Emulsje

Emulsja to układ dwóch cieczy, które same się nie mieszają, więc o powodzeniu decyduje emulgator i sposób połączenia faz. Farmakopea rozpisuje to na trzy warianty, zależne od tego, jaki emulgator przepis przewiduje. Sposób sporządzenia emulsji zależy od rodzaju użytego emulgatora¹. Monografia narodowa Leki sporządzane w aptece, która te warianty opisuje, miała do niedawna charakter informacyjny, a od 1 czerwca 2026 ma charakter obowiązujący^2,3.

Czym są emulsje w ujęciu Farmakopei

Jak Farmakopea definiuje emulsję doustną?

Płynne preparaty doustne są zwykle roztworami, emulsjami lub zawiesinami zawierającymi jedną lub kilka substancji czynnych w odpowiednim rozpuszczalniku⁴. Emulsje mogą wykazywać oznaki rozdzielenia faz, ale po wstrząśnięciu łatwo uzyskuje się ponowne rozproszenie⁴. Kryterium jest więc odwracalność rozdziału, nie jego brak. Emulsja, w której po wstrząśnięciu warstwa oleju zostaje na powierzchni, wymagania traci.

Wśród substancji pomocniczych dopuszczonych w płynnych preparatach doustnych monografia wymienia emulgatory obok substancji rozpraszających, zawieszających i zagęszczających, buforów, substancji zwilżających i solubilizatorów⁴. Emulsje na skórę mają własną monografię ogólną, w której też wylicza się emulgatory i substancje zwiększające lepkość, a preparaty umieszcza zwykle w pojemnikach wielodawkowych⁵.

Fazy emulsji i emulgatory

Farmakopea nazywa w części o emulsjach dwa oleje wprost, bo do nich odnoszą się podane proporcje: olej rzepakowy i olej parafinowy¹. Emulgatorem w pierwszym wariancie jest guma arabska, w drugim substancja powierzchniowo czynna, a w trzecim mydło powstające w trakcie sporządzania¹.

Jak Farmakopea każe sporządzać emulsje

Wariant pierwszy: emulsja doustna z gumą arabską

Ten wariant ma dwa etapy. Najpierw sporządza się emulsję stężoną, stosując w odpowiedniej proporcji olej, emulgator i wodę, a proporcje podane są dla oleju rzepakowego jako 2:1:1,5 albo, gdy zawartość oleju wynosi powyżej 20%, jako 4:1:2, oraz dla oleju parafinowego jako 3:1:2¹. Potem gumę arabską zwilża się całą ilością oleju, mieszając dodaje wodę i miesza do utworzenia stężonej emulsji, którą rozcieńcza się małymi porcjami pozostałej ilości wody¹.

1. Zwilżyć gumę arabską całą ilością oleju¹.
2. Dodać wodę, mieszając, i mieszać do utworzenia stężonej emulsji¹.
3. Rozcieńczyć stężoną emulsję, dodając małymi porcjami pozostałą ilość wody i mieszając¹.

Miejsce wprowadzenia substancji czynnej zależy od tego, w czym się ona rozpuszcza. Substancję rozpuszczalną w wodzie rozpuszcza się w wodzie użytej do rozcieńczania, nierozpuszczalną w wodzie uciera ze stężoną emulsją przed rozcieńczeniem, a rozpuszczalną w oleju rozpuszcza w oleju przed sporządzeniem emulsji¹.

Zwilżenie gumy arabskiej całą ilością oleju, a nie wodą, jest w tym przepisie warunkiem powstania emulsji¹. Guma zalana wodą tworzy klej, w którym olej rozprowadza się już tylko z trudem. Przy ilościach z recepty pomaga wcześniejsze przeliczenie proporcji na gramy, do czego przydaje się kalkulator stężeń recepturowych.

Wariant drugi: emulgator powierzchniowo czynny

Przy emulgatorze powierzchniowo czynnym pracuje się na ciepło. Składniki hydrofilowe rozpuszcza się w wodzie, a lipofilowe w oleju, przy czym emulgator może być mieszany albo rozpuszczany w fazie olejowej lub wodnej¹. Fazę wodną i olejową ogrzewa się do temperatury od 70 °C do 80 °C, łączy w podwyższonej temperaturze, a następnie miesza do ochłodzenia¹. Substancja czynna w emulsji powinna być rozpuszczona, a rozpuścić ją można w jednej z faz przed emulgowaniem albo w gotowej emulsji¹.

Wariant trzeci: emulgator powstający podczas sporządzania

Trzeci wariant polega najczęściej na reakcji kwasów tłuszczowych lub olejów z wodorotlenkami, na przykład sodu, potasu lub amonowym, a fazy płynne, czyli olejową i wodną, łączy się w zamykanym pojemniku i energicznie wstrząsa do utworzenia emulsji¹. Emulgatorem jest tu mydło, którego w recepcie nie ma, bo powstaje w trakcie pracy. Zamykany pojemnik nie jest wygodą, a warunkiem wykonania, skoro energiczne wstrząsanie zastępuje mieszanie mechaniczne.

