT, randomizowane badanie kontrolowane) u 279 analizowanych dorosłych z nawracającymi przeziębieniami wykazało niższą średnią liczbę przeziębień w grupie COLD-fX (0,68 wobec 0,93) i mniejszy odsetek osób z co najmniej dwoma przeziębieniami (10,0% wobec 22,8%, różnica 12,8 punktu procentowego, CI 4,3–21,3), jednak część autorów była powiązana z producentem ekstraktu, co jest istotnym źródłem ryzyka błędu⁴.

Większe i bardziej rygorystyczne badania nie potwierdziły tego efektu. W wieloośrodkowym RCT u 783 zaszczepionych przeciw grypie dorosłych częstość laboratoryjnie potwierdzonych infekcji górnych dróg oddechowych nie różniła się między grupami (4,6% dla 800 mg, 5,2% dla 400 mg, 5,5% dla placebo, p=0,89), a istotność uzyskano jedynie w drugorzędowej ocenie objawowej wg kryterium Jacksona (p<0,04)⁵. Podobnie w RCT u 293 chorych na przewlekłą białaczkę limfocytową CVT-E002 nie zmniejszył liczby dni z infekcją (8,5 wobec 6,8 dnia), a korzyść pojawiła się tylko w punktach drugorzędowych (mniej ciężkiego bólu gardła, wyższy odsetek serokonwersji)⁶. Wcześniejsze małe RCT u pensjonariuszy sugerowało silną redukcję laboratoryjnie potwierdzonej grypy i zakażeń syncytialnym wirusem oddechowym (RSV), ale opierało się na nielicznych zdarzeniach (198 osób, iloraz szans 7,73, p=0,033)⁷. Metaanaliza łącząca oba gatunki Panax (10 badań) wykazała istotną redukcję zapadalności na sezonowe infekcje przy stosowaniu jako uzupełnienie szczepienia przeciw grypie (RR 0,69, CI 0,52–0,90) i skrócenie czasu trwania o 3,11 dnia (CI -5,81 do -0,40) wyłącznie u osób zdrowych, ale sami autorzy zaznaczyli wysokie do niejasnego ryzyko błędu w większości badań i nie wykluczyli błędu publikacji⁸.

Czy żeń-szeń amerykański obniża glikemię poposiłkową i poprawia kontrolę cukrzycy typu 2?

Żeń-szeń amerykański obniża glikemię poposiłkową i glukozę na czczo w niewielkim stopniu, na podstawie małych badań z ekstraktami standaryzowanymi na ginsenozydy, a jego wpływ na hemoglobinę glikowaną (HbA1c) pozostaje niepewny. W małym RCT ostrej glikemii poposiłkowej (10 osób bez cukrzycy i 9 z cukrzycą typu 2) 3 g żeń-szenia amerykańskiego zmniejszyło pole pod krzywą glikemii o 18% u osób bez cukrzycy (tylko przy podaniu 40 minut przed obciążeniem glukozą) oraz o 19% i 22% u osób z cukrzycą typu 2 (odpowiednio przy podaniu przed obciążeniem i razem z nim)⁹. W 8-tygodniowym badaniu krzyżowym u 24 osób z cukrzycą typu 2 ekstrakt 3 g na dobę dodany do leczenia standardowego obniżył HbA1c o 0,29% (p=0,041) i glukozę na czczo o 0,71 mmol/l (p=0,008), jednak próba była mała, a jeden ze współautorów był powiązany z producentem surowca¹⁰.

Synteza danych potwierdza jedynie niewielki efekt. Metaanaliza 16 RCT obejmująca cały rodzaj Panax (nie tylko gatunek amerykański) wykazała istotną, lecz umiarkowaną redukcję glukozy na czczo o 0,31 mmol/l (CI -0,59 do -0,03, p=0,03, 770 uczestników) i brak istotnego wpływu na HbA1c w analizie głównej¹¹. Ograniczeniami są krótki czas większości badań, mała liczebność prób i dość dobra wyjściowa kontrola glikemii uczestników, co nie pozwala traktować żeń-szenia amerykańskiego jako udowodnionej terapii cukrzycy.

Czy żeń-szeń amerykański łagodzi zmęczenie związane z nowotworem?

