Spironolakton

Spironolakton to substancja czynna stosowana w recepturze zewnętrznie, w roztworach i kremach na skórę. Farmakopea Polska XIII prowadzi dla niej monografię Spironolactonum¹, a w rejestrze surowców farmaceutycznych figurują dwa preparaty, w opakowaniach po 0,5 g, 1 g i 5 g². W lecznictwie ogólnym jest antagonistą aldosteronu i lekiem moczopędnym³, natomiast w recepturze wykorzystuje się jego działanie antyandrogenne⁴. Przemysłowo wytwarzanych preparatów miejscowych ze spironolaktonem nie ma na rynku, więc lek recepturowy jest jedyną drogą podania go na skórę⁴.

Charakterystyka spironolaktonu

Jak wygląda spironolakton i w czym się rozpuszcza?

Spironolakton jest białym lub żółtawobiałym proszkiem¹ o charakterystycznym, nieprzyjemnym zapachu⁵. Rozpuszczalność rozstrzyga o konstrukcji preparatu.

Oba terminy podaje monografia¹. Z tego układu wynika, że roztwór spironolaktonu buduje się wyłącznie na etanolu, a woda pełni w takim przepisie rolę rozcieńczalnika, nie rozpuszczalnika.

Jak nazywa się spironolakton na recepcie?

Tytuł monografii to Spironolactonum, nazwa polska spironolakton, angielska Spironolactone¹. W rejestrze surowców farmaceutycznych oba dostępne preparaty noszą nazwę Spironolakton². Na recepcie surowiec pojawia się w dopełniaczu, jako Spironolactoni⁵. Odpowiedniki nazw z recept i receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Zastosowanie spironolaktonu w recepturze

Do czego stosuje się spironolakton w recepturze?

Spironolakton wchodzi do preparatów stosowanych na skórę w trądziku pospolitym u dorosłych, w łysieniu androgenowym typu żeńskiego i w hirsutyzmie, czyli w dermatozach zależnych od androgenów⁴. We wszystkich tych wskazaniach substancja działa poza zarejestrowanymi wskazaniami, w ujęciu off-label⁴. Mechanizm sprowadza się do blokowania receptora androgenowego, ograniczenia produkcji testosteronu oraz zwiększenia syntezy globuliny wiążącej hormony płciowe, co zmniejsza łojotok i hamuje miniaturyzację mieszków włosowych⁴.

Podanie doustne w tych wskazaniach dotyczy głównie kobiet, bo u mężczyzn ogranicza je ryzyko działań niepożądanych wynikających z działania antyandrogennego⁴. Preparat na skórę daje efekt miejscowy przy istotnie mniejszej ekspozycji ogólnoustrojowej, dzięki czemu można go stosować u obu płci⁴. Do apteki trafiają dwie postacie leku: roztwory na skórę i skórę głowy oraz kremy⁵. Pozostałe surowce i przepisy zbiera dział receptury.

Stężenia i dawki maksymalne spironolaktonu

Stężenia wyznaczają przepisy preparatów recepturowych, a dane kliniczne potwierdzają skuteczność preparatów o stężeniu do 5% przy dobrej tolerancji leczenia⁵.

Zakresy odczytano ze składów przepisów recepturowych⁵. Stężenie z recepty przeliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych.

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII podaje spironolakton dla drogi doustnej: dawka zwykle stosowana jednorazowa 0,025 i dobowa 0,05, dawka maksymalna jednorazowa 0,1 i dobowa 0,3³. Dawki maksymalne przyjęto dla mężczyzny w wieku 20–40 lat o masie ciała do 70 kg bez chorób towarzyszących, a przy podaniu zewnętrznym wykaz zamiast dawek podaje zakres zalecanych stężeń substancji czynnej w danej postaci leku⁶. Stężenia preparatów na skórę pozostają zatem poza rachunkiem dawek doustnych.

Niezgodności recepturowe spironolaktonu

• Kwasy organiczne. W obecności kwasu salicylowego, cytrynowego i mlekowego spironolakton hydrolizuje z wydzieleniem siarkowodoru, dlatego nie łączy się go z nimi w jednym preparacie⁵. Kwas salicylowy bywa składnikiem recept przeciwtrądzikowych, czyli tych samych, w których pojawia się spironolakton.
• Minoksydyl. Łączenia spironolaktonu z minoksydylem się nie zaleca⁵.

