Miedzi siarczan

Miedzi siarczan to substancja czynna stosowana w recepturze zewnętrznie, w roztworach do przymoczek i pędzlowania, w zawiesinach oraz w maściach miedziowo-cynkowych. Farmakopea Polska XIII opisuje go w dwóch monografiach, jako sól pięciowodną Cupri sulfas pentahydricus¹ i jako sól bezwodną Cupri sulfas², natomiast w rejestrze surowców farmaceutycznych figuruje tylko postać pięciowodna³ i to ona trafia na stół recepturowy.

Charakterystyka siarczanu miedzi

Jak nazywa się siarczan miedzi na recepcie i w rejestrze?

Nazwa łacińska monografii to Cupri sulfas pentahydricus, polska miedzi siarczan pięciowodny, a angielska Copper sulfate pentahydrate¹. Rejestr surowców farmaceutycznych prowadzi oba dostępne preparaty pod nazwą „Miedzi siarczan pięciowodny”³. Na receptach składnik pojawia się w dopełniaczu jako Cupri sulfurici albo w skrócie Cupri sulf., bez podania stopnia uwodnienia⁴. Nazwa potoczna surowca to niebieski witriol, od barwy i szklistego wyglądu kryształów⁵. Odpowiedniki nazw z recept i receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda siarczan miedzi i w czym się rozpuszcza?

Farmakopea opisuje surowiec jako niebieski, krystaliczny proszek albo przezroczyste, niebieskie kryształy¹. Rozpuszczalność monografia podaje terminami jakościowymi¹.

Z tego układu wynika sposób wprowadzania surowca do preparatu. Do roztworów wodnych rozpuszcza się go wprost, a do podłoża maściowego wprowadza dopiero po rozpuszczeniu w niewielkiej ilości wody⁵, bo w etanolu i w fazie tłuszczowej zostałby nierozpuszczoną, drażniącą zawiesiną.

Zastosowanie siarczanu miedzi w recepturze

Siarczan miedzi działa przeciwgrzybiczo, bakteriobójczo i ściągająco. W recepturze zewnętrznej stosuje się go w grzybicy skóry i jamy ustnej, do przemywania ran oraz w profilaktyce nawracających zakażeń grzybiczych w miejscach narażonych na wilgoć, czyli w przestrzeniach międzypalcowych, fałdach skórnych i pachwinach⁵. Najczęściej wchodzi do roztworów wodnych i wodno-glicerolowych do przymoczek, przepłukiwań i pędzlowań, do zawiesin z tlenkiem cynku i talkiem oraz do maści, w których towarzyszy mu siarczan cynku⁵.

Jakie preparaty z siarczanem miedzi wykonuje się w aptece?

Maść miedziowo-cynkowa (Pommade cupro-zincique, Pommade de Dalibour sans camphre) to półstały preparat na podłożu absorpcyjnym, w którym siarczan miedzi i siarczan cynku pracują razem z tlenkiem cynku. Skład wg Farmakopei Francuskiej przytacza stanowisko konsultanta krajowego⁴.

• wazelina biała – 59,55 g
• lanolina – 20,00 g
• tlenek cynku – 10,00 g
• woda oczyszczona – 10,00 g
• cynku siarczan siedmiowodny – 0,35 g
• miedzi siarczan pięciowodny – 0,10 g

Zbliżony jakościowo skład ma częsty zapis recepturowy z hydrokortyzonem, w którym siarczan miedzi 0,8 cz. i siarczan cynku 3,0 cz. łączy się z 3% roztworem kwasu borowego oraz z podłożem z wazeliny żółtej i euceryny⁴. Drugą typową postacią jest zawiesina, czyli puder płynny, z tlenkiem cynku, talkiem i glicerolem – jej wykonanie rozstrzyga wybór fazy wodnej, opisany w sekcji o niezgodnościach.

Stężenia i dawki siarczanu miedzi

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII wymienia obie postaci surowca i przypisuje im wyłącznie drogę doustną, z zastosowaniem w niedoborach miedzi⁶. Dawka zwykle stosowana wynosi 0,5 mg jednorazowo i 1,5 mg na dobę, jednakowo dla soli bezwodnej i pięciowodnej, a dawki maksymalnej wykaz dla tego surowca nie wyznacza⁶. Wartości z wykazu ustalono dla mężczyzny w wieku od 20 do 40 lat o masie ciała około 70 kg, bez chorób towarzyszących⁷.

Stężenia w recepturze zewnętrznej wyznaczają przepisy. Roztwór do przymoczek sporządza się w stężeniu 0,5%⁵, a preparaty półstałe i zawiesiny mieszczą się między 0,1% w maści miedziowo-cynkowej a 1% w zapisach recepturowych trafiających do aptek⁴. Stężenie z recepty przeliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych.

Czy ilość z recepty przelicza się na sól bezwodną?

Nie. Do wykonania leku bierze się surowiec o stopniu uwodnienia dostępnym w recepturze aptecznej, czyli sól pięciowodną, bez przeliczania na substancję bezwodną⁴. Zapis Cupri sulfurici 0,8 oznacza więc 0,8 g soli pięciowodnej odważonej wprost. Rozstrzygnięcie opiera się na dwóch przesłankach: na Liście Surowców Farmaceutycznych jest jeden surowiec siarczanu miedzi, pięciowodny, a osoby wystawiające recepty zapisują składniki nazwą powszechnie używaną, w praktyce nigdy nie podając stopnia uwodnienia⁴.