Farmakopealne przepisy emulsji

Mazidło wapienne

Mazidło wapienne jest preparatem zawierającym mieszaninę soli wapniowych kwasów tłuszczowych w wodzie, w postaci żółtawobiałej, jednolitej, półciekłej masy o charakterystycznym zapachu¹³. Skład ma dwa składniki w równych częściach¹³:

• Lini oleum virginale (1908) – 50,0 cz.
• Aqua Calcis (str. 4823) – 50,0 cz.

Olej lniany pierwszego tłoczenia miesza się z wodą wapienną i wytrząsa do uzyskania jednolitej, półciekłej masy¹³. Soli wapniowych kwasów tłuszczowych, które monografia wymienia w definicji, w składzie nie ma, więc emulgator powstaje w czasie wytrząsania. Woda wapienna wymaga przy tym własnego przygotowania, bo trzeba ją przechowywać nad osadem i sączyć bezpośrednio przed użyciem¹⁴.

Proporcja faz dla oleju rzepakowego nie jest jedna. Do zawartości oleju 20% wynosi 2:1:1,5, a powyżej 20% zmienia się na 4:1:2, czyli rośnie udział oleju wobec emulgatora¹. Przeliczenie zawartości oleju w preparacie trzeba więc wykonać przed odważeniem gumy arabskiej, a nie po nim.

Mazidło mydlano-kamforowe

Mazidło mydlano-kamforowe, znane jako opodeldok, jest półstałym preparatem zawierającym kamforę i kwas stearynowy, z zawartością kamfory od 1,8% do 2,2% i kwasu stearynowego od 2,0% do 2,4%¹⁵. Wygląda jak opalizująca, przeświecająca masa o charakterystycznym zapachu, a w czasie przechowywania mogą w niej powstawać białe, krystaliczne ziarna¹⁵. Skład jest siedmioskładnikowy¹⁵:

• Ethanolum (90% V/V) (1317) – 88,0 cz.
• Ammonii hydroxidum 10% (str. 4823) – 2,6 cz.
• Acidum stearicum (1474) – 2,2 cz.
• Natrii hydroxidi (0677) solutio (175 g/L) – 2,2 cz.
• Glycerolum (85 per centum) (0497) – 2,0 cz.
• Camphora (1400, 0655) – 2,0 cz.
• Juniperi aetheroleum (1832) – 1,0 cz.

Kwas stearynowy, roztwór wodorotlenku sodu i glicerynę miesza się z 9 częściami etanolu i ogrzewa do rozpuszczenia kwasu stearynowego, a do ciepłej mieszaniny dodaje kolejno roztwór kamfory w etanolu, wodorotlenek amonowy i olejek eteryczny jałowcowy, po czym preparat miesza się i przesącza¹⁵. Mydło stearynowe powstaje tu z kwasu stearynowego i wodorotlenku sodu, czyli tak jak w trzecim wariancie emulgowania¹. Krystaliczne ziarna, o których mówi monografia, nie są więc powodem odrzucenia preparatu.

Kontrola po sporządzeniu

Badanie emulsji jest jedno i wykonuje się je w pojemniku preparatu. Preparat obserwowany w pojemniku, po wstrząśnięciu, nie wykazuje rozdzielenia faz w czasie potrzebnym do podania właściwej dawki leku¹. Do tego dochodzą kryteria wspólne wszystkim preparatom niejałowym, czyli masa preparatu i zawartość substancji czynnej¹⁶.

Masa, zawartość i jednolitość

Dopuszczalne odchylenie masy emulsji wynosi ± 10% dla masy poniżej 10 g, ± 8% dla masy od 10 g do 20 g, ± 5% dla masy od 21 g do 50 g, ± 3% dla masy od 51 g do 200 g oraz ± 1% dla masy powyżej 200 g¹⁶. Zawartość substancji czynnej ma być nie mniejsza niż 90% i nie większa niż 110% zawartości deklarowanej, a masa lub objętość preparatu w pojemniku wielodawkowym nie mniejsza niż 95% wartości deklarowanej¹⁶.

Emulsje w pojemnikach jednodawkowych spełniają badanie jednolitości jednostek preparatów dawkowanych albo, w uzasadnionych i zatwierdzonych przypadkach, badanie jednolitości zawartości, w którym po wstrząśnięciu opróżnia się pojemnik jak najdokładniej i oznacza zawartość substancji czynnych według badania B⁴. Wymaganie jest więc takie samo jak przy zawiesinach i różni się od kryterium przewidzianego dla roztworów¹⁷.