Żeń-szeń amerykański może łagodzić zmęczenie związane z nowotworem, co jest jego najlepiej udokumentowanym wskazaniem opartym na badaniu niefinansowanym przez producenta. W wieloośrodkowym RCT fazy III (364 pacjentów onkologicznych ze zmęczeniem, finansowanie National Institutes of Health) 2000 mg żeń-szenia amerykańskiego (surowiec z Wisconsin) na dobę nie poprawiło istotnie zmęczenia w pierwszorzędowym punkcie końcowym po 4 tygodniach (zmiana ogólnej podskali kwestionariusza MFSI-SF 14,4 wobec 8,2, p=0,07), ale różnica stała się istotna po 8 tygodniach (20 wobec 10,3, p=0,003), z większą korzyścią u chorych w trakcie aktywnego leczenia¹². Poprzedzające je pilotażowe RCT z doborem dawki (290 pacjentów) wykazało jedynie nieistotne trendy na korzyść dawek 1000 i 2000 mg na dobę¹³. Aktualne wytyczne American Society of Clinical Oncology i Society for Integrative Oncology dopuszczają żeń-szeń amerykański jako opcję w zmęczeniu nowotworowym w trakcie leczenia (nie po jego zakończeniu), zaznaczając niską do umiarkowanej jakość dowodów¹⁴.

Czy żeń-szeń amerykański poprawia funkcje poznawcze?

Dowody na poprawę funkcji poznawczych są słabe i ograniczone do pojedynczego, małego badania efektu ostrego. W randomizowanym badaniu krzyżowym u 32 zdrowych młodych dorosłych jednorazowe podanie standaryzowanego ekstraktu (Cereboost, dawki 100–400 mg) poprawiło pamięć roboczą względem placebo, bez wpływu na glikemię¹⁵. Wynik dotyczy efektu jednorazowego u osób młodych i zdrowych, nie ma danych o przewlekłym stosowaniu ani o wpływie na funkcje poznawcze w populacjach z zaburzeniami, więc nie stanowi podstawy do zalecania żeń-szenia w tym celu.

Czy żeń-szeń amerykański obniża ciśnienie tętnicze?

Przesłanka o obniżaniu ciśnienia tętniczego jest słaba i pochodzi z drugorzędowego punktu końcowego jednego małego badania. We wspomnianym 8-tygodniowym badaniu krzyżowym u 24 osób z cukrzycą typu 2 ekstrakt 3 g na dobę obniżył skurczowe ciśnienie tętnicze o 5,6 mmHg (p<0,001) w porównaniu z placebo¹⁰. Był to punkt drugorzędowy w małej próbie, dlatego wpływu na ciśnienie nie można uznać za wykazany.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla żeń-szenia amerykańskiego

Żeń-szeń amerykański nie ma dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego w Unii Europejskiej. Oświadczenia dotyczące składników roślinnych (botanicals), w tym żeń-szenia, mają w unijnym rejestrze oświadczeń status zawieszony (on hold), ponieważ Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (European Food Safety Authority, EFSA) nie sfinalizował ich oceny naukowej. Oznacza to, że dla żeń-szenia amerykańskiego nie obowiązuje żadne oficjalnie dopuszczone oświadczenie o działaniu (na przykład o odporności, glikemii czy energii), a status poszczególnych zgłoszeń podaje rejestr¹⁶. Dla surowca roślinnego nie ustala się też wartości referencyjnych spożycia (DRV) ani górnego tolerowanego poziomu spożycia (UL), które dotyczą składników odżywczych, a nie ziół.

Bezpieczeństwo żeń-szenia amerykańskiego

Żeń-szeń amerykański jest ogólnie dobrze tolerowany w badaniach krótkoterminowych, a najczęstsze działania niepożądane są łagodne. W przywołanych RCT trwających do 8 tygodni oraz w przeglądzie farmakologiczno-toksykologicznym profil bezpieczeństwa oceniono jako korzystny, bez istotnego wpływu na parametry wątrobowe i nerkowe². Zgłaszano łagodne objawy ze strony przewodu pokarmowego, bóle głowy i bezsenność. Ze względu na potencjalne działanie hipoglikemizujące istnieje ryzyko nadmiernego obniżenia glikemii, zwłaszcza u osób leczonych z powodu cukrzycy (patrz interakcje).

Żeń-szenia amerykańskiego nie zaleca się w ciąży i podczas karmienia piersią z powodu braku danych o bezpieczeństwie u ludzi i przedklinicznego sygnału teratogenności. Ginsenozyd Rb1, jeden z głównych ginsenozydów żeń-szenia amerykańskiego, wywierał bezpośrednie działanie teratogenne w modelu hodowli całych zarodków szczura in vitro, obniżając wynik morfologiczny rozwoju zarodka w sposób zależny od stężenia (35 wobec 45 punktów przy 30 µg/ml, dalszy spadek do 28 punktów przy 50 µg/ml)¹⁷. Jest to dowód przedkliniczny (in vitro), a nie badanie u ludzi, ale wobec braku danych klinicznych o bezpieczeństwie w ciąży uzasadnia zalecenie ostrożności. Żeń-szeniowi przypisuje się także słabe działanie estrogenopodobne, co jest dodatkowym argumentem za unikaniem go w ciąży oraz przy nowotworach hormonozależnych, choć siła tych danych u ludzi jest ograniczona.