Niezgodnością nie jest natomiast towarzystwo pozostałych substancji czynnych używanych w tych samych wskazaniach. Spironolakton wolno łączyć z kofeiną i z cytrynianem syldenafilu w roztworach na łysienie⁵, a w kremie przeciwtrądzikowym stoi obok chlorowodorku klindamycyny i witaminy A:

• Spironolactoni – 5,0
• Clindamycini h/chl. – 2,0
• Vit. A dens. – 0,5
• Lekobaza PhC – do 100,0

Ten skład podaje zestawienie przepisów recepturowych⁵.

Zgodność surowców z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych, który zestawia pary składników opisane w piśmiennictwie recepturowym.

Sporządzanie preparatów ze spironolaktonem

Jakiego etanolu użyć do roztworu spironolaktonu?

Trwałość roztworu zależy przede wszystkim od stężenia użytego etanolu⁵.

Obie granice wyznaczono w opracowaniu technologii preparatów ze spironolaktonem⁵. Dolna granica 50% odnosi się do roztworu 1%, a dla stężeń 2%–3% źródło wskazuje 70% jako moc optymalną, więc moc etanolu dobiera się do zapisanego stężenia surowca. Ilość spirytusu potrzebną do uzyskania żądanej mocy wyliczy kalkulator etanolu do receptury.

Roztwór można sporządzić dwiema drogami⁵:

• Rozpuszczenie bezpośrednie. Surowiec rozpuszcza się od razu w etanolu o stężeniu 50%–70%.
• Rozpuszczenie w etanolu 96% i rozcieńczenie wodą. Droga dopuszczalna, ale roztwór wytrąca osad po około sześciu tygodniach przechowywania.

Obie drogi dają to samo stężenie końcowe, a opisany osad dotyczy tylko drugiej z nich.

Jakie przepisy ze spironolaktonem trafiają do apteki?

Roztwór 1% na skórę – najsłabszy z przepisów przeciwtrądzikowych, na etanolu o najniższej dopuszczalnej mocy.

• Spironolactoni – 1,0
• Ethanoli 50% – do 100,0

Roztwór 2% na skórę – to samo wskazanie w mocniejszym stężeniu, na etanolu 70%.

• Spironolactoni – 2,0
• Ethanoli 70% – do 100,0

Roztwór 3% na skórę głowy z kofeiną – przepis na łysienie androgenowe łączący dwie substancje czynne.

• Spironolactoni – 3,0
• Coffeini – 2,0
• Glyceroli – 5,0
• Ethanoli 70% – do 100,0

Krem 5% – postać półstała na podłożu handlowym.

• Spironolactoni – 5,0
• Lekobaza PhC – do 100,0

Cztery powyższe przepisy zebrano w opracowaniu receptury spironolaktonu, a ilość etanolu 96% potrzebną do uzyskania mocy 50% albo 70% wyliczy przelicznik mocy etanolu⁵.

Przechowywanie i trwałość spironolaktonu

Surowiec przechowuje się chroniony od światła⁷. Trwałość gotowego roztworu rozstrzyga sposób jego sporządzenia: w preparacie rozcieńczanym wodą z etanolu 96% osad pojawia się po około sześciu tygodniach przechowywania⁵, co wyznacza okres przydatności takiego roztworu.

Bezpieczeństwo stosowania spironolaktonu

Preparaty na skórę ze spironolaktonem mają korzystny profil bezpieczeństwa, a zgłaszane działania niepożądane są łagodne i przejściowe: rumień, podrażnienie i uczucie pieczenia skóry⁴. Podanie miejscowe nie wpływa na stężenie testosteronu ani 17-α-hydroksyprogesteronu w osoczu, a kanrenon, główny metabolit substancji, pozostaje niewykrywalny nawet przy nakładaniu preparatu 5% na dużą powierzchnię skóry⁴. Skuteczność w dermatozach narasta w czasie, a wyraźną poprawę obserwuje się zwykle po kilku miesiącach leczenia⁴.

Spironolakton figuruje w Wykazie B substancji silnie działających, a w Wykazie A i w Wykazie N Farmakopei Polskiej XIII go nie ma⁸. Zestawienia portal publikuje osobno jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru².