Mydło potasowe

Mydło potasowe to preparat farmakopealny zawierający mieszaninę soli potasowych kwasów tłuszczowych w wodzie, otrzymywany przez zmydlenie oleju lnianego wodorotlenkiem potasu¹. W recepturze pracuje jako emulgator i jako składnik podstawowy dwóch preparatów, którym Farmakopea daje własne monografie narodowe – spirytusu mydlanego² i maści siarkowej złożonej³. Osobną monografię ma mydło lecznicze (Sapo medicatus), twarde mydło sodowe w postaci proszku⁴, ale rejestr surowców farmaceutycznych wymienia wyłącznie mydło potasowe, dwóch podmiotów⁵. Recepta na Sapo oznacza więc w praktyce ten surowiec.

Charakterystyka mydła potasowego

Jak nazywa się mydło potasowe na recepcie i w rejestrze?

Tytuł monografii brzmi Sapo kalinus, a Farmakopea podaje przy nim synonim Sapo viridis¹. Rejestr surowców farmaceutycznych prowadzi ten surowiec pod nazwą polską mydło potasowe i łacińską Sapo Kalinus⁵. Na receptach nazwa stoi w dopełniaczu, Saponis kalini, i w tej formie wchodzi do przepisów na maści⁶ oraz mazidła⁷. Odpowiedniki nazw z recept zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda mydło potasowe i w czym się rozpuszcza?

Farmakopea opisuje wygląd surowca jako mazistą, żółtobrunatną, miękką i przeświecającą masę o charakterystycznym zapachu¹. Konsystencja bierze się ze składu. Mydła z nasyconymi kwasami tłuszczowymi są twarde, a mydła z resztą nienasyconą są tym miększe, im więcej wiązań podwójnych ma kwas⁷, olej lniany zaś jest surowcem wyjściowym tego mydła¹.

Preparat jest łatwo rozpuszczalny w wodzie i w etanolu 96%, a jego roztwór pieni się przy wstrząsaniu¹. Rozpuszczalność w etanolu jest podstawą całej technologii spirytusu mydlanego, w którym 50,0 cz. mydła rozpuszcza się w 49,0 cz. etanolu 96%².

Definicja monografii nazywa mydło potasowe mieszaniną soli potasowych kwasów tłuszczowych w wodzie¹, więc do preparatu wchodzi surowiec wodny, a nie suchy proszek jak mydło lecznicze⁴. Do podłoża tłuszczowego wprowadza się je przez stopienie, nie przez ucieranie³.

Zastosowanie mydła potasowego w recepturze

Do czego służy mydło potasowe przy stole recepturowym?

Mydła stanowią dużą grupę tenzydów, w których część powierzchniowo czynna jest resztą kwasu tłuszczowego, a przeciwjonem sód, potas, grupa amonowa albo trietanoloamina⁷. Tenzydy jonowe gromadzą się w fazie wodnej i dają emulsje typu o/w, a wyjątkiem są sole kationów dwu- i trójwartościowych⁷. Mydło potasowe, jako sól kationu jednowartościowego, stabilizuje więc emulsje typu olej w wodzie.

Drugie zastosowanie to mazidła (saponimenta), w których mydło potasowe wymieniane jest jako gotowy surowiec do kupienia⁷. Mydło zmiękcza w nich skórę i rozpuszcza wydzielinę gruczołów łojowych, przez co zwiększa wchłanianie substancji czynnych⁷.

W jakich preparatach farmakopealnych występuje mydło potasowe?

Mydło potasowe nie jest w tych preparatach dodatkiem stabilizującym, tylko składnikiem podstawowym – w spirytusie mydlanym stanowi połowę masy, a w maści Wilkinsona niemal jedną trzecią. Zamówienie surowca liczy się więc na dziesiątki gramów, nie na procenty naważki.

Spirytus mydlany (Saponis kalini spiritus, syn. Solutio Saponis spirituosa) to etanolowy roztwór mydła potasowego²:

• mydło potasowe – 50,0 cz.
• etanol 96% – 49,0 cz.
• olejek lawendowy – 1,0 cz.

Maść siarkowa złożona (Unguentum sulfuratum compositum, syn. maść Wilkinsona) to półstały preparat z siarką, węglanem wapnia, dziegciem sosnowym i mydłem potasowym rozproszonymi w podłożu lipofilowym³:

• mydło potasowe – 30,0 cz.
• smalec – 30,0 cz.
• siarka – 15,0 cz.
• dziegieć sosnowy – 15,0 cz.
• węglan wapnia – 10,0 cz.

Maść Wilkinsona i prosta maść siarkowa służą jako środki przeciwświerzbowe⁸.

Poza monografiami mydło potasowe wchodzi do mazideł sporządzanych na receptę, jak preparat przeciwłojotokowy do mycia głowy⁷:

• spirytus salicylowy – 100,0
• mydło potasowe – 60,0
• tymol – 2,0

Ilości mydła potasowego w preparatach recepturowych

Wykaz dawek substancji czynnych podaje działanie oraz dawki zwykle stosowane i maksymalne dla substancji czynnych, dla których monografie opublikowano w Farmakopei⁹. Mydło potasowe ma w Farmakopei monografię preparatu, a nie substancji czynnej¹, więc jego ilość wyznacza przepis leku, do którego wchodzi. Farmakopealne udziały to 50,0 cz. na 100 cz. spirytusu mydlanego² i 30,0 cz. na 100 cz. maści siarkowej złożonej³. W recepturze indywidualnej spotyka się udziały mniejsze, jak 10,0 mydła na 50,0 maści⁶ albo 60,0 na 100,0 spirytusu salicylowego w mazidle⁷. Udział procentowy z recepty przeliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych.

Niezgodności recepturowe mydła potasowego

• Substancje o odczynie kwaśnym. Dodatek fenolu, rezorcynolu, mentolu, kwasu salicylowego, mlekowego lub octowego do emulsji stabilizowanej mydłem rozkłada mydło, przy czym powstaje kwas tłuszczowy rozpuszczalny w oleju, a emulgator znika z układu⁷. W maści z kwasem salicylowym 2,5, siarką strąconą 5,0 i mydłem potasowym 10,0 w wazelinie do 50,0 zachodzi hydroliza mydła i maść się rozwarstwia⁶.
• Sole kationów wielowartościowych. Kation wielowartościowy przerabia mydło na sól o innym powinowactwie do fazy tłuszczowej i zmienia typ emulsji na w/o⁷. W doświadczeniu z emulsją oleju parafinowego w wodzie stabilizowaną mydłem sodowym dodatek siarczanu magnezu wytwarza mydło magnezowe i odwraca fazy⁷.
• Emulgatory kationowe. Mieszanie emulgatorów anionowych z kationowymi wymieniono wśród zjawisk, których przy sporządzaniu emulsji należy unikać⁷, a częścią powierzchniowo czynną mydła jest anion kwasu tłuszczowego⁷.
• Czym niezgodność nie jest. Siarka, dziegieć sosnowy, węglan wapnia i smalec stoją razem z mydłem potasowym w składzie maści siarkowej złożonej³, a etanol 96% jest rozpuszczalnikiem spirytusu mydlanego². Rozwarstwienie maści z siarką i kwasem salicylowym powoduje kwas, nie siarka⁶.

Pary surowców zgłoszone na recepcie sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych, który wskazuje mechanizm reakcji i sposób jej obejścia.

Sporządzanie preparatów z mydłem potasowym

Jak wprowadzić mydło potasowe do maści?

Kolejność czynności przy maści siarkowej złożonej podaje monografia³:

1. Smalec i mydło potasowe stopić na łaźni wodnej i zmieszać.
2. Do zmieszanego podłoża dodać węglan wapnia i siarkę, dokładnie zmieszać.
3. Ochłodzić.
4. Dodać dziegieć sosnowy, ciągle mieszając.

Gdy w składzie maści jest substancja kwaśna, preparat ratuje kolejność dodawania. Mydło wprowadza się na końcu albo dzieli pracę na dwie części – substancje stałe sproszkować w moździerzu i dodać połowę wazeliny, drugą połowę stopić na łaźni wodnej z mydłem, a potem obie części połączyć⁶.

Jak sporządzić spirytus mydlany?

Monografia rozpisuje przygotowanie na cztery kroki²:

1. Mydło potasowe rozpuścić w 40,0 cz. etanolu 96%.
2. Olejek lawendowy rozpuścić w 9 cz. etanolu 96% i dodać do roztworu mydła, zmieszać.
3. Pozostawić na 24 godziny.
4. Przesączyć.

Etanol dzieli się tu na dwie porcje, bo olejek eteryczny wchodzi do preparatu jako gotowy roztwór, a nie wkraplany do mydła. Ilość spirytusu o innej mocy niż farmakopealna przeliczysz kalkulatorem etanolu do receptury.

Przechowywanie i trwałość mydła potasowego

Mydło potasowe przechowuje się w dobrze zamkniętym pojemniku, chroniąc od światła¹⁰. Surowiec o zapachu zjełczałym albo tranowym nie odpowiada wymaganiom monografii¹, więc zmiana zapachu przy otwarciu opakowania dyskwalifikuje partię jeszcze przed odważeniem.

Bezpieczeństwo stosowania mydła potasowego

Mydło potasowe nie występuje w Wykazie A, Wykazie B ani Wykazie N¹¹. Pełne zestawienia portal publikuje osobno jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Mydło w mazidłach zmiękcza skórę i rozpuszcza wydzielinę gruczołów łojowych, a przez to zwiększa wchłanianie substancji czynnych preparatu⁷. Ta sama właściwość odpowiada za działanie oczyszczające mazideł do mycia głowy⁷.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru⁵.