Interakcje żeń-szenia amerykańskiego

Warfaryna + żeń-szeń amerykański

Żeń-szeń amerykański osłabia przeciwzakrzepowe działanie warfaryny i jest to interakcja udokumentowana w badaniu klinicznym. W randomizowanym, kontrolowanym placebo RCT u 20 zdrowych ochotników dwutygodniowe przyjmowanie żeń-szenia amerykańskiego istotnie obniżyło szczytowy międzynarodowy współczynnik znormalizowany (INR) o 0,19 (CI -0,36 do -0,07, p=0,0012) oraz zmniejszyło stężenie warfaryny w osoczu¹⁸. Pacjentów przyjmujących warfarynę należy pytać o stosowanie żeń-szenia, a przy jego równoczesnym stosowaniu monitorować INR. Interakcja ta dotyczy udokumentowanego działania na sam efekt i farmakokinetykę warfaryny i nie jest tożsama z wpływem na cytochrom P450 opisanym niżej.

Leki przeciwcukrzycowe i insulina + żeń-szeń amerykański

Żeń-szeń amerykański może nasilać działanie leków przeciwcukrzycowych i insuliny, zwiększając ryzyko hipoglikemii. Wynika to z jego udokumentowanego wpływu na obniżanie glikemii poposiłkowej i glukozy na czczo⁹. U osób leczonych pochodnymi sulfonylomocznika, insuliną lub innymi lekami hipoglikemizującymi zasadne jest monitorowanie glikemii i uwzględnienie ryzyka jej nadmiernego spadku.

Leki metabolizowane przez cytochrom P450 + żeń-szeń amerykański

Możliwy jest wpływ żeń-szenia amerykańskiego na metabolizm leków przez cytochrom P450, ale dane u ludzi są ograniczone i niejednoznaczne. Ginsenozydy podlegają biotransformacji jelitowej i mogą teoretycznie modyfikować aktywność enzymów cytochromu P450 oraz transporterów, jednak siła tego sygnału opiera się głównie na badaniach in vitro i przedklinicznych². Przy jednoczesnym stosowaniu leków o wąskim indeksie terapeutycznym metabolizowanych przez cytochrom P450 zasadna jest ostrożność, choć klinicznie istotna interakcja nie została jednoznacznie wykazana.

Dawkowanie żeń-szenia amerykańskiego

Dawki różnią się w zależności od preparatu i wskazania, a różne ekstrakty zawierają różne substancje czynne, dlatego dawek jednego preparatu nie przenosi się na inny. Poniższe wartości pochodzą z cytowanych badań klinicznych, a nie z ustalonego zapotrzebowania na składnik odżywczy (żeń-szeń jako surowiec roślinny go nie ma).

Dawka	Wskazanie	Uwagi
Ekstrakt polisacharydowy COLD-fX 400 mg/d przez 3–4 mies.	Profilaktyka przeziębień i infekcji górnych dróg oddechowych	dowody niespójne, korzyść głównie w badaniach powiązanych z producentem4
Ekstrakt standaryzowany na ginsenozydy 3 g/d (1 g/posiłek)	Wspomaganie kontroli glikemii w cukrzycy typu 2	efekt niewielki, próby małe, przyjmować z posiłkiem dla uniknięcia hipoglikemii10
Sproszkowany korzeń 2000 mg/d przez 8 tyg.	Łagodzenie zmęczenia związanego z nowotworem	korzyść dopiero po 8 tyg., głównie w trakcie leczenia onkologicznego12
Ekstrakt standaryzowany 100–400 mg jednorazowo	Ostra poprawa pamięci roboczej (badawczo)	pojedyncze małe badanie efektu ostrego, bez danych o przewlekłym stosowaniu15

Preparaty rynkowe różnią się formą (sproszkowany korzeń, ekstrakt standaryzowany na procent ginsenozydów, ekstrakt polisacharydowy) i zawartością substancji czynnych, dlatego skuteczności ustalonej dla jednego z nich nie należy zakładać dla pozostałych.

Postacie żeń-szenia amerykańskiego

Żeń-szeń amerykański jest dostępny jako sproszkowany korzeń w kapsułkach i tabletkach, jako ekstrakty standaryzowane na zawartość ginsenozydów oraz jako ekstrakt bogaty we frakcję polisacharydową (COLD-fX). Surowiec jest dostępny także w postaci suszonego korzenia do sporządzania naparów oraz płynnych nalewek i wyciągów. Kluczowa dla oceny preparatu jest deklarowana substancja czynna i jej ilość, bo profil oraz proporcje ginsenozydów i polisacharydów zależą od pochodzenia surowca, wieku korzenia i metody ekstrakcji, a to one, a nie sama nazwa gatunku, warunkują działanie badane w cytowanych pracach. Żeń-szeń amerykański jest też dostępny jako składnik preparatów wieloskładnikowych, w których jego dawka i standaryzacja bywają nieokreślone.