Niezgodności recepturowe siarczanu miedzi

Kluczowe niezgodności recepturowe siarczanu miedzi biorą się z tego, że jon miedzi wypada z roztworu przy zasadowym odczynie.

• Woda wapienna i inne substancje zasadowe. W środowisku zasadowym wytrąca się galaretowaty, serowaty osad wodorotlenku miedzi, a roztwór nad osadem staje się bezbarwny⁴. To samo zachowanie potwierdza monografia, w której osad strącony rozcieńczonym wodorotlenkiem amonowym rozpuszcza się dopiero w nadmiarze odczynnika, dając ciemnoniebieskie zabarwienie¹.
• Siarczan wapnia z wody wapiennej. Woda wapienna jest nasyconym roztworem wodorotlenku wapnia o stężeniu od 0,15% do 0,17%, więc obok wodorotlenku miedzi wypada z niej biały osad siarczanu wapnia. Dzieje się tak, gdy stężenia obu reagentów mieszczą się w granicach od 0,01 mol/dm³ do 0,2 mol/dm³⁴.
• Glicerol w takim składzie. Wytrącony wodorotlenek miedzi wiąże się z alkoholem wielowodorotlenowym w rozpuszczalny kompleks, przez co gotowa zawiesina przyjmuje lazurową barwę⁴.
• Utrata działania preparatu. Po reakcji układ nie jest stabilny, a część surowca przechodzi w zasadowy siarczan miedzi, nietrwały i zmienny pod względem składu. Powstały osad nie ma działania terapeutycznego, a zawiesina traci właściwości grzybobójcze⁴.

Konsultant krajowy w dziedzinie farmacji aptecznej rozwiązuje taki zapis rozdzieleniem preparatu. Zawiesinę sporządza się na wodzie do receptury, a wodę wapienną wydaje dodatkowo, w ilości 49,0, do pędzlowania miejsc zmienionych chorobowo na od pół godziny do godziny przed nałożeniem zawiesiny⁴. Woda wapienna zachowuje wtedy swoją rolę, bo jej odczyn około pH 13 zmienia właściwości naskórka, ułatwia wchłanianie substancji leczniczych i sam działa ściągająco, antyseptycznie oraz przeciwzapalnie⁴.

Niezgodnością nie jest natomiast połączenie z siarczanem cynku i tlenkiem cynku. Wszystkie trzy surowce stoją obok siebie w składzie maści miedziowo-cynkowej, a zapisy łączące siarczan miedzi z siarczanem cynku i roztworem kwasu borowego trafiają do aptek jako typowa receptura⁴.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z siarczanem miedzi

Kolejność czynności wyznacza rozpuszczalność surowca, dobrze rozpuszczalnego w wodzie i praktycznie nierozpuszczalnego w etanolu¹.

1. Odważyć sól pięciowodną w ilości podanej na recepcie, bez przeliczania na substancję bezwodną⁴.
2. Rozpuścić ją w niewielkiej ilości wody⁵.
3. Gotowy roztwór wprowadzić do podłoża maściowego i wymieszać do jednorodności⁵.

W roztworach do przymoczek i pędzlowania surowiec rozpuszcza się bezpośrednio w wodzie⁵. Korektę składu wprowadzoną z powodu niezgodności, na przykład zamianę wody wapiennej na wodę do receptury, odnotowuje się w Dokumencie Realizacji Recepty⁴.

Przechowywanie i trwałość preparatów z siarczanem miedzi

Trwałość gotowego leku rozstrzyga skład fazy wodnej. Zawiesina sporządzona z wodą wapienną nadaje się do użycia najwyżej przez jeden dzień, bo wraz z narastaniem osadu traci właściwości grzybobójcze⁴.

Bezpieczeństwo stosowania siarczanu miedzi

Co oznacza obecność siarczanu miedzi w Wykazie B?

Siarczan miedzi figuruje w farmakopealnym Wykazie substancji silnie działających, czyli Wykazie B, w obu postaciach i bez oznaczenia § ani §§, więc nie podlega przepisom o przeciwdziałaniu narkomanii i nie jest substancją psychotropową⁸. Wykazy zestawiono dla ułatwienia stosowania przepisów prawa farmaceutycznego, w tym zasad wydawania leków z aptek i wystawiania recept, które przy substancjach silnie działających (Separanda) przewidują szczególną ostrożność lub specjalne zasady postępowania⁹. W Wykazie substancji bardzo silnie działających, czyli Wykazie A, surowiec nie figuruje¹⁰, nie ma go też w Wykazie środków odurzających, czyli Wykazie N¹¹. Pełne zestawienia portal publikuje osobno, wykaz A substancji bardzo silnie działających, wykaz N środków odurzających oraz wykaz P substancji psychotropowych.

Poza zakresem stężeń stosowanych w recepturze siarczan miedzi działa żrąco⁵.

Skala ilości różni się między drogami podania o trzy rzędy wielkości. Doustnie wykaz przewiduje 0,5 mg jednorazowo, wyłącznie w niedoborach miedzi⁶, podczas gdy preparaty zewnętrzne zawierają od 0,10 g do 1,0 g surowca na 100 cz. leku⁴.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru³.