Opakowanie, przechowywanie i termin ważności

Opakowanie emulsji stanowią butelki, szklane lub z tworzywa sztucznego, szczelnie zamykane nakrętką lub korkiem, o pojemności dobranej tak, aby możliwe było dobre wymieszanie preparatu przez wstrząsanie przed użyciem¹⁶. Emulsje powinny być umieszczane w pojemnikach oznakowanych poleceniem „zmieszać przed użyciem”¹⁶.

Maksymalne okresy dotyczą preparatów przechowywanych w dobrze zamkniętych pojemnikach, w temperaturze nie wyższej niż 25 °C i bez dostępu światła¹⁶, a monografia szczegółowa preparatu może podać własne warunki, tak jak przy mazidle mydlano-kamforowym, które przechowuje się w dobrze zamkniętym pojemniku, w temperaturze nie wyższej niż 25 °C¹⁸. Termin dla konkretnej recepty wyznaczy kalkulator trwałości leku recepturowego.

Status wymagań i dokumentacja sporządzania

Definicje i badania emulsji pochodzą z monografii ogólnych postaci leku, obowiązujących od wydania z 2023 roku, a proporcje faz i sposoby emulgowania z monografii narodowej Leki sporządzane w aptece, która do niedawna miała charakter informacyjny¹⁹. Znowelizowana monografia ma charakter obowiązujący i dostała zapisy usprawniające prowadzenie dokumentacji sporządzania leków w aptece oraz ich kontroli², a wymagania narodowe Suplementu 2025 obowiązują od 1 czerwca 2026³.

Monografia Praeparationes liquidae peroraliae nie znalazła się wśród monografii ogólnych postaci leku znowelizowanych Suplementem 2025²⁰, więc wymagania dla emulsji doustnych są aktualne w wersji z 2023 roku. Monografia narodowa dopuszcza inne sposoby sporządzania, jeżeli zapewnią właściwą jakość preparatu¹⁶, co przy emulsjach ma praktyczne znaczenie, bo proporcje podane dla dwóch olejów nie obejmują wszystkich, które mogą znaleźć się na recepcie.

Wnioski dla praktyki aptecznej

Co warto wdrożyć do praktyki

• Ustalać wariant emulgowania na podstawie emulgatora z recepty, bo od niego zależy cała dalsza procedura.
• Przy gumie arabskiej zwilżać ją całą ilością oleju i sporządzać najpierw emulsję stężoną, a rozcieńczać dopiero potem małymi porcjami wody.
• Przy emulgatorze powierzchniowo czynnym ogrzewać obie fazy do temperatury od 70 °C do 80 °C i mieszać preparat aż do ochłodzenia.
• Wprowadzać substancję czynną tam, gdzie się rozpuszcza, czyli do wody użytej do rozcieńczania, do oleju przed emulgowaniem albo przez ucieranie ze stężoną emulsją.
• Przenosić na etykietę warunki przechowywania podane w monografii konkretnego preparatu, a nie tylko ogólne warunki z części o okresach przydatności.

Czego unikać

• Zwilżania gumy arabskiej wodą przed dodaniem oleju, bo przepis przewiduje odwrotną kolejność.
• Łączenia faz o różnych temperaturach w wariancie z emulgatorem powierzchniowo czynnym, w którym monografia wymaga podwyższonej temperatury dla obu faz.
• Traktowania oznak rozdzielenia faz jako wady, jeżeli wstrząśnięcie łatwo przywraca rozproszenie.
• Uznawania białych, krystalicznych ziaren w mazidle mydlano-kamforowym za oznakę zepsucia, skoro monografia dopuszcza ich powstawanie w czasie przechowywania.
• Przypisywania emulsji z fazą wodną bez środka konserwującego okresu dłuższego niż 7 dni, a w lodówce dłuższego niż 14 dni.

Na co zwrócić szczególną uwagę w aptece

• Recepty z olejem innym niż rzepakowy i parafinowy, dla których Farmakopea nie podaje proporcji faz, więc proporcję trzeba uzasadnić jakością preparatu.
• Zawartość oleju powyżej 20%, przy której proporcja dla oleju rzepakowego zmienia się z 2:1:1,5 na 4:1:2.
• Emulsje sporządzane w zamykanym pojemniku przez energiczne wstrząsanie, gdzie szczelność zamknięcia decyduje o wykonaniu.
• Substancje czynne nierozpuszczalne w żadnej z faz, bo monografia wymaga w wariancie z emulgatorem powierzchniowo czynnym, aby substancja czynna była rozpuszczona.
• Pary składników, które mogą rozłożyć emulgator albo zmienić pH fazy wodnej, co sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Postacie płynne o jednej fazie i z ciałem stałym rozproszonym w cieczy opisujemy w opracowaniach o roztworach oraz zawiesinach. Pozostałe postacie leku recepturowego zbiera dział receptura.